VICh dertine shaldyqqan búldirshin SPID-ke qarsy kúres belgisiniń sýretin salyp otyr. «Ana men bala» ortalyǵy, Shymkent, 30 qarasha 2010 jyl.
Ońtústik Qazaqstan oblysynda biyl 11-12 jasar 59 balaǵa VICh juqtyrǵany aitylǵan. Alda 102 balaǵa VICh juqtyrǵanyn estirtý jáne olarǵa qoldaý kórsetý jumysy tur. Mamandar arnaiy joba qajet ekenin aitady.
Mamandardyń aitýynsha, kórshiles Reseide VICh juqtyrǵan balaǵa syrqatyn jeti-segiz jasynda estirtý tájiribesi qabyldanǵan. Al Qazaqstan mamandary bul mejeni 11-12 jas dep bekitken.
2006 jyly Shymkent aýrýhanasynda 200-den astam balaǵa VICh virýsy juqqan edi. «Dárigerler isi» boiynsha 21 adamnyń ústinen qylmystyq is qozǵalǵan bolatyn. Qazir sol balalardyń negizgi bóligi 11-12 jasqa toldy.
«ESTIRTÝ ÚShIN MAMANǴA JÚGINETIN ShYǴARMYZ»
Ońtústik Qazaqstan oblysynyń (OQO) turǵyny 34 jastaǵy Gúlzira (aty ózgertildi – red.) qazir beske tolǵan balasy Erboldyń VICh juqtyrǵanyn estigende «ómirden túńilip ketken». «Álsirep, basym ainala bergen soń dárigerge bardym. Dáriger teksere kele VICh-ke qan tapsyrýymdy surady. Analiz qorytyndysyn estigende talyp qala jazdadym. Ol kezde Erbol úsh ailyq edi. Emizýli balama VICh menen sút arqyly juqty» deidi ol.
- Júkti kezimde de, perzenthanada da analizderde VICh bolmady. Sóitsek, joldasym qaidan juqtyrǵanyn bilmeidi, osy aýrýdy alyp kelipti. «Meni aiamasań da, balaǵa janyń ashysa netti? Nege aitpadyń? Balany saqtap qalar edik qoi» dep sóktim. Biraq bári kesh edi, - deidi Gúlzira kóńili túsip.
Qazir Erbol kúndelikti arnaiy dárilerin ishedi. Keide ol «nege dári ishe beremin?» dep suraidy. Gúlzira «vitamin, myqty bolasyń» dep aldaýsyratatyndaryn aitady.
- Aýyldaǵy balabaqshaǵa baryp júrmiz. Onyń aýrýyn balabaqsha medbikesi ǵana biledi. Túsinistikpen qaraidy-aý degen bes-alty týysqa aittyq. Ápkem «mańdaiyńnyń sory qalyń eken» dep jylady. Qalǵany únsiz egildi. Basqa eshkimge tis jarmadyq. Qupiia saqtap kelemiz, - deidi Gúlzira.
Biraq ol balaǵa aýrýyn ýaqyty kelgende aitý kerek ekenin biledi.
- Estirtetin kezde mamandarǵa júginetin shyǵarmyz. Áitpese, bul týraly ózimiz aitýǵa bettei almaityn siiaqtymyz, - deidi Gúlzira.
«ATA-ANALAR ESTIRTÝDEN QORQADY»
Shymkenttegi «Ana men bala» ońaltý ortalyǵy psihology Ulbosyn Ábdiraiymovanyń aitýynsha, OQO mamandary «2007 jyldan beri 85 balaǵa, sonyń ishinde biyl 56 balaǵa VICh juqtyrǵanyn estirtken. 2016 jyldyń jeltoqsan aiy men 2017 jyly 102 bala VICh juqtyrǵanyn estýi kerek». Ol«VICh juqtyrǵanyn bala 11-12 jasynda bilgeni durys. Balaǵa jeńil tiedi. Ótpeli kezeńde bilse, tuiyqtalyp alýy múmkin» deidi.
- Estirtý kezinde kóbine ata-analar qatyspaidy. Emotsiia bildirip qoiamyz dep qorqady. Mysaly, diagnozy aitylǵan kezde ata-anasy jylap jiberse, bala aýyr qabyldaidy. Sondyqtan tek mamandar otyryp, túsinikti etip, artyq sóz qospai jetkizemiz. 11-12 jasynda aitylsa, shala túsinedi. Kóbi aýrý týraly bilmeidi. Túsindirgen soń óz densaýlyǵyna jaýapty qarai bastaidy. Sosyn tepe-teńdik printsipin ustai otyryp, balalardy kezdestirip, bir jyl shamasynda jumys isteimiz. Túsinip, beiimdelýin kútemiz, - deidi maman.
