«اقىن باتىر بولماسا - اقىن ەمەس» دەگەن سٶز ول كەزدە دە ايتىلدى. «باتىر اقىن بولماسا باتىر ەمەس» دەگەندەي قيسىنسىز-اق. بٸر تالانتتى سىنشى: «بۇل كەزدەن دە ٶتەرمٸز», – دەگەن. قادىر اعامىز جوعارعى كەڭەستٸڭ دەپۋتاتى بولماي تۇرعان كەز ەدٸ. سٶز تاپقىرلىعى تامسانتىپ, ايتقىشتىعى تەنتٸ ەتكەن. نە ايتسا دا, قادىر ايتسىن دەسكەن. دەپۋتاتتىققا دا سول ايتقىشتىعى ٷشٸن سايلانعانداي بولدى. الايدا ەكٸ مəرتە دەپۋتات بولىپ, ەكٸ اۋىز سٶز ايتپاي كەتتٸ. كٶڭٸلٸمٸزدٸ الدارقاتىپ بولسا دا سٶيلەمەدٸ. دەپۋتاتتىڭ سٶيلەگەننەن باسقا نە جۇمىسى بار دەستٸك.
جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى قوعامدىق كوميسسيياعا جەتەكشٸلٸك ەتتٸ. وندا دا حالىقتىڭ قالاپ تۇرعان سٶزٸن ايتا قويمادى. كٶزٸ تٸرٸسٸندە ايتىلماي دا اشىلماي كەتكەن بٸر جۇمباعى وسى. تٸپتٸ, «ٶز تٸلٸنە ٶزٸ قوجا ادامدار كٶبٸنە-كٶپ ٷندەمەيدٸ» دەپ كەتسە دە جۇمباق! بٸزدٸ تاڭىرقاتقانى, بۇل ٷنسٸزدٸكتٸڭ ٶمٸرلٸك ھەم اقىندىق ۇستانىمىمەن سەيكەسپەيتٸنٸ. ەيتپەسە «ەلٸم دەپ سوقپايتىن جٷرەكتٸ يت جەسٸن», «ورىس تەرٸس ايتپايدى, ورىس تەرٸس ٸستەيدٸ», «حانعا قىزمەت ەتپە, حالىققا قىزمەت ەت» دەگەندەي افوريزمدەردٸ باسقا ەمەس, قادىر اقىننىڭ ٶزٸ جازعانىن جاقسى بٸلەمٸز. سٶيتە تۇرا: «تاق ٷشٸن پىشاقتاسقانشا, باق ٷشٸن قۇشاقتاسقان ارتىق», – دەپ سالعانى تاعى بار.
مۇنى ايتقان ادام زاماننىڭ بەت الىسىنان حابارسىز بولدى دەۋگە اۋىز بارمايدى. تٸپتٸ, كەيبٸر بولجامدارىنىڭ بٷگٸنگٸ ٶمٸرٸمٸزبەن دەلمە-دەل كەلگەنٸنە قايران قالماسقا ەددٸڭٸز جوق. «بٸر اۋىزعا بٸر ەمەس, بٸرنەشە تٸل سىيادى, بٸراق سوعان انا تٸلٸن سىيعىزا الماساڭ, قازاق بولماي-اق قوي», – دەگەنٸ ٷش تٸلدٸڭ ەڭگٸمەسٸ شىقپاستان بۇرىن ايتىلدى.
«جات جەردەگٸ مولا ٶزٸڭ جاتساڭ دا, سەنٸكٸ ەمەس» دەگەن سٶزٸ دە تالايدى ەسكە تٷسٸرٸپ تۇر. «ناعىز قازاق – قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا» دەگەن سٶزٸ ەلٸمٸزدە ۇلتتىق دومبىرا كٷنٸ جارييالانعاندا داپ-دايىن ۇران بولىپ شىعا كەلدٸ. «لاتىن تٸلٸنە كٶشۋدٸ قۋانا قۇپتايمىن, بٸز تٷگٸلٸ لاتىن تٸلٸنە مەسكەۋگە تٸكەلەي تەۋەلدٸ تاتارلار دا كٶشەتٸن شىعار», – دەگەن بولجامى دا دەل بٷگٸن ايتىلىپ وتىرعانداي ەسەر بەرەدٸ.
اقىن بٸزدٸڭشە الدىمەن ويشىل بولۋ كەرەك. اباي سالعان جول سول ەمەس پە? سىنشىلاردىڭ جازۋىنشا, قادىر - ويشىل اقىن. ويشىل اقىندا وتتى ٶلەڭنەن گٶرٸ ۋىتتى ٶلەڭ باسىم بولادى. «اقىن بوپ ٶمٸر كەشٸرۋ وڭاي دەيمٸسٸڭ, قاراعىم, اۋزىندا بولۋ بۇل ٶزٸ سىزداعان بارلىق جارانىڭ», – دەگەن تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ. بٸر ايداي بٸرگە جٷرگەن كٷندەر مەن تٷندەردە قادىر اقىننىڭ دا جانى كٶپ نەرسەگە اۋىراتىنىن بٸلدٸم. بٸراق ول اشۋ مەن اقىلدى ٷنەمٸ تارازىعا سالىپ ٶلشەپ تۇرعانداي كٶزٸن قىسىڭقىراي قالاتىن ەدٸ. سول كەزدەگٸ قادىر اقىننىڭ سار ساداقتاي تارتىلا قالعانىن كٶرسەڭٸز!
