«Aqyn batyr bolmasa - aqyn emes» degen sóz ol kezde de aityldy. «Batyr aqyn bolmasa batyr emes» degendei qisynsyz-aq. Bir talantty synshy: «Bul kezden de ótermiz», – degen. Qadyr aǵamyz Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolmai turǵan kez edi. Sóz tapqyrlyǵy tamsantyp, aitqyshtyǵy tánti etken. Ne aitsa da, Qadyr aitsyn desken. Depýtattyqqa da sol aitqyshtyǵy úshin sailanǵandai boldy. Alaida eki mərte depýtat bolyp, eki aýyz sóz aitpai ketti. Kóńilimizdi aldarqatyp bolsa da sóilemedi. Depýtattyń sóilegennen basqa ne jumysy bar destik.
Jeltoqsan oqiǵasyna qatysty qoǵamdyq komissiiaǵa jetekshilik etti. Onda da halyqtyń qalap turǵan sózin aita qoimady. Kózi tirisinde aitylmai da ashylmai ketken bir jumbaǵy osy. Tipti, «Óz tiline ózi qoja adamdar kóbine-kóp úndemeidi» dep ketse de jumbaq! Bizdi tańyrqatqany, bul únsizdiktiń ómirlik hám aqyndyq ustanymymen sáikespeitini. Áitpese «Elim dep soqpaityn júrekti it jesin», «Orys teris aitpaidy, orys teris isteidi», «Hanǵa qyzmet etpe, halyqqa qyzmet et» degendei aforizmderdi basqa emes, Qadyr aqynnyń ózi jazǵanyn jaqsy bilemiz. Sóite tura: «Taq úshin pyshaqtasqansha, Baq úshin qushaqtasqan artyq», – dep salǵany taǵy bar.
Muny aitqan adam zamannyń bet alysynan habarsyz boldy deýge aýyz barmaidy. Tipti, keibir boljamdarynyń búgingi ómirimizben dálme-dál kelgenine qairan qalmasqa áddińiz joq. «Bir aýyzǵa bir emes, birneshe til syiady, biraq soǵan ana tilin syiǵyza almasań, qazaq bolmai-aq qoi», – degeni úsh tildiń áńgimesi shyqpastan buryn aityldy.
«Jat jerdegi mola óziń jatsań da, seniki emes» degen sózi de talaidy eske túsirip tur. «Naǵyz qazaq – qazaq emes, Naǵyz qazaq – dombyra» degen sózi elimizde Ulttyq dombyra kúni jariialanǵanda dap-daiyn uran bolyp shyǵa keldi. «Latyn tiline kóshýdi qýana quptaimyn, biz túgili latyn tiline Máskeýge tikelei táýeldi tatarlar da kóshetin shyǵar», – degen boljamy da dál búgin aitylyp otyrǵandai áser beredi.
Aqyn bizdińshe aldymen oishyl bolý kerek. Abai salǵan jol sol emes pe? Synshylardyń jazýynsha, Qadyr - oishyl aqyn. Oishyl aqynda otty óleńnen góri ýytty óleń basym bolady. «Aqyn bop ómir keshirý ońai deimisiń, qaraǵym, Aýzynda bolý bul ózi syzdaǵan barlyq jaranyń», – degen Tólegen Aibergenov. Bir aidai birge júrgen kúnder men túnderde Qadyr aqynnyń da jany kóp nársege aýyratynyn bildim. Biraq ol ashý men aqyldy únemi tarazyǵa salyp ólshep turǵandai kózin qysyńqyrai qalatyn edi. Sol kezdegi Qadyr aqynnyń sar sadaqtai tartyla qalǵanyn kórseńiz!
Týyp-ósken jerimiz bólek, jasymyz alshaq, endeshe biz qalai bir ai birge júrdik degen suraq týady. Bul 2004 jyly qyrkúiek aiynda bolǵan jaǵdai edi. Men «Jas Alash» gazetiniń bas redaktory bolyp turǵan kezimde QR Parlament Məjilisine sailaýǵa tústim. Bir ai boiy bir okrýgtegi úsh aýdandy aralaýym kerek. Sonyń aldynda ǵana «Iirim» atty kitabyn jazyp, qatyp-semip qalǵan qoǵamdyq sanany túrtpekke alyp júrgen Qadyr aǵaǵa qolqa saldyq.
