“جٸبەك جولى” قايدان باستالعان نەمەسە قىتاي اتاۋىنىڭ تاريحى

ەلەمگە ەيگٸلٸ «جٸبەك جولى» بارلىق ۋاقىتتا, شىعىس پەن باتىستىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە  مەدەني بايلانىسىنىڭ اۋىس-كٷيٸسٸن جەدەلدەتٸپ, جول بويىنداعى ەر ەل تۇرعىندارىنىڭ  زاماننان-زامانعا جالعاسقان دوستىعىن نىعايتتى. 

«جٸبەك جولى» دەگەن اتاۋ قالاي شىققان? مۇنى گەرمانييالىق زەرتتەۋشٸ عالىم ريچحوفەن (F.Von.Richthofen) العاشقى بولىپ ٶزٸنٸڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸنە وسىلاي دەپ جازعان. ول تۇنعىش رەت قىتايدىڭ شي-ان دەگەن جەرٸنەن باستالىپ, شىڭجاڭ ارقىلى ورتالىق ازيياعا باراتىن وسى باتىس ٶڭٸر جولىن «جٸبەك جولى» دەپ اتاعان ەكەن. وسىدان كەيٸن-اق, گەرمانييالىق تاعى بٸر عالىم ا. گەرمان (A.Herman) «جٸبەك جولى» سٶزٸنٸڭ ماعىناسى مەن مەنٸن شالعاي باتىستاعى ۆاۆيلونييا مەن سيرييانىڭ جولدارىنان دا ٸزدەۋگە بولادى دەپ قارادى. بۇل پٸكٸر تەز ارادا حالىقارالىق دەرەجەدە كەڭ كٶلەمدەگٸ قولداۋعا يە بولدى. XIX عاسىردىڭ سوڭىنان XX عاسىردىڭ باسىنا دەيٸن, ورتالىق ازييا مەن شىڭجاڭعا كەلگەن جيھانكەزدەر تٷگەل وسى اتاۋدى پايدالانعان. مەسەلەن, ەيگٸلٸ جيھانكەز, شۆەتسييالىق سۆەن – گەدين ( Sven Hedin) ٶزٸ جازعان كٸتابىن دا «جٸبەك جولى» دەپ اتاعان. 

تاريحقا ٷڭٸلٸپ,  جٷگٸنەر بولساق, شىعىس پەن باتىستى جالعاستىراتىن وسى جول بۇدان ٷش–تٶرت مىڭ جىل بۇرىنعى دەۋٸرلەردە  ونشالىقتى گٷلدەنٸپ, كٶركەيمەگەن. ەيگٸلٸ بۇل جول قىتايدىڭ حان پاتشالىعى كەزٸندە عانا ٶركەندەي باستاعان. سەبەبٸ, حان مەملەكەتٸنٸڭ پاتشاسى حان ۋدي سول ساۋداگەر جاڭ چياندى باتىس ٶڭٸرگە ەكٸ رەت جٸبەرٸپ, ورتالىق ازيياداعى ەلدەرمەن دوستاسۋعا پەيٸلدٸ بولعان سەكٸلدٸ. جاڭ چيان قازٸرگٸ فەرگانا, سامارحان جەنە بالقاش كٶلٸ سيياقتى جەرلەرگە دەيٸن بارعان. بۇل جاڭ چياننىڭ ساپارى تاريحي جولدى شىعىس پەن باتىس ٷكٸمەتتەرٸ اراسىنداعى بايلانىس جولىنا اينالدىرعان. وسىعان وراي, كٶپتەگەن ەلدٸڭ ساۋداگەرلەرٸ  دە جٸبەك جولىندا ەر زاماندا ٸزٸن سۋىتپاعان. جاڭ چيان ساپارلاعان كەزٸندە باتىس ٶڭٸرلەرگە جەنە ورتالىق ازيياعا قىتايدىڭ جٸبەك ٶنٸمدەرٸن الا بارعان, ال ەلگە قايتارىندا بارعان جەرلەرٸنٸڭ تٷرلٸ ٶنٸمدەرٸ مەن سول باتىس ٶڭٸرٸنٸڭ مۋزىكاسى سيياقتى الۋان  مەدەنيەتتٸ الىپ قايتقان. جاڭ چياننىڭ جيھانكەزدٸگٸ قىتايلىقتاردىڭ باتىس ٶڭٸر مەن ورتالىق ازييانى كەڭٸنەن تٷسٸنۋٸنە مٷمكٸندٸك بەردٸ. سول سيياقتى, جاڭ چيان بارعان ەلدەردەگٸ تۇرعىنداردا قىتايدىڭ ٶنٸمدەرٸ مەن مەدەنيەتٸنە قاتىستى تٷسٸنٸگٸن اناعۇرلىم تەرەڭدەتتٸ. وسىلايشا, بۇل جول گٷلدەنٸپ, كٶركەيە باستادى. شىعىس پەن باتىستىڭ ارالىعىنداعى دەنەكەرگە اينالىپ, ٶركەنيەتتەردٸ ٶزارا توعىستىردى. وسى جولدى قورعاۋ جەنە دامىتۋ ماقساتىندا, قىتايدىڭ ەر دەۋٸردەگٸ پاتشالارى جول بويىنا قاراۋىل قويىپ, ەسكەرلەر جيناقتاعان.