تۋىپ-ٶسكەن جەرٸمٸز بٶلەك, جاسىمىز الشاق, ەندەشە بٸز قالاي بٸر اي بٸرگە جٷردٸك دەگەن سۇراق تۋادى. بۇل 2004 جىلى قىركٷيەك ايىندا بولعان جاعداي ەدٸ. مەن «جاس الاش» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى بولىپ تۇرعان كەزٸمدە قر پارلامەنت مəجٸلٸسٸنە سايلاۋعا تٷستٸم. بٸر اي بويى بٸر وكرۋگتەگٸ ٷش اۋداندى ارالاۋىم كەرەك. سونىڭ الدىندا عانا «يٸرٸم» اتتى كٸتابىن جازىپ, قاتىپ-سەمٸپ قالعان قوعامدىق سانانى تٷرتپەككە الىپ جٷرگەن قادىر اعاعا قولقا سالدىق.
العاشقى كٷنٸ قوڭىرٶلەڭ دەگەن اۋىلعا كەلٸپ قوندىق. قوناقٷي جوق, بٸراق قوناقجاي ٷي كٶپ. ارامىزدا ەكٸ اقىن, ەكٸ جازۋشى, بٸرنەشە əنشٸ بار. ەكٸ اقىننىڭ بٸرٸ قادىر اعامىز, ەكٸنشٸسٸ – كەرٸم ەلەمەس. تٷننٸڭ بٸر ۋاعىنا دەيٸن əن ايتىلىپ, كٷي تارتىلدى. كەرٸمنٸڭ əنشٸلٸگٸ دە بار ەدٸ, داۋىسى بəرٸنەن اسىپ تٷستٸ. «ويپىرماي, بٸزدٸڭ كەرٸم ساحنانىڭ گٷلٸ ەكەن-اۋ», – دەگەن سٶزدٸڭ بٸرٸ قادىر اعامىزدىڭ اۋزىنان شىقتى. نە كەرەك, جولدان بٸر شارشاپ, داستارقان باسىنان ەكٸ شارشاپ, كەش جاتتىق.
«قادىر اعامىز جايلى جاتتى ما ەكەن, əۋرەلەپ قويعان جوقپىز با?» دەپ ۋايىمداڭقىراپ بارىپ ۇيىقتادىم. تاڭعا جۋىق قۇلاعىما قۇڭعىرلاپ, ازان شاقىرعان داۋىس كەلدٸ. «بۇل اۋىلدا مەشٸت جوق سيياقتى ەدٸ عوي», – دەپ تاڭىرقاعانداي بولدىم. ٶڭ مەن تٷستٸڭ اراسىندا جاتىپ, باسىمدى جاستىقتان جۇلىپ السام, قاسىمدا قۇجىرايىپ كەرٸم وتىر. «اللاھۋ اكپاردى» ماقامداپ سوزعاندا, داۋىسى بٸر الىستاپ, بٸر جاقىنداپ ەستٸلەدٸ. ٷي تولى ادامنىڭ تəتتٸ ۇيقى قۇشاعىندا جاتقانىمەن جۇمىسى بولماي, ازان شاقىرىپ وتىرعان وسى كەرٸم ەكەن.
تاڭەرتەڭ الدىمەن قادىر اعانىڭ قاباعىنا قارادىم. ول كٸسٸ تاڭعى شەيعا وتىرعانشا سىر بەرگەن جوق. شəي ٷستٸندە: «كەرٸمجان, كەشە كەشكٸلٸك ارقالانىپ ايتقان əنٸڭنٸڭ جاڭعىرىعى تاڭ الدىندا تاعى دا قۇلاعىما كەلدٸ», – دەپ ٸشتارتا əزٸل تاستادى. بۇل كٷنٸنە تٶرت-بەس كەزدەسۋ ٶتكٸزەتٸن سٷرگٸن جٷرٸستٸڭ «بٸسسٸمٸللەسٸ» بولاتىن. مەن كەزدەسۋ سايىن: «ماعان داۋىس بەرٸڭٸزدەر», – دەپ كەۋدەمدٸ سوعامىن. ۇرىستا تۇرىس جوق, نەبٸر ٶتكٸر مəسەلەلەردٸ كٶتەرەمٸن. جۇرت قادىر اعامىزدىڭ اۋزىنا قارايدى, سوندا قادىر اعامىز: «بۇل بالا سٸزدەردٸڭ بالالارىڭىز با?» – دەپ بار جٷكتٸ ٶزدەرٸنٸڭ موينىنا ارتادى دا كەتەدٸ.
«قادىر مىرزا ەلي كەلٸپتٸ», «قادىر مىرزا ەلي ايتىپتى» دەگەن سٶز بٸزدٸڭ جاقتى بٸراز دٷمپٸتتٸ. سٶيتٸپ جٷرگەندە بٸر اي ۋاقىت تا زۋ ەتٸپ ٶتە شىقتى. سايلاۋدىڭ بٸرٸنشٸ تۋرى اياقتالاردا ما, ەلدە ەكٸنشٸ تۋرعا ٶتەردە مە, ول كٸسٸ ەلٸمٸزدٸڭ باتىس ٶڭٸرٸنە باراتىن بولدى. نەگٸزگٸ پارتييانىڭ اتىنان سايلاۋعا تٷسٸپ جاتقان بٸر ٷمٸتكەردٸڭ سٶزٸن سٶيلەۋٸ كەرەك ەكەن. كەتەرٸندە شىعارىپ سالىپ تۇرىپ: «قادىر اعا, بۇل ەكٸ پارتييا قارسىلاس قوي, بٷگٸن مىنا پارتييانىڭ, ەرتەڭ انا پارتييانىڭ سويىلىن سوققانداي بولىپ قالمايسىز با?» – دەدٸم جۇمسارتىپ. قادىر اعام تٷك تە ساسقان جوق: «مەن پارتيياسىنا قارامايمىن, ادامىنا قارايمىن», – دەپ سارت ەتكٸزدٸ.