Alǵashqy kúni Qońyróleń degen aýylǵa kelip qondyq. Qonaqúi joq, biraq qonaqjai úi kóp. Aramyzda eki aqyn, eki jazýshy, birneshe ənshi bar. Eki aqynnyń biri Qadyr aǵamyz, ekinshisi – Kerim Elemes. Túnniń bir ýaǵyna deiin ən aitylyp, kúi tartyldy. Kerimniń ənshiligi de bar edi, daýysy bərinen asyp tústi. «Oipyrmai, bizdiń Kerim sahnanyń gúli eken-aý», – degen sózdiń biri Qadyr aǵamyzdyń aýzynan shyqty. Ne kerek, joldan bir sharshap, dastarqan basynan eki sharshap, kesh jattyq.
«Qadyr aǵamyz jaily jatty ma eken, əýrelep qoiǵan joqpyz ba?» dep ýaiymdańqyrap baryp uiyqtadym. Tańǵa jýyq qulaǵyma quńǵyrlap, azan shaqyrǵan daýys keldi. «Bul aýylda meshit joq siiaqty edi ǵoi», – dep tańyrqaǵandai boldym. Óń men tústiń arasynda jatyp, basymdy jastyqtan julyp alsam, qasymda qujyraiyp Kerim otyr. «Allahý akpardy» maqamdap sozǵanda, daýysy bir alystap, bir jaqyndap estiledi. Úi toly adamnyń tətti uiqy qushaǵynda jatqanymen jumysy bolmai, azan shaqyryp otyrǵan osy Kerim eken.
Tańerteń aldymen Qadyr aǵanyń qabaǵyna qaradym. Ol kisi tańǵy sháiǵa otyrǵansha syr bergen joq. Shəi ústinde: «Kerimjan, keshe keshkilik arqalanyp aitqan ənińniń jańǵyryǵy tań aldynda taǵy da qulaǵyma keldi», – dep ishtarta əzil tastady. Bul kúnine tórt-bes kezdesý ótkizetin súrgin júristiń «bissimillási» bolatyn. Men kezdesý saiyn: «Maǵan daýys berińizder», – dep keýdemdi soǵamyn. Urysta turys joq, nebir ótkir məselelerdi kóteremin. Jurt Qadyr aǵamyzdyń aýzyna qaraidy, sonda Qadyr aǵamyz: «Bul bala sizderdiń balalaryńyz ba?» – dep bar júkti ózderiniń moinyna artady da ketedi.
«Qadyr Myrza Áli kelipti», «Qadyr Myrza Áli aitypty» degen sóz bizdiń jaqty biraz dúmpitti. Sóitip júrgende bir ai ýaqyt ta zý etip óte shyqty. Sailaýdyń birinshi týry aiaqtalarda ma, álde ekinshi týrǵa óterde me, ol kisi elimizdiń batys óńirine baratyn boldy. Negizgi partiianyń atynan sailaýǵa túsip jatqan bir úmitkerdiń sózin sóileýi kerek eken. Keterinde shyǵaryp salyp turyp: «Qadyr aǵa, bul eki partiia qarsylas qoi, búgin myna partiianyń, erteń ana partiianyń soiylyn soqqandai bolyp qalmaisyz ba?» – dedim jumsartyp. Qadyr aǵam túk te sasqan joq: «Men partiiasyna qaramaimyn, adamyna qaraimyn», – dep sart etkizdi.
Qadaqtai ǵana Qadyr aǵamyz talaidy sózben qalpaqtai túsirgen qandaýyr kisi. Denesin tik ustap júrgendikten, boiynyń az-kem alasalyǵy biline de bermeitin. «Ái, meniń paltomdy Syrbai kiip ketken be?» – degen sóz de Qadyrdan qalǵan. Bir oqpen eki qoiandy atqandai, ýytty tilmen ózin bir shalsa, alyp deneli Syrbaidy eki shalyp tur. Ózine sonshalyqty qatal qaraityn, bir ózi bir fabrika siiaqty qatań josparmen jumys isteitin, keide óziniń janyn ózi jaralap sóileitin ondai shynshyl adam bizdiń aramyzda joqtyń qasy. «Qadyr óleńdi matematikalyq dáldikpen jazady», – degendei sózder onyń óz bolmysymen de bite qainasyp jatqandai edi. Aǵyl-tegil sezimniń jeteginde júretin aqyndar Qadyrdy túsinbeitin, ár sózi shegedei qaǵylatyn Qadyr olardy túsinbeitin. Atyshýly «Iirim» atty bas-aiaǵy jup-jumyr kitaptyń jazylýynyń bir sebebi osynda jatsa kerek.
