ۆيچ دەرتٸنە شالدىققان بٷلدٸرشٸن سپيد-كە قارسى كٷرەس بەلگٸسٸنٸڭ سۋرەتٸن سالىپ وتىر. «انا مەن بالا» ورتالىعى, شىمكەنت, 30 قاراشا 2010 جىل.
وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا بيىل 11-12 جاسار 59 بالاعا ۆيچ جۇقتىرعانى ايتىلعان. الدا 102 بالاعا ۆيچ جۇقتىرعانىن ەستٸرتۋ جەنە ولارعا قولداۋ كٶرسەتۋ جۇمىسى تۇر. ماماندار ارنايى جوبا قاجەت ەكەنٸن ايتادى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كٶرشٸلەس رەسەيدە ۆيچ جۇقتىرعان بالاعا سىرقاتىن جەتٸ-سەگٸز جاسىندا ەستٸرتۋ تەجٸريبەسٸ قابىلدانعان. ال قازاقستان ماماندارى بۇل مەجەنٸ 11-12 جاس دەپ بەكٸتكەن.
2006 جىلى شىمكەنت اۋرۋحاناسىندا 200-دەن استام بالاعا ۆيچ ۆيرۋسى جۇققان ەدٸ. «دەرٸگەرلەر ٸسٸ» بويىنشا 21 ادامنىڭ ٷستٸنەن قىلمىستىق ٸس قوزعالعان بولاتىن. قازٸر سول بالالاردىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ 11-12 جاسقا تولدى.
«ەستٸرتۋ ٷشٸن مامانعا جٷگٸنەتٸن شىعارمىز»
وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ (وقو) تۇرعىنى 34 جاستاعى گٷلزيرا (اتى ٶزگەرتٸلدٸ – رەد.) قازٸر بەسكە تولعان بالاسى ەربولدىڭ ۆيچ جۇقتىرعانىن ەستٸگەندە «ٶمٸردەن تٷڭٸلٸپ كەتكەن». «ەلسٸرەپ, باسىم اينالا بەرگەن سوڭ دەرٸگەرگە باردىم. دەرٸگەر تەكسەرە كەلە ۆيچ-كە قان تاپسىرۋىمدى سۇرادى. اناليز قورىتىندىسىن ەستٸگەندە تالىپ قالا جازدادىم. ول كەزدە ەربول ٷش ايلىق ەدٸ. ەمٸزۋلٸ بالاما ۆيچ مەنەن سٷت ارقىلى جۇقتى» دەيدٸ ول.
- جٷكتٸ كەزٸمدە دە, پەرزەنتحانادا دا اناليزدەردە ۆيچ بولمادى. سٶيتسەك, جولداسىم قايدان جۇقتىرعانىن بٸلمەيدٸ, وسى اۋرۋدى الىپ كەلٸپتٸ. «مەنٸ اياماساڭ دا, بالاعا جانىڭ اشىسا نەتتٸ? نەگە ايتپادىڭ? بالانى ساقتاپ قالار ەدٸك قوي» دەپ سٶكتٸم. بٸراق بەرٸ كەش ەدٸ, - دەيدٸ گٷلزيرا كٶڭٸلٸ تٷسٸپ.
قازٸر ەربول كٷندەلٸكتٸ ارنايى دەرٸلەرٸن ٸشەدٸ. كەيدە ول «نەگە دەرٸ ٸشە بەرەمٸن?» دەپ سۇرايدى. گٷلزيرا «ۆيتامين, مىقتى بولاسىڭ» دەپ الداۋسىراتاتىندارىن ايتادى.
- اۋىلداعى بالاباقشاعا بارىپ جٷرمٸز. ونىڭ اۋرۋىن بالاباقشا مەدبيكەسٸ عانا بٸلەدٸ. تٷسٸنٸستٸكپەن قارايدى-اۋ دەگەن بەس-التى تۋىسقا ايتتىق. ەپكەم «ماڭدايىڭنىڭ سورى قالىڭ ەكەن» دەپ جىلادى. قالعانى ٷنسٸز ەگٸلدٸ. باسقا ەشكٸمگە تٸس جارمادىق. قۇپييا ساقتاپ كەلەمٸز, - دەيدٸ گٷلزيرا.
بٸراق ول بالاعا اۋرۋىن ۋاقىتى كەلگەندە ايتۋ كەرەك ەكەنٸن بٸلەدٸ.