قاداقتاي عانا قادىر اعامىز تالايدى سٶزبەن قالپاقتاي تٷسٸرگەن قانداۋىر كٸسٸ. دەنەسٸن تٸك ۇستاپ جٷرگەندٸكتەن, بويىنىڭ از-كەم الاسالىعى بٸلٸنە دە بەرمەيتٸن. «ەي, مەنٸڭ پالتومدى سىرباي كيٸپ كەتكەن بە?» – دەگەن سٶز دە قادىردان قالعان. بٸر وقپەن ەكٸ قوياندى اتقانداي, ۋىتتى تٸلمەن ٶزٸن بٸر شالسا, الىپ دەنەلٸ سىربايدى ەكٸ شالىپ تۇر. ٶزٸنە سونشالىقتى قاتال قارايتىن, بٸر ٶزٸ بٸر فابريكا سيياقتى قاتاڭ جوسپارمەن جۇمىس ٸستەيتٸن, كەيدە ٶزٸنٸڭ جانىن ٶزٸ جارالاپ سٶيلەيتٸن ونداي شىنشىل ادام بٸزدٸڭ ارامىزدا جوقتىڭ قاسى. «قادىر ٶلەڭدٸ ماتەماتيكالىق دەلدٸكپەن جازادى», – دەگەندەي سٶزدەر ونىڭ ٶز بولمىسىمەن دە بٸتە قايناسىپ جاتقانداي ەدٸ. اعىل-تەگٸل سەزٸمنٸڭ جەتەگٸندە جٷرەتٸن اقىندار قادىردى تٷسٸنبەيتٸن, ەر سٶزٸ شەگەدەي قاعىلاتىن قادىر ولاردى تٷسٸنبەيتٸن. اتىشۋلى «يٸرٸم» اتتى باس-اياعى جۇپ-جۇمىر كٸتاپتىڭ جازىلۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ وسىندا جاتسا كەرەك.
بٸزدٸڭ ستۋدەنت كەزٸمٸزدە قادىر مىرزا ەليگە: «اقىنداردىڭ ٸشپەسە جازا المايتىنى راس پا?» – دەگەن سۇراق قويىلدى. سوندا ول: «ولار جاقسى ٶلەڭدٸ ساۋ كەزٸندە جازادى, ماس بولعاندا وقيدى. كەيبٸر اقىلى جوقتار سونىڭ بايىبىنا بارماي, ساندالىپ كەتەدٸ», – دەپ جاۋاپ بەردٸ. «اتلانتيدادا باتىپ ٶلگەندەردەن گٶرٸ, اراققا باتىپ ٶلگەندەردٸڭ سانى كٶپتەۋ» دەگەن دە سٶزٸ بار. «جازمىش» پەن «يٸرٸمنەن» اڭعارعانىمىز, ول ٶز زامانداستارىنىڭ ٸشكٸلٸككە سالىنىپ, جٸگەرسٸز ٶمٸر سٷرگەندەرٸن ونشا ۇناتا قويعان جوق. سىناسا, سولاردىڭ تٷرلٸ قىلىقتارىنان كٶرٸنگەن ۇلت باسىنداعى كٷيرەكتٸك پەن بوساڭدىقتى, پەرمەنسٸزدٸك پەن پارىقسىزدىقتى سىنادى. ەگەر سونداي كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ جازدى ەكەن دەپ قادىر مىرزا ەليدٸ ۇناتپاساق, وندا قيسىن بويىنشا ابايدى دا ۇناتپاۋىمىز كەرەك.