Bizdiń stýdent kezimizde Qadyr Myrza Álige: «Aqyndardyń ishpese jaza almaityny ras pa?» – degen suraq qoiyldy. Sonda ol: «Olar jaqsy óleńdi saý kezinde jazady, mas bolǵanda oqidy. Keibir aqyly joqtar sonyń baiybyna barmai, sandalyp ketedi», – dep jaýap berdi. «Atlantidada batyp ólgenderden góri, araqqa batyp ólgenderdiń sany kópteý» degen de sózi bar. «Jazmysh» pen «Iirimnen» ańǵarǵanymyz, ol óz zamandastarynyń ishkilikke salynyp, jigersiz ómir súrgenderin onsha unata qoiǵan joq. Synasa, solardyń túrli qylyqtarynan kóringen ult basyndaǵy kúirektik pen bosańdyqty, pármensizdik pen paryqsyzdyqty synady. Eger sondai keleńsizdikterdi atyn atap, túsin tústep jazdy eken dep Qadyr Myrza Álidi unatpasaq, onda qisyn boiynsha Abaidy da unatpaýymyz kerek.
Shyndap kelgende, Qadyr Myrza Álidiń ózi de birshama jumbaq adam. Ómir súrgen ortasy qandai orta bolǵanynan habarymyz mol. Aqyndardyń ómir jasy osylai bolýy kerek degen túsinik qalyptasqan kez. Qyryqtyń qyrqasynda shalǵymen shapqandai japyrylyp túsetin. Ol jastan aman shyqqandar qadaý-qadaý. Sonyń biri Qadyr bolsa, kópshilik Qadyrdy sol úshin de qatty adam deitindei kórinetin. Aqyndar otqa umtylǵan jyndykóbelek siiaqty bolatyn desek, eshkimniń talaǵy tars aiyryla qoimas. Bizben birge otqa tús, otqa túspeseń adam emessiń degen túsiniktiń ózi túsiniksiz. Al óleńniń ózin matematikalyq dáldikpen jazatyn aqyn ómirde qatelesýi múmkin be? Osy turǵyda qalai ómir súrýdi Qadekeńnen nege úirenbeske degiń keledi. Uzaq jasap, ul men qyzdyń qyzyǵyn kórip, nemere-shóbere súiip degen de bir arman. Biraq…
Qadyr aǵamyz jartylai qalaǵa, jartylai aýylǵa uqsaityn Qalqamannyń kóshesinde aiaǵyn baiaý basyp kele jatty. Memlekettik syilyqtyń laýreatynyń qolynda jarty litrlik bankisi bar. Memlekettik syilyqqa qosyp, táýelsiz «Tarlan» syilyǵyn da alǵan adamǵa uqsamaidy. Orys tilinde jazbaǵany bolmasa, Oljas Súleimenovterdiń qatarynda turatyn-aq aqyn. Kei jyldary bir jylda eki kitaptan jazyp shyǵarǵan adam bulaisha qońyrtóbel bolyp júrmese kerek edi. Qolyndaǵy bankisiniń jaiyn surasaq, bir orys kempirden eshkiniń sútin alyp ishedi eken. «Maǵan kelip áńgime aityp ketedi», – dedi oń jaqta otyrǵan bir syrlas boijetken. «E, Qadyr aqynnyń ómirin uzartýǵa múmkindigiń bolypty ǵoi», – degen sóz abaisyz aýzymyzdan shyǵyp ketti. Bul aýrýhanada em qonbai, eshkiniń súti de shipa bolmai, aqyn aǵamyz ómirden óte barǵandaǵy qimastyqpen aitylǵan sóz edi.