«جٸبەك جولى» ٸس جٷزٸندە ٶزگەرمەيتٸن تۇراقتى جول ەمەس, قايتا ول ۋاقىت تالابىمەن ٶزگەرٸپ وتىردى. دەگەنمەن, ەرتە  زامانداعى  دەستٷرلٸ سورابى ٶزگەرمەگەن: جول شىعىستا چاڭ-اننان (قازٸرگٸ شي-ان) باستالىپ, تارىم ويپاتىن كٶكتەي, باتىس ازييانى كەسٸپ ٶتٸپ, جەر ورتا تەڭٸزٸنٸڭ شىعىس جاعالاۋىنا دەيٸن بارادى, جالپى ۇزىندىعى 7000 مىڭ  شاقىرىمنان اسادى.  

ازييانىڭ ورتا بٶلٸگٸندەگٸ قىتايدىڭ شىڭجاڭى جٸبەك جولىنىڭ تورابى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ەرتە كەزدەگٸ جٸبەك جولى شىڭجاڭنان 3 ايرىققا بٶلٸنگەن. تيان-شان تاۋىنىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ ەجەلدەن بار دالا جولى: جەمسارا, ٸلە ٶڭٸرٸن باسىپ,  بالقاش ٶڭٸرٸنە بارادى, ودان ارى باتىس سولتٷستٸككە جٷرگەندە قارا تەڭٸزدٸڭ شىعىس جاعالاۋىنا جەتەدٸ. وڭتٷستٸك ايرىعى كروراننان (لۋلان) شىعىپ كٷنلٷن تاۋىنىڭ باتىسىن قاپتالداپ جاركەنتكە دەيٸن بارادى, تاعى ارى جٷرگەندە پاميردەن اسىپ, ورتالىق ازيياعا, باتىس ازيياعا, ەۋروپاعا دەيٸن سوزىلادى. كروراننىڭ باتىس سولتٷستٸگٸندەگٸ كٶنشى ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىن بويلاپ, كٷشاردى باسىپ قاشقار, جاڭاشار اۋدانىنا باراتىن جول سولتٷستٸك ايرىعى سانالادى. بۇل جول دا پاميردەن اسىپ, ەۋروپاعا دەيٸن بارادى.  

كەيٸن تاعى ٷش ايرىق جول پايدا بولدى. يۇيمىننىڭ باتىس سولتٷستٸگٸنەن باستالىپ, قازٸرگٸ قۇمىل, تۇرپان, جەمسارى سيياقتى جەرلەردٸ باسىپ, بۇرىنعى دالا جولىنا جالعاساتىن  جول, بۇل كەيٸنٸرەك «سولتٷستٸك جول» دەپ اتىلدى. تۇرپاننان شىعىپ, تيان-شان تاۋىنىڭ ونتٷستٸگٸن قاپتالداپ, باتىسقا بەتتەپ, قاراشەر, كٷشەردٸ باسىپ, بۇرىنعى سولتٷستٸك جول ايرىعىمەن تۇتاساتىن جول كەيٸنگٸ كەزدەرٸ «ورتا جول» دەپ اتالدى. «وڭتٷستٸك جول» بۇرىنعىسىمەن ۇقساس. 