شىنداپ كەلگەندە, قادىر مىرزا ەليدٸڭ ٶزٸ دە بٸرشاما جۇمباق ادام. ٶمٸر سٷرگەن ورتاسى قانداي ورتا بولعانىنان حابارىمىز مول. اقىنداردىڭ ٶمٸر جاسى وسىلاي بولۋى كەرەك دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسقان كەز. قىرىقتىڭ قىرقاسىندا شالعىمەن شاپقانداي جاپىرىلىپ تٷسەتٸن. ول جاستان امان شىققاندار قاداۋ-قاداۋ. سونىڭ بٸرٸ قادىر بولسا, كٶپشٸلٸك قادىردى سول ٷشٸن دە قاتتى ادام دەيتٸندەي كٶرٸنەتٸن. اقىندار وتقا ۇمتىلعان جىندىكٶبەلەك سيياقتى بولاتىن دەسەك, ەشكٸمنٸڭ تالاعى تارس ايىرىلا قويماس. بٸزبەن بٸرگە وتقا تٷس, وتقا تٷسپەسەڭ ادام ەمەسسٸڭ دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ ٶزٸ تٷسٸنٸكسٸز. ال ٶلەڭنٸڭ ٶزٸن ماتەماتيكالىق دەلدٸكپەن جازاتىن اقىن ٶمٸردە قاتەلەسۋٸ مٷمكٸن بە? وسى تۇرعىدا قالاي ٶمٸر سٷرۋدٸ قادەكەڭنەن نەگە ٷيرەنبەسكە دەگٸڭ كەلەدٸ. ۇزاق جاساپ, ۇل مەن قىزدىڭ قىزىعىن كٶرٸپ, نەمەرە-شٶبەرە سٷيٸپ دەگەن دە بٸر ارمان. بٸراق…
قادىر اعامىز جارتىلاي قالاعا, جارتىلاي اۋىلعا ۇقسايتىن قالقاماننىڭ كٶشەسٸندە اياعىن باياۋ باسىپ كەلە جاتتى. مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتىنىڭ قولىندا جارتى ليترلٸك بانكٸسٸ بار. مەملەكەتتٸك سىيلىققا قوسىپ, تەۋەلسٸز «تارلان» سىيلىعىن دا العان ادامعا ۇقسامايدى. ورىس تٸلٸندە جازباعانى بولماسا, ولجاس سٷلەيمەنوۆتەردٸڭ قاتارىندا تۇراتىن-اق اقىن. كەي جىلدارى بٸر جىلدا ەكٸ كٸتاپتان جازىپ شىعارعان ادام بۇلايشا قوڭىرتٶبەل بولىپ جٷرمەسە كەرەك ەدٸ. قولىنداعى بانكٸسٸنٸڭ جايىن سۇراساق, بٸر ورىس كەمپٸردەن ەشكٸنٸڭ سٷتٸن الىپ ٸشەدٸ ەكەن. «ماعان كەلٸپ ەڭگٸمە ايتىپ كەتەدٸ», – دەدٸ وڭ جاقتا وتىرعان بٸر سىرلاس بويجەتكەن. «ە, قادىر اقىننىڭ ٶمٸرٸن ۇزارتۋعا مٷمكٸندٸگٸڭ بولىپتى عوي», – دەگەن سٶز ابايسىز اۋزىمىزدان شىعىپ كەتتٸ. بۇل اۋرۋحانادا ەم قونباي, ەشكٸنٸڭ سٷتٸ دە شيپا بولماي, اقىن اعامىز ٶمٸردەن ٶتە بارعانداعى قيماستىقپەن ايتىلعان سٶز ەدٸ.
مەن بٸر نەرسەنٸ تٷسٸندٸم. ەگەر بالا-شاعاسىنان كٶپ ٷمٸت كٷتپەسە, ادام قايتادان قايراتتانا باستايدى ەكەن. ەلٸنە, ۇلتىنا, اعايىنىنا جاسايمىن دەگەن قىزمەتٸن جاساپ بولسا دا, ۇرپاعى جاساماعان نەرسەنٸ جاسايمىن دەپ تاعى ۇمتىلادى ەكەن. بۇل قايراتكەر ادامدارعا تەن قايسارلىق شىعار, كٸم بٸلگەن. ادام جاراتىلىسى تۋرالى نەشە تٷرلٸ تىلسىم سىرلار اشىلىپ جاتقاندا, بۇعان دا ەش تاڭعالۋعا بولمايدى. قادىر مىرزا ەلي «جازمىش» پەن «يٸرٸمدە» سونداي تىلسىم سىرلاردىڭ تالايىن تاۋىپ جازدى. ٶمٸر – اساۋ تۇلپار دەسەك, ٶلە-ٶلگەنشە ٶزٸ دە جالىنا جارماسىپ ٶتتٸ. قالقاماننىڭ كٶشەسٸندە قولىنا بانكٸ كٶتەرٸپ بارا جاتقان, قايمانا جۇرتقا تٷر-تٷسٸ ٶتە تانىس ادامنىڭ بٸر سىرى وسى ەدٸ. الايدا ول بٷگٸن-ەرتەڭ قۇلاي سالاتىن ادام سيياقتى كٶرٸنبەگەن. دەرٸگەرلەردٸڭ قاتەلٸگٸنەن و دٷنيەگە ەرتەرەك اتتانىپ كەتە بارعان سىڭايلى. جاقىن ارالاسقان ادامداردىڭ اراسىندا سونداي دا بٸر ەڭگٸمە بار.
بەلكٸم, بۇل دا كٶپ اڭىزدىڭ بٸرٸ بولار, كٸم بٸلگەن. اتاقتى ادامداردىڭ ٶمٸرٸ دە اڭىز, ٶلٸمٸ دە اڭىز. ولار نە ٸستەپ, نە قويدى, بەرٸ حالىقتىڭ كٶز الدىندا. «يٸرٸمنٸڭ» ٸزٸنە سالساق, قادىر اعامىزدىڭ ٶز جەكە باسى تۋرالى دا ايتىلار ەڭگٸمە جەتەرلٸك. بٸر جولى استانا – الماتى جٷردەك پويىزىنا ورالدىڭ بٸر باقۋاتتى قازاعىمەن بٸرگە وتىردىم. قادىر مىرزا ەليدٸ تۋعان اعاسىنداي جاقسى كٶرەتٸنٸن ايتتى. ٶمٸردەگٸ بار جاقسىلىقتاردى وتباسىلارىمەن بٸرگە ٶتكٸزٸپ كەلگەن كٸسٸ كٶرٸنەدٸ. بٸر سٶزٸندە: «قادىر اعامىز جايسىزداۋ ٶمٸر سٷردٸ», – دەپ قالدى. كٶزٸنە قاراسام, ەنشەيٸن جاناشىر بولا قالىپ ايتىپ وتىرعان سەكٸلدەندٸ. «جايسىز ٶمٸر سٷرسە, وسىنشا كٸتاپ جازار ما ەدٸ?» – دەپ ويلادىم مەن. تاعى بٸر جولى ەدەبيەتتە ٶزٸمەن تەل ٶسكەن تۇماعاڭ: «وسى قادىر ماعان «بالاڭ قازاقشا سٶيلەمەيدٸ» دەپ تيٸسۋشٸ ەدٸ, ٶزٸنٸڭ ٷش بالاسى دا ورىس كەلٸن تٷسٸرٸپ جاتىر», – دەپ ٶكپەلەگەن سىڭاي بٸلدٸردٸ. كەيٸن افوريزمدەر جيناعىن پاراقتاپ قاراسام, قاداعاڭ وتباسىنداعى سول جاعدايعا شامىرقانعانداي, تٸل تۋرالى بٸراز قاناتتى سٶزدەر جازىپ تاستاپتى. بٸراق حالىق اراسىندا جاتتالىپ قالعانى ەرتەرەكتە جازعان:
«انا تٸلٸڭ – ارىڭ بۇل,
ۇياتىڭ بوپ تۇر بەتتە.
