سوڭعى كەزدەرٸ «ينكليۋزيۆتٸ قوعام», «ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ», «ينكليۋزيۆتٸ ەكونوميكا» جەنە «ينكليۋزيۆتٸ قاتىناس» دەگەن ۇعىمدار كٶپ قولدانىس تاۋىپ جٷر. ينكليۋزيۆتٸلٸك ۇعىمىنىڭ تەرميندٸك ماعىناسى اعىلشىنشا «inclusion» - «ٸشكە تارتۋ» دەگەندٸ اڭعارتادى, ال ونىڭ كەرٸ تٷسٸنٸگٸ «exclusio» - «سىرتقا تەبۋ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بۇل تٷسٸنٸك الدىمەن پەداگوگيكادا, ياعني كەمتار بالالاردى كەمسٸتپەي, ارنايى ينتەرناتتارعا قاماپ بٶلەكتەمەي, شەتتەتپەي, باسقا ساۋ بالالارمەن قاتار ٶزٸن جايلى سەزٸنەتٸندەي احۋالدا وقىتۋ مەن تەربيەلەۋ پراكتيكاسىندا قولدانىلدى. كەيٸنٸرەك, ينكليۋزيۆتٸ قاتىناس مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ادامدارعا («مٷگەدەك» اتاۋىنىڭ ٶزٸ كەمسٸتۋشٸلٸك دەپ سانالادى) جاعداي جاساۋ ارقىلى قوعامدىق ٶمٸردٸڭ ٶزگە سالالارىنا دا تارالا باستادى. وسىلايشا, ەسٸرەسە باتىس قوعامدارىندا, ينكليۋزيۆتٸ قوعام ورنىقتىرۋ تۋرالى سانا قالىپتاسا باستادى. ٶزٸنٸڭ كەڭ ماعىناسىندا بۇل ەركٸمنٸڭ ٶز جىنىسى, نەسٸلٸ, جاسى, مەرتەبەسٸ, ۇلتتىق, دٸني جەنە مەدەني تەگٸ, سونداي-اق فيزيكالىق جەنە مەنتالدىق جاعدايىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراماستان, تٸپتٸ كٶزقاراس الشاقتىقتارىنا قاراماستان ٶزدەرٸن قاۋىمداستىقتا قابىلدانعان تولىققاندى مٷشەسٸ رەتٸندە سەزٸنەتٸن قوعامدى بٸلدٸرەدٸ. بۇل ادامداردىڭ جاراتىلىستىق ەرتەكتٸلٸگٸن, بارلىعىنىڭ بٸر دەرەجەدە ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن تابيعي قۇقىعىن مويىنداۋدان, سوعان سەيكەس ٶز تٶزٸمدٸلٸگٸنٸڭ شەكاراسىن كەڭەيتۋگە دەگەن, ينكليۋزييانى ينتەگراتسييالىق قالىپ رەتٸندە قابىلداۋ نيەتٸنەن تۋعان ۇمتىلىس. يسلام دٸنٸندە بۇل جاراتۋشىنىڭ قايىرىمدى دا مەيٸرٸمدٸ سيپاتىنىڭ بارلىعىن جەنە ەركٸمدٸ تٶل تابيعي بولمىسىمەن قامتيتىن ۋنيۆەرسالدىعىمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
بۇل مەسەلەنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ سوڭعى كەزدەرٸ قوعامدا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە كەمسٸتۋشٸلٸك پەن ٶشپەندٸلٸك كٶڭٸل-كٷيدٸڭ كٷشەيە تٷسۋٸمەن سيپاتتالادى. ەسٸرەسە, ۇلتتىق, مەدەني جەنە دٸني تٷبٸرلەرگە نەگٸزدەلگەن «بٸز جەنە باسقالار» دەگەن قاراما-قارسى انتيتەزانىڭ سالقىنى قاتاڭ اگرەسسييا مەن بالاعاتتاۋعا ەكەلەدٸ. جۇرتشىلىق اراسىندا مەملەكەتتٸك بيلٸككە دەگەن سەنٸمسٸزدٸك بەلەڭ الىپ بارادى. كەز كەلگەن مەسەلەنٸ تالقىلاۋ, مەسەلەنٸڭ ٶزٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸنەن تىسقا شىعىپ, جەكە تۇلعالاردىڭ ٶزدەرٸنە قاراي باعىتتالىپ, ولارعا ەر تٷرلٸ اتاۋلار جابىستىرىلاتىن بولدى: «ۇلتشىل», «ۆاتنيك», «ناتسپات», «نۇربوت», «كوسموپوليت», «ۋاححابشى», «سەلەفيت», «ساقالدى», «زٸكٸرشٸ» جەنە ت.ب. ەرينە, ولاردىڭ راديكالدىقپەن شەكتەسەتٸن ٸس-ەرەكەتتەرٸن اقتاۋعا بولمايدى, بٸراق ولاردى وسىعان يتەرمەلەيتٸن ەرقيلى ەدٸلەتسٸزدٸكتەر مەن ەلەۋمەتتٸك سەبەپتەردٸڭ الدىن العان اناعۇرلىم تيٸمدٸ. جەنە دە ەكسترەميستٸك دەپ تانىلعان اعىمدارمەن جۇمىس جاساعاننىڭ ٶزٸندە ولاردى قاتاردان شىعارۋدىڭ ەمەس, قاتارعا قوسۋدىڭ جۇمساق امالىن جاساۋ قاجەت. جوعارىدا اتالعان مٷددەلەس توپتاردىڭ ەرقايسىسى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بٸر مەسەلەنٸ تالقىلاعاندا, تەك ٶزدەرٸنٸڭ كٶزقاراستارىن عانا قۇپتاپ, قالعان