Men bir nárseni túsindim. Eger bala-shaǵasynan kóp úmit kútpese, adam qaitadan qairattana bastaidy eken. Eline, ultyna, aǵaiynyna jasaimyn degen qyzmetin jasap bolsa da, urpaǵy jasamaǵan nárseni jasaimyn dep taǵy umtylady eken. Bul qairatker adamdarǵa tán qaisarlyq shyǵar, kim bilgen. Adam jaratylysy týraly neshe túrli tylsym syrlar ashylyp jatqanda, buǵan da esh tańǵalýǵa bolmaidy. Qadyr Myrza Áli «Jazmysh» pen «Iirimde» sondai tylsym syrlardyń talaiyn taýyp jazdy. Ómir – asaý tulpar desek, óle-ólgenshe ózi de jalyna jarmasyp ótti. Qalqamannyń kóshesinde qolyna banki kóterip bara jatqan, qaimana jurtqa túr-túsi óte tanys adamnyń bir syry osy edi. Alaida ol búgin-erteń qulai salatyn adam siiaqty kórinbegen. Dárigerlerdiń qateliginen o dúniege erterek attanyp kete barǵan syńaily. Jaqyn aralasqan adamdardyń arasynda sondai da bir áńgime bar.
Bálkim, bul da kóp ańyzdyń biri bolar, kim bilgen. Ataqty adamdardyń ómiri de ańyz, ólimi de ańyz. Olar ne istep, ne qoidy, bári halyqtyń kóz aldynda. «Iirimniń» izine salsaq, Qadyr aǵamyzdyń óz jeke basy týraly da aitylar áńgime jeterlik. Bir joly Astana – Almaty júrdek poiyzyna Oraldyń bir baqýatty qazaǵymen birge otyrdym. Qadyr Myrza Álidi týǵan aǵasyndai jaqsy kóretinin aitty. Ómirdegi bar jaqsylyqtardy otbasylarymen birge ótkizip kelgen kisi kórinedi. Bir sózinde: «Qadyr aǵamyz jaisyzdaý ómir súrdi», – dep qaldy. Kózine qarasam, ánsheiin janashyr bola qalyp aityp otyrǵan sekildendi. «Jaisyz ómir súrse, osynsha kitap jazar ma edi?» – dep oiladym men. Taǵy bir joly ádebiette ózimen tel ósken Tumaǵań: «Osy Qadyr maǵan «balań qazaqsha sóilemeidi» dep tiisýshi edi, óziniń úsh balasy da orys kelin túsirip jatyr», – dep ókpelegen syńai bildirdi. Keiin aforizmder jinaǵyn paraqtap qarasam, Qadaǵań otbasyndaǵy sol jaǵdaiǵa shamyrqanǵandai, til týraly biraz qanatty sózder jazyp tastapty. Biraq halyq arasynda jattalyp qalǵany erterekte jazǵan:
«Ana tiliń – aryń bul,
Uiatyń bop tur bette.
Ózge tildiń bárin bil,
Óz tilińdi qurmette», – degen óleńi edi.
Sóz arasynda Tumanbai Moldaǵalievtiń:
«Qazaq bolyp týǵannan soń bóbegim,
Qazaq bolyp qalý kerek túbinde», – degen óleńi baryn da eske sala ketken artyq bolmas. Qudaiǵa shúkir, jaqynda «Aq jelken» jýrnalynyń tilshisi Qadyr aǵamyzdyń nemereleriniń birinen suqbat alyp keldi. Soiy - Syrym, shyǵys meditsinasynyń mamany, shyǵys jekpe-jegimen shuǵyldanady. Túri-basy atasynan aýmaityn arystai azamat bolyp ósipti. «Atamnyń kenje ulynyń balasy Muhit - sýretshi. Muhittyń aitýynsha, atam ekeýmizdiń sóileý mánerimiz qatty uqsaidy», – degen sózi jyp-jyly kúiinde kókeiimizge qona qaldy. Eń bastysy, Syrym tilshimizge qazaqsha sóilepti.