ٶزگە تٸلدٸڭ بەرٸن بٸل,
ٶز تٸلٸڭدٸ قۇرمەتتە», – دەگەن ٶلەڭٸ ەدٸ.
سٶز اراسىندا تۇمانباي مولداعاليەۆتٸڭ:
«قازاق بولىپ تۋعاننان سوڭ بٶبەگٸم,
قازاق بولىپ قالۋ كەرەك تٷبٸندە», – دەگەن ٶلەڭٸ بارىن دا ەسكە سالا كەتكەن ارتىق بولماس. قۇدايعا شٷكٸر, جاقىندا «اق جەلكەن» جۋرنالىنىڭ تٸلشٸسٸ قادىر اعامىزدىڭ نەمەرەلەرٸنٸڭ بٸرٸنەن سۇقبات الىپ كەلدٸ. سويى - سىرىم, شىعىس مەديتسيناسىنىڭ مامانى, شىعىس جەكپە-جەگٸمەن شۇعىلدانادى. تٷرٸ-باسى اتاسىنان اۋمايتىن ارىستاي ازامات بولىپ ٶسٸپتٸ. «اتامنىڭ كەنجە ۇلىنىڭ بالاسى مۇحيت - سۋرەتشٸ. مۇحيتتىڭ ايتۋىنشا, اتام ەكەۋمٸزدٸڭ سٶيلەۋ مەنەرٸمٸز قاتتى ۇقسايدى», – دەگەن سٶزٸ جىپ-جىلى كٷيٸندە كٶكەيٸمٸزگە قونا قالدى. ەڭ باستىسى, سىرىم تٸلشٸمٸزگە قازاقشا سٶيلەپتٸ.
راسىن ايتايىن, قادىر اقىننىڭ وبرازىن سومداردا العاش نە جازارىمدى بٸلمەي شاشىلىپ قالعانىمدى جاسىرمايمىن. ويداعى تام-تۇمداعان جىلى پٸكٸرٸمٸزدٸ جوعارىدا نۇسقالعان كوميسسييا جۇمىسىنا بايلانىستى مۇحتار شاحانوۆتىڭ كەشە عانا ايتقان سٶزدەرٸ كٷل-پارشا قىلدى. بٸراق, قادىر اعامىز كٶزٸ تٸرٸ بولسا: «ابايمەن بٸرگە سىنالعاننىڭ ايىبى جوق», – دەر مە ەدٸ, كٸم بٸلگەن. مۇحتار شاحانوۆتىڭ: «ٸسٸ ٷشٸن مەن ماحامبەتتٸ بيٸك قويام ابايدان», – دەگەن ٶلەڭ جولىن ەلدٸڭ بەرٸ بٸلگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىز. وسى ارالىقتا اقىننىڭ جارى: «مۇحتارعا بارام, ايتام», – دەپ بٸراز نازالانعان كٶرٸنەدٸ. كٶزٸ تٸرٸسٸندە قانشالىقتى سٷيەۋ بولعانىن بٸلمەيمٸز, ال ٶزٸ جوقتا ابىرويىنا ارا تٷسكەننٸڭ جٶنٸ بٸر باسقا. ەركٸم-ەركٸمنٸڭ ەيەلٸ ەتٸ تٸرٸ بولىپ, كٷيەۋٸنٸڭ جوعىن جوقتاپ جٷرگەن جوق. ٷش ۇلدان كٶرگەن ۇرپاق تا جالعىز اعاشتان تاراعان جاپىراقتاي بولىپ جامىراپ ٶسٸپ كەلەدٸ. الايدا قادىر اعامىزعا «ٶكٸنٸشٸڭٸز بار ما?» دەسە, «جوق» دەي الماۋى ەبدەن مٷمكٸن ەدٸ.