VII عاسىردىڭ اياعىنا تامان تەڭٸز قاتىناس تاسىمالى دامىعاندىقتان «جٸبەك جولى» بٸرتٸندەپ ەكٸنشٸ ورىنعا جىلجىدى, بٸراق XIII عاسىرعا دەيٸن وسى «جٸبەك جولى» شىعىس پەن باتىس قاتىناسىندا مانىزدىلىعىن جوعالتقان ەمەس. XIX عاسىردىڭ باسىندا يسپانييانىڭ ەلشٸسٸ سامارحاننىڭ جاعدايى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «تٶڭٸرەكتٸڭ تٶرت بۇرىشىنان كەلگەن تاۋارلار سامارحانعا جينالىپتى. قىتايدىڭ تورعىن-تورقالارى كٶز جاۋىن الادى». ول قىتايدىڭ مىڭ تۋيەلٸك  ساۋدا كەرۋەنٸن ٶز كٶزٸمەن كٶرگەنٸندە ايتادى. 

قىتايدىڭ جٸبەك ماتالارى وسى جولمەن ورتالىق ازيياعا, باتىس ازيياعا جەنە ەۋروپاعا تولاسسىز تاسىلدى, سونىمەن تۇت اعاشىن ٶسٸرۋ ٶنەرٸ دە باتىسقا تارالا باستادى. سونداي-اق, شىڭجاننان شىعاتىن ەك تاسى, بىلعارى, جٷن كٶرپەشەلەر سەكٸلدٸ تاۋارلار مەن تەمٸر جەنە فارفور ىدىستارى, شابدالى, ٶرٸك, راۋاعاش جەنە دەرشەن سيياقتى ٶنٸمدەرٸ باتىس ەلدەرٸنٸڭ بازارلارىن جاۋلاپ الدى. بٸزٸدٸڭ تاعى بٸر ايتارىمىز, وسى «جٸبەك جولى» ارقىلى قىتايعا سول سەكٸلدٸ ونىڭ مانايىنداعى ەل-جۇرتقا ٶزگە ەلدەردەن ەكونوميكانىڭ تٷرلٸ ٶنٸمدەرٸمەن قوسا, وتقا تابىنۋ, بۋددا, يسلام دٸنٸ سيياقتى دٸندەر كەلٸپ جەتتٸ. 

«جٸبەك جولى» تەك قانا ساۋدا-ساتىقتى  عانا ەمەس, مەملەكەت پەن ەلدەردٸڭ اراسىنداعى دوستىق جەنە بەيبٸتشٸلٸك قاتىناستاردى دا جوعارى دەنگەيگە كٶتەردٸ. ول دٷنيە جٷزٸ ٶركەنيەتٸن توعىستىرىپ, ادامزات قوعامىنىڭ دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى. 

تالاي جۇرتتىڭ قۇمارىنا اينالعان جٸبەك ماتالارى قىتايدىڭ بايىرعى مەدەنيەت بەلگٸلەرٸنٸڭ ايىرىقشا تٷرٸ دەۋگە دە بولادى. تٸپتٸ, وسى جٸبەك ماتالارىنىڭ ٶتە ساپالى «ك-تاي» دەپ اتالاتىن تٷرٸ ازييا مەن ەۋروپادا اسا كەڭٸنەن سۇرانىسقا يە بولعان. كەيٸننەن وسى ماتانىڭ اتاۋىمەن حانسۋلار دەپ تالاي عاسىر اتالىپ كەلگەن جۇرت, كەلە–كەلە قىتاي ەلٸ دەپ اتالا باستادى. سٶيتٸپ, ماتانىڭ اتاۋى تۇتاس بٸر ەلدٸڭ اتىنا اينالدى. قىتايلىقتار جٸبەك قۇرتىن ٶسٸرۋ, جٸبەك تٷتۋ ەرٸ كەزدەمە توقۋ سيياقتى ٶنەرمەن بۇدان تٶرت مىڭ جىل بۇرىن انالىسا باستاعان ەكەن. بۇل ەلدە جٸبەك شارۋاشىلىعىنىڭ قالاي شىققانى  تۋرالى اڭىز بار. 