Psiholog balaǵa syrqatyn estirtý sharasynyń jaǵdaidy burynnan biletin ata-analardyń ózderine de qiyn tietinin aitady.
- Balany qorǵaǵysy keledi. Balalyq shaǵyn aiap, «eseie tússin» deidi. Ata-analar boiynda áli kúnge qorqynysh bar. Shettetýge ushyrap qalýdan qorqady. Uzaq ýaqyt oilanady, aqyldasady. Sondyqtan, estirtý úshin ata-anadan mindetti túrde qolhat alynady. Al kesh estigen balalarmen bir jyl emes, úsh jyl jumys isteimiz, ondai tájiribemizde bolǵan, - deidi maman.
«102 BALAǴA ARNAIY JOBA QAJET»
Psihologtyń sózinshe, ońaltý ortalyǵy biylǵa deiin jylyna úsh-tórt balanyń ǵana diagnozyn estirtip kelgen. Biyl 59 bala estigen. Endi jeltoqsan aiy men 2017 jyly 102 balanyń jasy jetedi. Olardyń kóbi 2004-2005 jyly týǵan, 2006 jyly aýrýhanada mamandar salaqtyǵy kesirinen jappai VICh juqtyrǵan balalar.
- 100-den asa balaǵa estirtýge ýaqytymyz ben múmkindigimiz jetpeidi-aý degen qorqynysh bar. Aitpaýǵa bolmaidy, jasy jetti. Árqaisysyna ýaqyt, kóńil bólý kerek. Balalarmen toptyq jumysqa da qarjy kerek. Bul – úlken problema. Mundai másele buryn bolmaǵan, arnaiy jobalar joq. Áleýmettik joba qajet. Osy jasta aitsa, jeńil tietin edi, - deidi maman.
VICh dertine shaldyqqan búldirshinder «Ana men bala» ortalyǵynda. Shymkent, 30 qarasha 2010 jyl.
Ulbosyn Ábdiraiymovanyń sózin «Balalardy SPID-ten qorǵaiyq» qoǵamdyq qory tóraiymy Janetta Jazyqbaeva da qostaidy. «Joba qajet ekenin ministrlikke (Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministrligin aitady – red.) de aittyq. Sheshim joq. Túrli syltaý aitady» deidi tóraiym.
- Ata-analar balalarǵa dárini túrli jolmen berip keledi. Keide balalar ony ishpei qoiady. Reseide 7-8 jasta aitady. Bizde 11-12 jasta aitamyz. 2005-2006 jyldary Shymkentte dárigerler salǵyrttyǵynan balalarǵa VICh juqty. Bizde tirkelgen 245 balanyń negizgi bóligi - sol balalar. 11-12 jasqa toldy. Estirtý jumystaryna arnaiy daiyndyq kerek, - deidi Jazyqbaeva.
Janetta Jazyqbaeva «balanyń diagnozyna bir jylda úirenetinin, jyl boiy oǵan qoldaý kórsetý óte mańyzdy» ekenin aitady.
- Jappai estirtý isi kútip tur. Arasynda áleýmettik jaǵdaiy tómen balalar kóp. Olar kóp ýaqyt psihologiialyq qoldaýǵa zárý, - deidi tóraiym.
OQO jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy bólim basshysy Janar Keýenova «Mundai jobaǵa bizde qarjy joq. Jobany kórý kerek. Bizdiń baǵdarlamaǵa sáikes pe, joq pa? Ázirge ondai joba bizge túsken joq» dedi.
«Ana men bala» ortalyǵy dereginshe, 2016 jyldyń qarashasyndaǵy málimet boiynsha OQO-da 15 jasqa deiingi 224 bala tirkeýde tur. Onyń ishinde VICh-ti biyl juqtyrǵandarynyń sany – segiz, byltyr juqtyrǵany da – segiz bala. Osy 224 balanyń 212-si 5-15 jas aralyǵynda.
Qazaqstandaǵy VICh-pen kúres ortalyǵy virýs juqtyrǵan adamdar ómiriniń maǵynaly jáne uzaq bolýy óz qoldarynda ekenin eskertedi. Ortalyq qazirgi meditsina kúshimen VICh ólim ákeletin kesel emes, sozylmaly aýrýlar qataryna ótkenin, syrqattardyń óz ómirlerin basqa adamdarmen qatar josparlap, sapaly hám uzaq ǵumyr keshe alatynyn aitady. VICh pen SPID-ti shatastyrýǵa bolmaidy, SPID VICh-tiń asqynǵan satysy.
Dilara Isa, "Azattyq"