- ەستٸرتەتٸن كەزدە ماماندارعا جٷگٸنەتٸن شىعارمىز. ەيتپەسە, بۇل تۋرالى ٶزٸمٸز ايتۋعا بەتتەي المايتىن سيياقتىمىز, - دەيدٸ گٷلزيرا.
«اتا-انالار ەستٸرتۋدەن قورقادى»
شىمكەنتتەگٸ «انا مەن بالا» وڭالتۋ ورتالىعى پسيحولوگى ۇلبوسىن ەبدٸرايىموۆانىڭ ايتۋىنشا, وقو ماماندارى «2007 جىلدان بەرٸ 85 بالاعا, سونىڭ ٸشٸندە بيىل 56 بالاعا ۆيچ جۇقتىرعانىن ەستٸرتكەن. 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى مەن 2017 جىلى 102 بالا ۆيچ جۇقتىرعانىن ەستۋٸ كەرەك». ول«ۆيچ جۇقتىرعانىن بالا 11-12 جاسىندا بٸلگەنٸ دۇرىس. بالاعا جەڭٸل تيەدٸ. ٶتپەلٸ كەزەڭدە بٸلسە, تۇيىقتالىپ الۋى مٷمكٸن» دەيدٸ.
- ەستٸرتۋ كەزٸندە كٶبٸنە اتا-انالار قاتىسپايدى. ەموتسييا بٸلدٸرٸپ قويامىز دەپ قورقادى. مىسالى, دياگنوزى ايتىلعان كەزدە اتا-اناسى جىلاپ جٸبەرسە, بالا اۋىر قابىلدايدى. سوندىقتان تەك ماماندار وتىرىپ, تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ, ارتىق سٶز قوسپاي جەتكٸزەمٸز. 11-12 جاسىندا ايتىلسا, شالا تٷسٸنەدٸ. كٶبٸ اۋرۋ تۋرالى بٸلمەيدٸ. تٷسٸندٸرگەن سوڭ ٶز دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى قاراي باستايدى. سوسىن تەپە-تەڭدٸك پرينتسيپٸن ۇستاي وتىرىپ, بالالاردى كەزدەستٸرٸپ, بٸر جىل شاماسىندا جۇمىس ٸستەيمٸز. تٷسٸنٸپ, بەيٸمدەلۋٸن كٷتەمٸز, - دەيدٸ مامان.
پسيحولوگ بالاعا سىرقاتىن ەستٸرتۋ شاراسىنىڭ جاعدايدى بۇرىننان بٸلەتٸن اتا-انالاردىڭ ٶزدەرٸنە دە قيىن تيەتٸنٸن ايتادى.
- بالانى قورعاعىسى كەلەدٸ. بالالىق شاعىن اياپ, «ەسەيە تٷسسٸن» دەيدٸ. اتا-انالار بويىندا ەلٸ كٷنگە قورقىنىش بار. شەتتەتۋگە ۇشىراپ قالۋدان قورقادى. ۇزاق ۋاقىت ويلانادى, اقىلداسادى. سوندىقتان, ەستٸرتۋ ٷشٸن اتا-انادان مٸندەتتٸ تٷردە قولحات الىنادى. ال كەش ەستٸگەن بالالارمەن بٸر جىل ەمەس, ٷش جىل جۇمىس ٸستەيمٸز, ونداي تەجٸريبەمٸزدە بولعان, - دەيدٸ مامان.
«102 بالاعا ارنايى جوبا قاجەت»
پسيحولوگتىڭ سٶزٸنشە, وڭالتۋ ورتالىعى بيىلعا دەيٸن جىلىنا ٷش-تٶرت بالانىڭ عانا دياگنوزىن ەستٸرتٸپ كەلگەن. بيىل 59 بالا ەستٸگەن. ەندٸ جەلتوقسان ايى مەن 2017 جىلى 102 بالانىڭ جاسى جەتەدٸ. ولاردىڭ كٶبٸ 2004-2005 جىلى تۋعان, 2006 جىلى اۋرۋحانادا ماماندار سالاقتىعى كەسٸرٸنەن جاپپاي ۆيچ جۇقتىرعان بالالار.