قادىر عيناياتۇلى 1935 جىلى 5 قاڭتاردا ورال وبلىسىنىڭ جىمپيتى كەنتٸندە تۋعان. الماتىعا ەلۋٸنشٸ جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي وقۋعا تٷسۋ ٷشٸن كەلٸپتٸ. قازمۋ-دٸ بٸتٸرگەن سوڭ وسىندا قىزمەت ٸستەپ تۇراقتاپ قالعان. ول زاماندا قالاعا كەلگەن قازاقتىڭ ازاماتتارى قاداۋ-قاداۋ, جالعىز-جالعىز. وتباسىمەن قوپارىلا كٶشٸپ كەلۋ دەگەن سيرەك. ەلدە - جالعىز شەشە, مۇندا - سٷيگەن جار. مەن دەگەن تالاي جٸگٸت ەكٸ ەيەلدٸڭ ورتاسىندا جالتاڭداپ ٶمٸر سٷرۋگە مەجبٷر بولعان. قادىر اعامىزدىڭ بٸر ٶكٸنٸشٸ بولسا, سول انامىزعا جاساي الماعان قامقورلىعى شىعار. انامىزدىڭ ەسٸمٸ ماعىراش ەكەن. ماعىراش انامىز تۋرالى سىرىمنان سۇرادىق. سىرىم ەجەسٸ سالتاناتتان تٶمەندەگٸدەي مەلٸمەتتٸ انىقتاپ بەردٸ. ماعىراش انامىز دا جىمپيتىدا 1914 جىلى دٷنيەگە كەلٸپتٸ. قاي اي, قاي كٷنٸ ەكەنٸ بەلگٸسٸز. قۇجاتىندا دا كٶرسەتٸلمەگەن, سوعان قاراعاندا ٶزٸ دە بٸلمەگەن بولۋى كەرەك. «جىلدىڭ قاي مەزگٸلٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ شىعار, بٸراق قۇجاتىندا جازىلماپتى», – دەدٸ سىرىم. قادىرداي ارىستى تۋعان ماعىراش انامىز 83 جاس جاساپتى. قادىر اقىن اناسىن سول جىمپيتىداعى قورىمعا ٶز قولىمەن قويعان. اقىننىڭ ٶزٸ 76 جىل عۇمىر كەشتٸ.
جالپى قازاقتىڭ قارايلاس اقىندارى قادىر مىرزا ەلي, تۇمانباي مولداعاليەۆ جەنە ورازاقىن اسقار - ٷشەۋٸ بٸر جىلدىڭ تٶلدەرٸ. قادىر - قاڭتاردا, تۇمانباي - ناۋرىزدا, ورازاقىن مامىردا تۋعان. ارالارىندا ەپتەپ بەسەكە دە بولعان بولۋى كەرەك. بٸراق سىرلاس, سىيلاس, قيماس جاندار. «ەنە مەن كەلٸن باتىسپاپتى» دەگەن قازاقتىڭ ايتا سالاتىن سٶزٸ بار. مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن بٸر بٸلسە وسى ورازاقىن اعامىز بٸلەر دەپ ارنايى تەلەفون شالدىق. «اپامىز قازاق پا, الماتىعا نەگە كٶشٸپ كەلمەگەن, قارتايعاندا كٸم باعىپ-قاققان?» – دەپ سۇرادىق. «قازاق ەمەسپٸن دەپ ايتقان جوق, – دەدٸ ورازاقىن اسقار. – الماتىعا كەلٸپ-كەتٸپ تۇردى. ول كٸسٸ كەلگەندە قوناققا شاقىرىسىپ تۇردىق. قادىر ماعان شەشەمنٸڭ ەكەلگەنٸ دەپ, بٸر قارا قويدىڭ باسىن مۇجىتتى. شەشەسٸ تۋرالى «ناعاشىلارىمىزعا بارىپ كەلدٸك» دەپ بٶلەكتەپ ايتىپ وتىرعانىن بٸلەم. قاراشاي-شەركەش دەگەندەر قازاقپەن ەتەنە ارالاسىپ كەتكەن عوي. قازاقتىڭ تالاي مىقتى جٸگٸتتەرٸ سولاردان ەيەل العان. الماتىعا كٶشٸپ كەلمەسە, باقيلىق بولعانداردىڭ جاتقان جەرٸن تاستاپ كەتە الماعان شىعار. مەنٸڭ بٸلۋٸمدە, دەستٷردٸ بەرٸك ۇستانعان جادى مىقتى كەمپٸر بولاتىن. سول جاقتا قادىرعا بەرٸلگەن ٷيدە, قادىردىڭ ٷلكەن بالاسىنىڭ, ياعني نەمەرەسٸنٸڭ قولىندا تۇردى دەپ ەستٸگەم».
وسى كٶكتەمدە جاسى سەكسەن ٷشكە كەلٸپ وتىرعان ورازاقىن اسقاردىڭ ەلجٸرەي ايتقان ەڭگٸمەسٸنٸڭ تٷيٸنٸ وسى بولدى. «بۇل ەڭگٸمەنٸڭ اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنا قانشالىقتى قاتىسى بار?» دەگەن سۇراق تۋۋى مٷمكٸن. اقىن دا ەلدەكٸمدەر ايتىپ جٷرگەندەي «اھ» دەگەندە, اللانىڭ اۋزىنان تٷسە قالعان جوق. ولار دا - ادام بالاسى, ولار دا - پەندە. بٸزدٸڭ باسىمىزدى قاتىرعان تٸرشٸلٸك تٷيتكٸلدەرٸ ولاردىڭ دا باسىن قاتىرعان. اناسىنىڭ قۇلپىتاسىنىڭ باسىنا جازىلعان تٶمەندەگٸدەي ٶلەڭ شۋماعى جٷرەگٸڭدٸ شىم ەتكٸزەتٸنٸ سودان دا بولۋى كەرەك. بٸردەن باسىن اشىپ ايتارىمىز, مۇنداعى سٶز پەندەاۋي ەڭگٸمەنٸڭ اۋانى ەمەس, ەركٸم-ەركٸم ەسٸنە تۇتار دانالىق سٶز دەۋگە ەبدەن لايىق.
بالا بوپ قىزىق كٶرمەگەن,
بالادان قىزىق كٶرمەگەن,
بايدان دا قىزىق كٶرمەگەن,
قايدان دا قىزىق كٶرمەگەن,
بۇل جەردە جاتىر كەيۋانا.
