Budan 2000 jyldai buryn Jań Chian deitin bir qytailyq saýdager Qytaidyń torǵyn-torqalaryn alyp, Shi-annan batysty betke alyp jolǵa shyǵypty, ol qulan jortpas shól-shóleitterden ótip, asqar taýlardan asyp, Betbaq dalany basyp, kórmegen mehnattardy kóre júrip batys óńirge, Ortalyq Aziianyń jaziraly alqaptaryna, saiyn- saharalaryna baryp saýda jasaǵan eken. Sodan bastap jibek buiymdaryn belgi etken shyǵys mádenieti batystaǵylardyń nazaryn aýdara bastapty. Osylaisha, «Jibek joly» shyǵys pen batystaǵy ulttardyń qarym-qatynasyna, barys-kelisine jol ashyp, bailanystyń jarqyn bolashaǵyn aiqyndaidy; dúniedegi bes baiyrǵy mádeniet jibek jolynyń ashylýymen ózara toǵysyp, álem tarihynyń damýyna mólshersiz zor yqpal týdyrdy. Osyǵan orai, buryn da, qazir de «Jibek joly» dúnie júzi mádenieti tarihyndaǵy tartymdy taqyrypqa ainaldy.
Álemge áigili «Jibek joly» barlyq ýaqytta, shyǵys pen batystyń saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni bailanysynyń aýys-kúiisin jedeldetip, jol boiyndaǵy ár el turǵyndarynyń zamannan-zamanǵa jalǵasqan dostyǵyn nyǵaitty.
«Jibek joly» degen ataý qalai shyqqan? Muny germaniialyq zertteýshi ǵalym Richhofen (F.Von.Richthofen) alǵashqy bolyp óziniń zertteý eńbekterine osylai dep jazǵan. Ol tunǵysh ret Qytaidyń Shi-an degen jerinen bastalyp, Shyńjań arqyly Ortalyq Aziiaǵa baratyn osy batys óńir jolyn «Jibek joly» dep ataǵan eken. Osydan keiin-aq, germaniialyq taǵy bir ǵalym A. German (A.Herman) «Jibek joly» sóziniń maǵynasy men mánin shalǵai batystaǵy Vaviloniia men Siriianyń joldarynan da izdeýge bolady dep qarady. Bul pikir tez arada halyqaralyq dárejede keń kólemdegi qoldaýǵa ie boldy. XIX ǵasyrdyń sońynan XX ǵasyrdyń basyna deiin, Ortalyq Aziia men Shyńjańǵa kelgen jihankezder túgel osy ataýdy paidalanǵan. Máselen, áigili jihankez, shvetsiialyq Sven – Gedin ( Sven Hedin) ózi jazǵan kitabyn da «Jibek joly» dep ataǵan.
Tarihqa úńilip, júginer bolsaq, shyǵys pen batysty jalǵastyratyn osy jol budan úsh–tórt myń jyl burynǵy dáýirlerde onshalyqty gúldenip, kórkeimegen. Áigili bul jol Qytaidyń Han patshalyǵy kezinde ǵana órkendei bastaǵan. Sebebi, Han memleketiniń patshasy Han Ýdi sol saýdager Jań Chiandy batys óńirge eki ret jiberip, Ortalyq Aziiadaǵy eldermen dostasýǵa peiildi bolǵan sekildi. Jań Chian qazirgi Fergana, Samarhan jáne Balqash kóli siiaqty jerlerge deiin barǵan. Bul Jań Chiannyń sapary tarihi joldy shyǵys pen batys úkimetteri arasyndaǵy bailanys jolyna ainaldyrǵan. Osyǵan orai, kóptegen eldiń saýdagerleri de jibek jolynda ár zamanda izin sýytpaǵan. Jań Chian saparlaǵan kezinde batys óńirlerge jáne Ortalyq Aziiaǵa Qytaidyń jibek ónimderin ala barǵan, al elge qaitarynda barǵan jerleriniń túrli ónimderi men sol batys óńiriniń mýzykasy siiaqty alýan mádenietti alyp qaitqan. Jań Chiannyń jihankezdigi qytailyqtardyń batys óńir men Ortalyq Aziiany keńinen túsinýine múmkindik berdi. Sol siiaqty, Jań Chian barǵan elderdegi turǵyndarda Qytaidyń ónimderi men mádenietine qatysty túsinigin anaǵurlym tereńdetti. Osylaisha, bul jol gúldenip, kórkeie bastady. Shyǵys pen batystyń aralyǵyndaǵy dánekerge ainalyp, órkenietterdi ózara toǵystyrdy. Osy joldy qorǵaý jáne damytý maqsatynda, Qytaidyń ár dáýirdegi patshalary jol boiyna qaraýyl qoiyp, áskerler jinaqtaǵan.