بٸر كٷنٸ پاتشا شۋان يۋانشى مەن توقالى لەي زۋ اۋلادا تاماق ٸشٸپ وتىرادى. سامال جەلدٸڭ تەربەۋٸنەن قاسىنداعى تۇت اعاشىنىڭ باسىنان كەسەلەرٸنە جىلان پٸشٸندەس بٸر قۇرت تٷسەدٸ. لەي زۋ قۇرتتى الىپ, الاقانىنا سالادى. ٸشٸپ وتىرعان تاماقتارى ىستىق بولعاندىقتان, كەلٸنشەكتٸڭ  قولى ىستىققا شىداماي قۇرت قايتادان ىدىسقا تٷسٸپ كەتەدٸ. لەي زۋ قولى كٷيٸپ قالماۋ ٷشٸن, تىرناعىمەن اقىرىن عانا قۇرتتى الىپ تاستاماق بولادى. دەگەنمەن, بايقاۋسىزدا تىرناق قۇرتتىڭ قابىعىن جارىپ كەتەدٸ دە, ٸشٸنەن بٸر تال جٸبەك شىعادى. كەلٸنشەك قايران قالىپ جاڭاعى جٸپتٸ تارتا باستايدى. ول تارتقان سايىن ۇزارا تٷسەدٸ. سونان, لەي زۋ جٸبەكتٸڭ بٸر ٷشٸن ساۋساعىنا وراپ, قۇرتتىڭ ٸشٸندەگٸ جٸبەك تاۋسىلعانشا تارتا بەرەدٸ. جارقىلداعان ەپپاق جٸپتٸ كٶرگەندە لەي زۋ ٶزٸنٸڭ كەندٸردەن توقيتىن كەزدەمەسٸن وسى جٸپپەن توقۋدى ويلايدى. سونىمەن قاتار, جٸبەك قۇرتىنىڭ قايدان تٷسكەنٸن ٸزدەيدٸ. سونان ونىڭ تۇت اعاشىندا ٶسەتٸنٸن بايقايدى. ارتىنان وسى قۇرتتاردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن مۇقييات باقىلاي كەلٸپ, جٸبەك قۇرتىن ٶسٸرۋگە تەۋەكەل ەتەدٸ. كەيٸننەن باستاعان ٸسٸ نەتيجە بەرٸپ, كەلٸنشەكتٸڭ تٷرلٸ-تٷستٸ ماتالارىن اينالاسىنداعى تۇرعىندار قىزىعۋشىلىقپەن ساتىپ الا باستايدى. ٶستٸپ, جٸبەك ٶندٸرٸسٸ جولعا قويىلادى. 

جاڭا  ەرادان بۇرىنعى 221 جىلى چين حاندىعىنىڭ پاتشاسى – چين شىحۋان قىتايدى بٸرلٸككە كەلتٸرەدٸ. سولتٷستٸكتەگٸ كٶشپەلٸ عۇن جۇرتىنىڭ وڭتٷستٸككە جاساعان شاپقىنشىلىعىن بٶگەۋ ٷشٸن, پاتشا سولتٷستٸكتە سالىنعان ٸشٸنارا قورعانداردى ٶز-ٶزٸنە جالعاستىرۋ بۇيرىعىن شىعارادى. ول تۇستاعى قورعاننىڭ جالپى ۇزىندىعى بەس مىڭ شاقىرىمعا جەتكەن ەكەن جەنە سول زاماننان باستاپ «ۇلى قورعان» دەپ اتالا باستادى. قىتايلار مەن عۇندار اراسىنداعى عاسىردان-عاسىرعا جالعاسقان سوعىس, بۇل ۇلى قورعاندى باتىسقا قاراي سوزدىرىپ, ناقتى ۇزىندىعى مٶلشەرمەن ون مىڭ شاقىرىمعا جەتكٸزٸلەدٸ. وسى ارادا ەرەكشە كٶڭٸل اۋدارىپ ايتارىمىز, قىتاي ەلٸنە وراسان زور پايدا ەكەلٸپ جاتقان اتاقتى جٸبەك جولىندا, كٶشپەلٸ جۇرتتىڭ تولاسسىز جورىقتارىنان ساقتاپ تۋرۋ كەرەك بولدى. 

سٶيتكەن, «جٸبەك جولى» قازٸرگٸ كٷندەرٸ جاڭا زامان ەكونوميكاسىنىڭ باستى دونورى بولىپ سانالاتىن  ساۋدا-ساتىق پەن مەدەنيەتتٸڭ ٷلكەن كٷرە تامىرىنا اينالدى.