بٶتەن ۇلتتىڭ, دٸننٸڭ, مەدەنيەتتٸڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶزقاراستارىنا تارپا باس سالاتىن ٷردٸس پايدا بولدى. تٸپتٸ مۇنداي بٶلٸپ-جارۋشىلىق قالىپقا اينالىپ, الۋانتٷرلٸلٸكتٸ مٷلدەم مويىندامايتىن ەكسكليۋزيۆتٸ قوعام ورنىقتىرۋدىڭ العىشارتتارى پٸسٸپ-جەتٸلٸپ كەلە جاتقانداي. مەسەلەن, بٸر ۋاعىزشىنىڭ كٶزقاراسىنا بولا, قازاقستاندىق مۇسىلمان جاماعاتى ەكٸ تاراپقا بٶلٸنٸپ وتىر. ەرينە, بۇل ٷردٸس جاپپاي بۇقارالىق سيپات الماعانىمەن, جاعىمسىزدىق ەلەۋەتٸ باسىم كەلەڭسٸز جاعداي.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىمجومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ 2019 جىلدىڭ 2-قىركٷيەگٸندە جولداۋى «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇرىقتىلىعى مەن ٶركەندەۋٸنٸڭ نەگٸزٸ» دەپ اتالدى. ونىڭ بۇلاي اتالۋى, ەڭ الدىمەن, بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى كيكٸلجٸڭدٸ بەسەڭدەتۋگە باعىتتالعان سىڭايلى. جولداۋدىڭ مەتٸنٸندە «ينكليۋزيۆتٸ قوعام» جەنە «ينكليۋزيۆتٸ ەكونوميكا» تٷسٸنٸكتەرٸ بار جەنە «ەل بٸرلٸگٸ ونىڭ ەرالۋاندىلىعىندا» ەكەندٸگٸ باسا ايتىلدى. جولداۋدىڭ مازمۇنىنان پرەزيدەنتتٸڭ قوعامدى جەگٸدەي جەپ كەلە جاتقان سىبايلاس جەمقورلىق, كلەپتوكراتييا, وزبىرلىق, ىسىراپشىلدىق تەرٸزدٸ كەلەڭسٸز قۇبىلىستارعا جول بەرمەي, شىنايى, ەدٸلەتتٸ جەنە قوعامدىق پايدا ەسكەرٸلەتٸن مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا مٷددەلٸ ەكەندٸگٸ بايقالادى. ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن دٸنارالىق تٷسٸنٸستٸككە نەگٸزدەلگەن دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياسات ساباقتاستىقپەن جالعاساتىن نيەت بار.
بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بٸرٸنشٸدەن, قازاقتاردىڭ دٸني بٸرەگەيلٸگٸ مەن دٸني دٷنيەتانىمى ەدەتتە رۋحانيلىققا, كسەنوفيليياعا, پروگرەسسيۆتٸ ٶركەنيەتتٸلٸككە ٷندەيتٸن ەرٸ ساياساتتان تىس بولۋدى قۇپتايتىن يسلامنىڭ سٷننەتتٸك دوكتريناسىنا سەيكەس كەلەدٸ. ەكٸنشٸدەن, قازاق مۇسىلمانشىلدىعىنىڭ ينكليۋزيۆتٸلٸگٸ (كەڭپەيٸلدٸگٸ مەن باۋىرمالدىعى) مەن قازاقشىلدىقتىڭ (ۇلتشىلدىعىنىڭ) تاريحي جەنە ٶركەنيەتتٸك نەگٸزدەرٸمەن اراسىندا تەرەڭ بايلانىس بار.
بٸز جولداۋدان تۋىندايتىن رەسمي ساياساتتىڭ ينكليۋزيۆتٸ ۇلتتىق جەنە ينكليۋزيۆتٸ دٸني بٸرەگەيلٸكتٸ قايتا تٷلەتۋگە, سونىمەن قاتار وزىق ليبەرالدى قۇندىلىقتاردى ۇلتتىق قۇنارعا وتىرعىزىپ وڭتايلى قابىلداۋعا, ەكونوميكادان تٷسكەن يگٸلٸكتەردٸڭ قوعام مٷشەلەرٸنە تەڭ بٶلٸنەتٸندەي جاعداي جاسايدى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز. قازاقتىڭ دەستٷرلٸ دٸني بٸرەگەيلٸگٸ جاڭعىرتىلا تٷسكەن جاعدايدا, بۇل كەلەشەكتە بوي كٶرسەتۋ قاۋپٸ بار ەتنوتسەنتريزمگە سٷيەنگەن ەسٸرە ۇلتشىلدىقتىڭ ٷستەمدٸگٸنٸڭ جەنە قازاقستاننىڭ مۇسىلماندار ٷمبەتٸ اراسىندا يسلامنىڭ جات جەردەن كەلگەن ەكسكليۋزيۆتٸك تٷسٸندٸرمەسٸنٸڭ ٶسۋٸنٸڭ الدىن الادى. ەدەتتە تۋىنداعان مەسەلەلەرگە اقىل تارازىسىنا («ميزانىنا») سالىنعان ۇتىمدى جاۋاپ بەرەتٸن, «قيياستى» قابىلدايتىن «حانافيلٸك-ماتۋريدتٸك مەكتەپتٸڭ» دەستٷرلٸ ەدٸسناماسى ەدەتتە يسلامنىڭ راديكالدىق قىرىنان كٶزگە تٷسٸپ جٷرگەن «ليتەراليستٸك» (قاتاڭ ەرٸپتٸك) تٷسٸندٸرمەسٸنە دٸني-ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدا كەدەرگٸ بولا الادى.
باقىتجان ساتەرشينوۆ
قازاقستان دٸنتانۋشىلارى كونگرەسٸنٸڭ تٶراعاسى