«مۇنداي جىر قانداي كٶكٸرەكتەن شىعادى?» دەپ ەرٸكسٸز تاڭىرقايدى ەكەنسٸڭ. بۇل جولداردىڭ ار جاعىندا: «كەلدٸم, كٶردٸم, كٶندٸم» دەگەن تەرەڭ فيلوسوفييالىق دٷنيەتانىم جاتىر. بٸر كەزدە قادىر ويدىڭ, اقىلدىڭ اقىنى دەگەن دە سٶز شىققان. بٸر قىزىعى, «ويدىڭ, اقىلدىڭ اقىنى» دەگەن سٶز «اسا كەرەمەت ەمەس» دەگەندەي ەستٸلگەن. بٸراق, سەزٸم مەن ەموتسييانىڭ اقىنى ولجاس سٷلەيمەنوۆ ٶز ٶلەڭدەرٸن اۋدارۋعا باسقانى ەمەس, ناق وسى اقىلدىڭ اقىنىن تاڭداعانىنا باسپاگەرلەر كۋە. سٶيتٸپ ٶرشٸل رۋحقا اقىل دارىتقان «قىش كٸتابى» اتتى اۋدارما جىر جيناعى دٷنيەگە كەلدٸ. سول زامانداعى ەدەبيەتتٸڭ الامان بەيگەسٸندە قادىردى ٶز شىعارمالارى بٸر مويىنداتسا, ولجاستى اۋدارعان اۋدارماسى ەكٸ مويىنداتتى.
وسى ماقالانى جازاردا سۋرەتشٸگە «قادىر اقىننىڭ بەت-بەينەسٸن قۇم تاۋلاردىڭ بەتكەيٸنەن شىعارىپ سالىپ بەرشٸ» دەپ ٶتٸنٸش ايتتىم. ويىمدا جاستىق شاعىمىزدا قازاقتىڭ ەكٸ ٷلكەن اقىنىنا بٸردەي تەن تۋىندى رەتٸندە ايرىقشا ەسەر ەتكەن «قىش كٸتابى» تۇردى. ال, كٶز الدىما اقىننىڭ بٸزدٸڭ جاقتاعى كٶگٸلدٸر تاۋلارمەن استاسقان قۇم تاۋلارعا ٸشتارتا قاراپ تۇرعانى كەلدٸ. بالا كٷنٸمدە اۋداندىق گازەتكە «توپىراقتاۋدىڭ ەتەگٸندە اۋىلىم» دەپ ماقالا جازعان مەن پاقىر تۋعان جەرٸم ٶزەن-سۋ مەن نۋ توعايعا تولى بولسا دا, وسى بٸر ارسا-ارسا قۇم تاۋلاردى ەرەكشە جاقسى كٶرەتٸنمٸن. ونى باسقاسى باسقا, ال قۇم اراسىنان كەلگەن قادىر اعامىزعا كٶرسەتپەۋٸم مٷمكٸن ەمەس بولاتىن. سوندا ول كٸسٸ: «اپىر-اي, مىناۋ ناعىز اسانەلٸ كينو تٷسٸرەتٸن جەر ەكەن», – دەپ ەرەكشە تامسانعان ەدٸ. ٶزٸنٸڭ ٶڭٸ دە سول كەزدە باتار كٷننٸڭ شۇعىلاسىنا بٶلەنٸپ, توپىراق تٷستەنە كٷرەڭٸتٸپ تۇرعانى كٶز الدىمدا سۋرەت بوپ قالدى. ماقالامنىڭ «قىش ادام» دەگەن اتى مٸنە, وسىدان دا شىقتى.
بەلكٸم, مەن ونىڭ وبرازىن ەندٸ تاپقان بولارمىن. ونىڭ سابىرىنداي سابىر ەكٸنٸڭ بٸرٸندە جوق. ونىڭ تٶزٸمٸندەي تٶزٸم دە ەشكٸمدە جوق. العاش كٶرگەنٸمدە ەجەلگٸ گرەك امفيتەاترىنىڭ الاڭقايىنا جارق ەتٸپ شىعا كەلگەن دٸلمار شەشەنگە ۇقساپ كەتكەن. الىس تا جاقىن ەدەبي ورتادا ول سول قىشتان قۇيىلعان مٷسٸندەي بٸر قىرىم ارتىق ەتٸ جوق سىپتاي قالپىنان بٸر ٶزگەرمەدٸ. ونىڭ جەتپٸس التى جاس جاساعان ٶمٸرٸندە جەتپٸستەن استام كٸتاپ شىعارعانىن ويلاساڭ, بۇل ەشقانداي دا كٶپٸرمە قىزىل سٶز ەمەس ەكەنٸن ۇعاسىڭ. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنداعى ونشاقتى جىلدا 2 تومدىق افوريزمدەر, 20 تومدىق شىعارمالار, 11 تومدىق اۋدارمالار دايىنداپ كەتٸپتٸ.
قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنان باسقا, قازٸر جويىلىپ كەتكەن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى اتاعىن دا الىپتى, قازٸر بەرٸلمەي كەتكەن «تارلان» سىيلىعىنا دا يە بولىپ ٷلگەرٸپتٸ. بۇل ونىڭ قاي-قاي ورتادا دا سىيلى ادام بولعانىنا ايقىن دەلەل.