Rasyn aitaiyn, Qadyr aqynnyń obrazyn somdarda alǵash ne jazarymdy bilmei shashylyp qalǵanymdy jasyrmaimyn. Oidaǵy tam-tumdaǵan jyly pikirimizdi joǵaryda nusqalǵan komissiia jumysyna bailanysty Muhtar Shahanovtyń keshe ǵana aitqan sózderi kúl-parsha qyldy. Biraq, Qadyr aǵamyz kózi tiri bolsa: «Abaimen birge synalǵannyń aiyby joq», – der me edi, kim bilgen. Muhtar Shahanovtyń: «Isi úshin men Mahambetti biik qoiam Abaidan», – degen óleń jolyn eldiń bári bilgen soń aityp otyrmyz. Osy aralyqta aqynnyń jary: «Muhtarǵa baram, aitam», – dep biraz nazalanǵan kórinedi. Kózi tirisinde qanshalyqty súieý bolǵanyn bilmeimiz, al ózi joqta abyroiyna ara túskenniń jóni bir basqa. Árkim-árkimniń áieli eti tiri bolyp, kúieýiniń joǵyn joqtap júrgen joq. Úsh uldan kórgen urpaq ta jalǵyz aǵashtan taraǵan japyraqtai bolyp jamyrap ósip keledi. Alaida Qadyr aǵamyzǵa «Ókinishińiz bar ma?» dese, «Joq» dei almaýy ábden múmkin edi.
Qadyr Ǵinaiatuly 1935 jyly 5 qańtarda Oral oblysynyń Jympity kentinde týǵan. Almatyǵa elýinshi jyldardyń ortasyna qarai oqýǵa túsý úshin kelipti. QazMÝ-di bitirgen soń osynda qyzmet istep turaqtap qalǵan. Ol zamanda qalaǵa kelgen qazaqtyń azamattary qadaý-qadaý, jalǵyz-jalǵyz. Otbasymen qoparyla kóship kelý degen sirek. Elde - jalǵyz sheshe, munda - súigen jar. Men degen talai jigit eki áieldiń ortasynda jaltańdap ómir súrýge májbúr bolǵan. Qadyr aǵamyzdyń bir ókinishi bolsa, sol anamyzǵa jasai almaǵan qamqorlyǵy shyǵar. Anamyzdyń esimi Maǵyrash eken. Maǵyrash anamyz týraly Syrymnan suradyq. Syrym ájesi Saltanattan tómendegidei málimetti anyqtap berdi. Maǵyrash anamyz da Jympityda 1914 jyly dúniege kelipti. Qai ai, qai kúni ekeni belgisiz. Qujatynda da kórsetilmegen, soǵan qaraǵanda ózi de bilmegen bolýy kerek. «Jyldyń qai mezgili ekeni belgili shyǵar, biraq qujatynda jazylmapty», – dedi Syrym. Qadyrdai arysty týǵan Maǵyrash anamyz 83 jas jasapty. Qadyr aqyn anasyn sol Jympitydaǵy qorymǵa óz qolymen qoiǵan. Aqynnyń ózi 76 jyl ǵumyr keshti.
Jalpy qazaqtyń qarailas aqyndary Qadyr Myrza Áli, Tumanbai Moldaǵaliev jáne Orazaqyn Asqar - úsheýi bir jyldyń tólderi. Qadyr - qańtarda, Tumanbai - naýryzda, Orazaqyn mamyrda týǵan. Aralarynda eptep báseke de bolǵan bolýy kerek. Biraq syrlas, syilas, qimas jandar. «Ene men kelin batyspapty» degen qazaqtyń aita salatyn sózi bar. Máseleniń mán-jaiyn bir bilse osy Orazaqyn aǵamyz biler dep arnaiy telefon shaldyq. «Apamyz qazaq pa, Almatyǵa nege kóship kelmegen, qartaiǵanda kim baǵyp-qaqqan?» – dep suradyq. «Qazaq emespin dep aitqan joq, – dedi Orazaqyn Asqar. – Almatyǵa kelip-ketip turdy. Ol kisi kelgende qonaqqa shaqyrysyp turdyq. Qadyr maǵan sheshemniń ákelgeni dep, bir qara qoidyń basyn mujytty. Sheshesi týraly «naǵashylarymyzǵa baryp keldik» dep bólektep aityp otyrǵanyn bilem. Qarashai-sherkesh degender qazaqpen etene aralasyp ketken ǵoi. Qazaqtyń talai myqty jigitteri solardan áiel alǵan. Almatyǵa kóship kelmese, baqilyq bolǵandardyń jatqan jerin tastap kete almaǵan shyǵar. Meniń bilýimde, dástúrdi berik ustanǵan jady myqty kempir bolatyn. Sol jaqta Qadyrǵa berilgen úide, Qadyrdyń úlken balasynyń, iaǵni nemeresiniń qolynda turdy dep estigem».