- 100-دەن اسا بالاعا ەستٸرتۋگە ۋاقىتىمىز بەن مٷمكٸندٸگٸمٸز جەتپەيدٸ-اۋ دەگەن قورقىنىش بار. ايتپاۋعا بولمايدى, جاسى جەتتٸ. ەرقايسىسىنا ۋاقىت, كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك. بالالارمەن توپتىق جۇمىسقا دا قارجى كەرەك. بۇل – ٷلكەن پروبلەما. مۇنداي مەسەلە بۇرىن بولماعان, ارنايى جوبالار جوق. ەلەۋمەتتٸك جوبا قاجەت. وسى جاستا ايتسا, جەڭٸل تيەتٸن ەدٸ, - دەيدٸ مامان.
ۆيچ دەرتٸنە شالدىققان بٷلدٸرشٸندەر «انا مەن بالا» ورتالىعىندا. شىمكەنت, 30 قاراشا 2010 جىل.
ۇلبوسىن ەبدٸرايىموۆانىڭ سٶزٸن «بالالاردى سپيد-تەن قورعايىق» قوعامدىق قورى تٶرايىمى جانەتتا جازىقباەۆا دا قوستايدى. «جوبا قاجەت ەكەنٸن مينيسترلٸككە (دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸن ايتادى – رەد.) دە ايتتىق. شەشٸم جوق. تٷرلٸ سىلتاۋ ايتادى» دەيدٸ تٶرايىم.
- اتا-انالار بالالارعا دەرٸنٸ تٷرلٸ جولمەن بەرٸپ كەلەدٸ. كەيدە بالالار ونى ٸشپەي قويادى. رەسەيدە 7-8 جاستا ايتادى. بٸزدە 11-12 جاستا ايتامىز. 2005-2006 جىلدارى شىمكەنتتە دەرٸگەرلەر سالعىرتتىعىنان بالالارعا ۆيچ جۇقتى. بٸزدە تٸركەلگەن 245 بالانىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ - سول بالالار. 11-12 جاسقا تولدى. ەستٸرتۋ جۇمىستارىنا ارنايى دايىندىق كەرەك, - دەيدٸ جازىقباەۆا.
جانەتتا جازىقباەۆا «بالانىڭ دياگنوزىنا بٸر جىلدا ٷيرەنەتٸنٸن, جىل بويى وعان قولداۋ كٶرسەتۋ ٶتە ماڭىزدى» ەكەنٸن ايتادى.
- جاپپاي ەستٸرتۋ ٸسٸ كٷتٸپ تۇر. اراسىندا ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن بالالار كٶپ. ولار كٶپ ۋاقىت پسيحولوگييالىق قولداۋعا زەرۋ, - دەيدٸ تٶرايىم.
وقو جۇمىسپەن قامتۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار باسقارماسى بٶلٸم باسشىسى جانار كەۋەنوۆا «مۇنداي جوباعا بٸزدە قارجى جوق. جوبانى كٶرۋ كەرەك. بٸزدٸڭ باعدارلاماعا سەيكەس پە, جوق پا? ەزٸرگە ونداي جوبا بٸزگە تٷسكەن جوق» دەدٸ.
«انا مەن بالا» ورتالىعى دەرەگٸنشە, 2016 جىلدىڭ قاراشاسىنداعى مەلٸمەت بويىنشا وقو-دا 15 جاسقا دەيٸنگٸ 224 بالا تٸركەۋدە تۇر. ونىڭ ٸشٸندە ۆيچ-تٸ بيىل جۇقتىرعاندارىنىڭ سانى – سەگٸز, بىلتىر جۇقتىرعانى دا – سەگٸز بالا. وسى 224 بالانىڭ 212-سٸ 5-15 جاس ارالىعىندا.
قازاقستانداعى ۆيچ-پەن كٷرەس ورتالىعى ۆيرۋس جۇقتىرعان ادامدار ٶمٸرٸنٸڭ ماعىنالى جەنە ۇزاق بولۋى ٶز قولدارىندا ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ. ورتالىق قازٸرگٸ مەديتسينا كٷشٸمەن ۆيچ ٶلٸم ەكەلەتٸن كەسەل ەمەس, سوزىلمالى اۋرۋلار قاتارىنا ٶتكەنٸن, سىرقاتتاردىڭ ٶز ٶمٸرلەرٸن باسقا ادامدارمەن قاتار جوسپارلاپ, ساپالى ھەم ۇزاق عۇمىر كەشە الاتىنىن ايتادى. ۆيچ پەن سپيد-تٸ شاتاستىرۋعا بولمايدى, سپيد ۆيچ-تٸڭ اسقىنعان ساتىسى.
ديلارا يسا, "ازاتتىق"