ال قازٸر ەرتٷرلٸ ەڭگٸمە ٶلگەن ادامدار تۋرالى دا ايتىلا بەرەتٸن بولدى. ەرٸ مۇنى «يٸرٸمدە» قاداعاڭنىڭ ٶزٸ باستاپ بەردٸ. سوندا تاياقتىڭ بٸر باسى ٶزٸنە كەپ تيەرٸن بٸلمەدٸ دەپ ايتا المايسىز. قازٸرگٸ «جۇلدىزداردىڭ» باسىنداعى سۇمدىقتاردىڭ قاسىندا ول ەڭگٸمەلەر «ەكەم-اي» دەپ كٶرٸسەتٸندەي بار. ەگەر قاداعاڭ كٶرەگەندٸكپەن ونىڭ دا الدىن الماعان بولسا, بٷگٸندە ەدەبي ورتانى توپان سۋ باسقانداي كٷي كەشەر ەدٸك. سەبەبٸ, قوعامىمىزدىڭ بەتكەۇستارى سانالاتىن اقىن-جازۋشىلارعا قاتىستى ەڭگٸمەلەر «مىڭ بٸر تٷن» حيكاياسىنان بٸر مىسقال دا كەم تٷسپەيتٸندەي كٶرٸنەتٸن. وسىنىڭ بەرٸن اششىسىن دا, تۇششىسىن دا سۇرىپتاپ, ساراپتاپ ٶز اۋزىمىزدان ايتقانىمىز حالىققا دا وڭ ەسەر ەتتٸ. ونداي اقىل يەسٸنٸڭ سىرتتان ەمەس, ٶز ارامىزدان تابىلعانىنا مىڭ دا بٸر شٷكٸر دەۋٸمٸز كەرەك. قازديعان بويى, قانداۋىر ويى, قانجارداي سويىمەن دە ەستە قالعان قالامگەردٸڭ تۋعان ەدەبيەتٸمٸز ٷشٸن جاساپ كەتكەن بٸر ەڭبەگٸ وسى.
بۇعان قاراپ قازاقتىڭ قاي جازۋشىسى دا ەدەبيەت ٷشٸن بٸر قادىر مىرزا ەليدەي-اق ەڭبەك ەتسە قانەكي دەگٸڭ كەلەدٸ. بٸراق قازاق جازۋشىسىنىڭ ماڭدايىنا تەك قانا ەدەبيەت ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋ باقىتىن جازباعان. ول - جەي ادام ەمەس, ۇلتىنىڭ وتىمەن كٸرٸپ, كٷلٸمەن شىعاتىن ادام بولۋى كەرەك. ەيتپەسە ٶلەڭٸ ۇرانداي, رومانى قورعانداي بولعانىنا دا قارامايتىن بولدى مىنا جۇرت. جازۋدىڭ ازابىنا قايمانا جۇرتتىڭ مازاعى قوسىلسا, ٶمٸرٸڭ توزاققا اينالماي ما?! بٸراق ولار ەت پەن سٷيەكتەن ەمەس, قۇم مەن توپىراقتان جارالعانداي سونىڭ بەرٸنە دە تٶزٸپ كەلەدٸ. مٸنە, جازىپ وتىرعان ماقالامدى اياقتاي بەرگەنٸمدە وقىرمانى كٶپ سايتتاردىڭ بٸرٸندە «جۇرتتىڭ جوعىن جوقتاماعان جازۋشى جازۋشى ما?» دەگەن تاعى بٸر ماقالا جارق ەتە قالدى. كٶزٸ تٸرٸ بولىپ, مۇنى وقىسا قىش مٷسٸن قادىر اعامىز: «ەندٸ بٸز نە ٸستەپ جٷر ەكەنبٸز?» دەپ قازدييا قالار ما ەدٸ, كٸم بٸلسٸن. تەلٸ-تەنتەكتٸڭ سٶزٸ باس جارسا:
«ابايلا
كٷننٸڭ ٷكٸسٸن
جٸبەرەر بولساڭ قوزعاپ بٸر,
ساۋ ەتٸپ كٶكتٸڭ كٷمٸسٸ
تٶگٸلٸپ كەتە جازداپ تۇر.
قاجەتٸ جەلدٸڭ جوق تەگٸ,
ٷف – دەسەڭ بولدى ازداپ بٸر,
سەلدٸرلەۋ بۇلتتار كٶكتەگٸ
سەتٸنەپ كەتە جازداپ تۇر!
داۋسىڭدى – الماس قىلىشتى —
كٶتەرەر بولساڭ ازداپ بٸر,
تىرسيىپ پٸسكەن تىنىشتىق
جارىلىپ كەتە جازداپ تۇر!..» – دەگەن قادىر اقىننىڭ سٶزٸ تاس جارادى!
بۇدان كەيٸن «اقىن باتىر بولماسا اقىن ەمەس» دەۋدٸڭ جٶنٸ بار ما?! «باتىر اقىن بولماسا اقىن ەمەس» دەگەندەي قيسىنسىز-اق. تالانتتى بٸر اقىن ايتقانداي, «بۇل زامان دا ٶتەر-كەتەر». اقىن-جازۋشىلارعا ەدەبيەت ٷشٸن الاڭسىز ٶمٸر سٷرەتٸن كٷندەر دە تۋار. بٸراق ماتەماتيكالىق دەلدٸكپەن جازىلعان قاداعاڭنىڭ ٶلەڭدەرٸ ول كٷندەرگە جەتە مە, جەتپەي مە, مەسەلە سوندا!
“اق جەلكەن” جۋرنالى, №8.
تامىز, 2018.