Osy kóktemde jasy seksen úshke kelip otyrǵan Orazaqyn Asqardyń eljirei aitqan áńgimesiniń túiini osy boldy. «Bul áńgimeniń aqynnyń shyǵarmashylyǵyna qanshalyqty qatysy bar?» degen suraq týýy múmkin. Aqyn da áldekimder aityp júrgendei «AH» degende, Allanyń aýzynan túse qalǵan joq. Olar da - adam balasy, olar da - pende. Bizdiń basymyzdy qatyrǵan tirshilik túitkilderi olardyń da basyn qatyrǵan. Anasynyń qulpytasynyń basyna jazylǵan tómendegidei óleń shýmaǵy júregińdi shym etkizetini sodan da bolýy kerek. Birden basyn ashyp aitarymyz, mundaǵy sóz pendeaýi áńgimeniń aýany emes, árkim-árkim esine tutar danalyq sóz deýge ábden laiyq.
Bala bop qyzyq kórmegen,
Baladan qyzyq kórmegen,
Baidan da qyzyq kórmegen,
Qaidan da qyzyq kórmegen,
Bul jerde jatyr keiýana.
«Mundai jyr qandai kókirekten shyǵady?» dep eriksiz tańyrqaidy ekensiń. Bul joldardyń ar jaǵynda: «Keldim, kórdim, kóndim» degen tereń filosofiialyq dúnietanym jatyr. Bir kezde Qadyr oidyń, aqyldyń aqyny degen de sóz shyqqan. Bir qyzyǵy, «oidyń, aqyldyń aqyny» degen sóz «asa keremet emes» degendei estilgen. Biraq, sezim men emotsiianyń aqyny Oljas Súleimenov óz óleńderin aýdarýǵa basqany emes, naq osy aqyldyń aqynyn tańdaǵanyna baspagerler kýá. Sóitip órshil rýhqa aqyl darytqan «Qysh kitaby» atty aýdarma jyr jinaǵy dúniege keldi. Sol zamandaǵy ádebiettiń alaman báigesinde Qadyrdy óz shyǵarmalary bir moiyndatsa, Oljasty aýdarǵan aýdarmasy eki moiyndatty.
Osy maqalany jazarda sýretshige «Qadyr aqynnyń bet-beinesin qum taýlardyń betkeiinen shyǵaryp salyp bershi» dep ótinish aittym. Oiymda jastyq shaǵymyzda qazaqtyń eki úlken aqynyna birdei tán týyndy retinde airyqsha áser etken «Qysh kitaby» turdy. Al, kóz aldyma aqynnyń bizdiń jaqtaǵy kógildir taýlarmen astasqan qum taýlarǵa ishtarta qarap turǵany keldi. Bala kúnimde aýdandyq gazetke «Topyraqtaýdyń eteginde aýylym» dep maqala jazǵan men paqyr týǵan jerim ózen-sý men ný toǵaiǵa toly bolsa da, osy bir arsa-arsa qum taýlardy erekshe jaqsy kóretinmin. Ony basqasy basqa, al qum arasynan kelgen Qadyr aǵamyzǵa kórsetpeýim múmkin emes bolatyn. Sonda ol kisi: «Apyr-ai, mynaý naǵyz Asanáli kino túsiretin jer eken», – dep erekshe tamsanǵan edi. Óziniń óńi de sol kezde batar kúnniń shuǵylasyna bólenip, topyraq tústene kúreńitip turǵany kóz aldymda sýret bop qaldy. Maqalamnyń «Qysh Adam» degen aty mine, osydan da shyqty.
Bálkim, men onyń obrazyn endi tapqan bolarmyn. Onyń sabyryndai sabyr ekiniń birinde joq. Onyń tózimindei tózim de eshkimde joq. Alǵash kórgenimde ejelgi grek amfiteatrynyń alańqaiyna jarq etip shyǵa kelgen dilmar sheshenge uqsap ketken. Alys ta jaqyn ádebi ortada ol sol qyshtan quiylǵan músindei bir qyrym artyq eti joq syptai qalpynan bir ózgermedi. Onyń jetpis alty jas jasaǵan ómirinde jetpisten astam kitap shyǵarǵanyn oilasań, bul eshqandai da kópirme qyzyl sóz emes ekenin uǵasyń. Ómiriniń sońyndaǵy onshaqty jylda 2 tomdyq aforizmder, 20 tomdyq shyǵarmalar, 11 tomdyq aýdarmalar daiyndap ketipti.
