Sońǵy kezderi «inkliýzivti qoǵam», «inkliýzivti bilim berý», «inkliýzivti ekonomika» jáne «inkliýzivti qatynas» degen uǵymdar kóp qoldanys taýyp júr. Inkliýzivtilik uǵymynyń termindik maǵynasy aǵylshynsha «inclusion» - «ishke tartý» degendi ańǵartady, al onyń keri túsinigi «exclusio» - «syrtqa tebý» degendi bildiredi. Bul túsinik aldymen pedagogikada, iaǵni kemtar balalardy kemsitpei, arnaiy internattarǵa qamap bólektemei, shettetpei, basqa saý balalarmen qatar ózin jaily sezinetindei ahýalda oqytý men tárbieleý praktikasynda qoldanyldy. Keiinirek, inkliýzivti qatynas múmkindigi shekteýli adamdarǵa («múgedek» ataýynyń ózi kemsitýshilik dep sanalady) jaǵdai jasaý arqyly qoǵamdyq ómirdiń ózge salalaryna da tarala bastady. Osylaisha, ásirese batys qoǵamdarynda, inkliýzivti qoǵam ornyqtyrý týraly sana qalyptasa bastady. Óziniń keń maǵynasynda bul árkimniń óz jynysy, násili, jasy, mártebesi, ulttyq, dini jáne mádeni tegi, sondai-aq fizikalyq jáne mentaldyq jaǵdaiynyń erekshelikterine qaramastan, tipti kózqaras alshaqtyqtaryna qaramastan ózderin qaýymdastyqta qabyldanǵan tolyqqandy múshesi retinde sezinetin qoǵamdy bildiredi. Bul adamdardyń jaratylystyq ártektiligin, barlyǵynyń bir dárejede ómir súrýge degen tabiǵi quqyǵyn moiyndaýdan, soǵan sáikes óz tózimdiliginiń shekarasyn keńeitýge degen, inkliýziiany integratsiialyq qalyp retinde qabyldaý nietinen týǵan umtylys. Islam dininde bul Jaratýshynyń qaiyrymdy da meiirimdi sipatynyń barlyǵyn jáne árkimdi tól tabiǵi bolmysymen qamtityn ýniversaldyǵymen túsindiriledi.
Bul máseleniń ózektiligi sońǵy kezderi qoǵamda, buqaralyq aqparat quraldarynda jáne áleýmettik jelilerde kemsitýshilik pen óshpendilik kóńil-kúidiń kúsheie túsýimen sipattalady. Ásirese, ulttyq, mádeni jáne dini túbirlerge negizdelgen «biz jáne basqalar» degen qarama-qarsy antitezanyń salqyny qatań agressiia men balaǵattaýǵa ákeledi. Jurtshylyq arasynda memlekettik bilikke degen senimsizdik beleń alyp barady. Kez kelgen máseleni talqylaý, máseleniń óziniń tóńireginen tysqa shyǵyp, jeke tulǵalardyń ózderine qarai baǵyttalyp, olarǵa ár túrli ataýlar jabystyrylatyn boldy: «ultshyl», «vatnik», «natspat», «nurbot», «kosmopolit», «ýahhabshy», «sáláfit», «saqaldy», «zikirshi» jáne t.b. Árine, olardyń radikaldyqpen shektesetin is-áreketterin aqtaýǵa bolmaidy, biraq olardy osyǵan itermeleitin árqily ádiletsizdikter men áleýmettik sebepterdiń aldyn alǵan anaǵurlym tiimdi. Jáne de ekstremistik dep tanylǵan aǵymdarmen jumys jasaǵannyń ózinde olardy qatardan shyǵarýdyń emes, qatarǵa qosýdyń jumsaq amalyn jasaý qajet. Joǵaryda atalǵan múddeles toptardyń árqaisysy áleýmettik jelilerde bir máseleni talqylaǵanda, tek ózderiniń kózqarastaryn ǵana quptap, qalǵan bóten ulttyń, dinniń, mádeniettiń ókilderiniń kózqarastaryna tarpa bas salatyn úrdis paida boldy. Tipti mundai bólip-jarýshylyq qalypqa ainalyp, alýantúrlilikti múldem moiyndamaityn ekskliýzivti qoǵam ornyqtyrýdyń alǵysharttary pisip-jetilip kele jatqandai. Máselen, bir ýaǵyzshynyń kózqarasyna bola, qazaqstandyq musylman jamaǵaty eki tarapqa bólinip otyr. Árine, bul úrdis jappai buqaralyq sipat almaǵanymen, jaǵymsyzdyq áleýeti basym keleńsiz jaǵdai.
Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasymjomart Kemeluly Toqaevtyń 2019 jyldyń 2-qyrkúieginde Joldaýy «Syndarly qoǵamdyq dialog – Qazaqstannyń turyqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» dep ataldy. Onyń bulai atalýy, eń aldymen, bilik pen qoǵam arasyndaǵy kikiljińdi báseńdetýge baǵyttalǵan syńaily. Joldaýdyń mátininde «inkliýzivti qoǵam» jáne «inkliýzivti ekonomika» túsinikteri bar jáne «el birligi onyń áralýandylyǵynda» ekendigi basa aityldy. Joldaýdyń mazmunynan Prezidenttiń qoǵamdy jegidei jep kele jatqan sybailas jemqorlyq, kleptokratiia, ozbyrlyq, ysyrapshyldyq tárizdi keleńsiz qubylystarǵa jol bermei, shynaiy, ádiletti jáne qoǵamdyq paida eskeriletin memleket qalyptastyrýǵa múddeli ekendigi baiqalady. Etnosaralyq tatýlyq pen dinaralyq túsinistikke negizdelgen din salasyndaǵy memlekettik saiasat sabaqtastyqpen jalǵasatyn niet bar.
Bizdiń oiymyzsha, birinshiden, qazaqtardyń dini biregeiligi men dini dúnietanymy ádette rýhanilyqqa, ksenofiliiaǵa, progressivti órkeniettilikke úndeitin ári saiasattan tys bolýdy quptaityn islamnyń súnnettik doktrinasyna sáikes keledi. Ekinshiden, qazaq musylmanshyldyǵynyń inkliýzivtiligi (keńpeiildigi men baýyrmaldyǵy) men qazaqshyldyqtyń (ultshyldyǵynyń) tarihi jáne órkeniettik negizderimen arasynda tereń bailanys bar.
Biz Joldaýdan týyndaityn resmi saiasattyń inkliýzivti ulttyq jáne inkliýzivti dini biregeilikti qaita túletýge, sonymen qatar ozyq liberaldy qundylyqtardy ulttyq qunarǵa otyrǵyzyp ońtaily qabyldaýǵa, ekonomikadan túsken igilikterdiń qoǵam múshelerine teń bólinetindei jaǵdai jasaidy dep úmittenemiz. Qazaqtyń dástúrli dini biregeiligi jańǵyrtyla túsken jaǵdaida, bul keleshekte boi kórsetý qaýpi bar etnotsentrizmge súiengen ásire ultshyldyqtyń ústemdiginiń jáne Qazaqstannyń musylmandar úmbeti arasynda islamnyń jat jerden kelgen ekskliýzivtik túsindirmesiniń ósýiniń aldyn alady. Ádette týyndaǵan máselelerge aqyl tarazysyna («mizanyna») salynǵan utymdy jaýap beretin, «qiiasty» qabyldaityn «hanafilik-matýridtik mekteptiń» dástúrli ádisnamasy ádette islamnyń radikaldyq qyrynan kózge túsip júrgen «literalistik» (qatań áriptik) túsindirmesine dini-intellektýaldyq turǵyda kedergi bola alady.
Baqytjan Satershinov
Qazaqstan Dintanýshylary kongresiniń tóraǵasy