QR Memlekettik syilyǵynan basqa, qazir joiylyp ketken Qazaqstannyń halyq jazýshysy ataǵyn da alypty, qazir berilmei ketken «Tarlan» syilyǵyna da ie bolyp úlgeripti. Bul onyń qai-qai ortada da syily adam bolǵanyna aiqyn dálel.
Al qazir ártúrli áńgime ólgen adamdar týraly da aityla beretin boldy. Ári muny «Iirimde» Qadaǵańnyń ózi bastap berdi. Sonda taiaqtyń bir basy ózine kep tierin bilmedi dep aita almaisyz. Qazirgi «juldyzdardyń» basyndaǵy sumdyqtardyń qasynda ol áńgimeler «ákem-ai» dep kórisetindei bar. Eger Qadaǵań kóregendikpen onyń da aldyn almaǵan bolsa, búginde ádebi ortany topan sý basqandai kúi kesher edik. Sebebi, qoǵamymyzdyń betkeustary sanalatyn aqyn-jazýshylarǵa qatysty áńgimeler «Myń bir tún» hikaiasynan bir mysqal da kem túspeitindei kórinetin. Osynyń bárin ashysyn da, tushysyn da suryptap, saraptap óz aýzymyzdan aitqanymyz halyqqa da oń áser etti. Ondai aqyl iesiniń syrttan emes, óz aramyzdan tabylǵanyna myń da bir shúkir deýimiz kerek. Qazdiǵan boiy, qandaýyr oiy, qanjardai soiymen de este qalǵan qalamgerdiń týǵan ádebietimiz úshin jasap ketken bir eńbegi osy.
Buǵan qarap qazaqtyń qai jazýshysy da ádebiet úshin bir Qadyr Myrza Álidei-aq eńbek etse qaneki degiń keledi. Biraq qazaq jazýshysynyń mańdaiyna tek qana ádebiet úshin ómir súrý baqytyn jazbaǵan. Ol - jái adam emes, ultynyń otymen kirip, kúlimen shyǵatyn adam bolýy kerek. Áitpese óleńi urandai, romany qorǵandai bolǵanyna da qaramaityn boldy myna jurt. Jazýdyń azabyna qaimana jurttyń mazaǵy qosylsa, ómiriń tozaqqa ainalmai ma?! Biraq olar et pen súiekten emes, qum men topyraqtan jaralǵandai sonyń bárine de tózip keledi. Mine, jazyp otyrǵan maqalamdy aiaqtai bergenimde oqyrmany kóp saittardyń birinde «Jurttyń joǵyn joqtamaǵan jazýshy jazýshy ma?» degen taǵy bir maqala jarq ete qaldy. Kózi tiri bolyp, muny oqysa qysh músin Qadyr aǵamyz: «Endi biz ne istep júr ekenbiz?» dep qazdiia qalar ma edi, kim bilsin. Teli-tentektiń sózi bas jarsa:
«Abaila
Kúnniń úkisin
Jiberer bolsań qozǵap bir,
Saý etip kóktiń kúmisi
Tógilip kete jazdap tur.
Qajeti jeldiń joq tegi,
Úf – deseń boldy azdap bir,
Seldirleý bulttar kóktegi
Setinep kete jazdap tur!
Daýsyńdy – almas qylyshty —
Kóterer bolsań azdap bir,
Tyrsiyp pisken tynyshtyq
Jarylyp kete jazdap tur!..» – degen Qadyr aqynnyń sózi tas jarady!
Budan keiin «Aqyn batyr bolmasa aqyn emes» deýdiń jóni bar ma?! «Batyr aqyn bolmasa aqyn emes» degendei qisynsyz-aq. Talantty bir aqyn aitqandai, «bul zaman da óter-keter». Aqyn-jazýshylarǵa ádebiet úshin alańsyz ómir súretin kúnder de týar. Biraq matematikalyq dáldikpen jazylǵan Qadaǵańnyń óleńderi ol kúnderge jete me, jetpei me, másele sonda!
“Aq jelken” jýrnaly, №8.
Tamyz, 2018.