«Jibek joly» is júzinde ózgermeitin turaqty jol emes, qaita ol ýaqyt talabymen ózgerip otyrdy. Degenmen, erte zamandaǵy dástúrli soraby ózgermegen: jol shyǵysta Chań-annan (Qazirgi Shi-an) bastalyp, Tarym Oipatyn kóktei, Batys Aziiany kesip ótip, Jer Orta teńiziniń shyǵys jaǵalaýyna deiin barady, jalpy uzyndyǵy 7000 myń shaqyrymnan asady.
Aziianyń orta bóligindegi Qytaidyń Shyńjańy Jibek jolynyń toraby bolyp esepteledi. Erte kezdegi Jibek joly Shyńjańnan 3 airyqqa bólingen. Tian-Shan taýynyń soltústigindegi ejelden bar dala joly: Jemsara, Ile óńirin basyp, Balqash óńirine barady, odan ary batys soltústikke júrgende Qara teńizdiń shyǵys jaǵalaýyna jetedi. Ońtústik airyǵy Krorannan (Lýlan) shyǵyp Kúnlún taýynyń batysyn qaptaldap Jarkentke deiin barady, taǵy ary júrgende Pamirden asyp, Ortalyq Aziiaǵa, Batys Aziiaǵa, Eýropaǵa deiin sozylady. Krorannyń batys soltústigindegi Kónshy ózeniniń jaǵasyn boilap, Kúshardy basyp Qashqar, Jańashar aýdanyna baratyn jol soltústik airyǵy sanalady. Bul jol da Pamirden asyp, Eýropaǵa deiin barady.
Keiin taǵy úsh airyq jol paida boldy. Iuimynnyń batys soltústiginen bastalyp, qazirgi Qumyl, Turpan, Jemsary siiaqty jerlerdi basyp, burynǵy dala jolyna jalǵasatyn jol, bul keiinirek «Soltústik jol» dep atyldy. Turpannan shyǵyp, Tian-Shan taýynyń ontústigin qaptaldap, batysqa bettep, Qarashár, Kúshárdi basyp, burynǵy soltústik jol airyǵymen tutasatyn jol keiingi kezderi «Orta jol» dep ataldy. «Ońtústik jol» burynǵysymen uqsas.
VII ǵasyrdyń aiaǵyna taman teńiz qatynas tasymaly damyǵandyqtan «Jibek joly» birtindep ekinshi orynǵa jyljydy, biraq XIII ǵasyrǵa deiin osy «Jibek joly» Shyǵys pen Batys qatynasynda manyzdylyǵyn joǵaltqan emes. XIX ǵasyrdyń basynda Ispaniianyń elshisi Samarhannyń jaǵdaiy týraly bylai dep jazady: «Tóńirektiń tórt buryshynan kelgen taýarlar Samarhanǵa jinalypty. Qytaidyń torǵyn-torqalary kóz jaýyn alady». Ol Qytaidyń myń týielik saýda kerýenin óz kózimen kórgeninde aitady.
Qytaidyń jibek matalary osy jolmen Ortalyq Aziiaǵa, Batys Aziiaǵa jáne Eýropaǵa tolassyz tasyldy, sonymen tut aǵashyn ósirý óneri de batysqa tarala bastady. Sondai-aq, Shyńjannan shyǵatyn ák tasy, bylǵary, jún kórpesheler sekildi taýarlar men temir jáne farfor ydystary, shabdaly, órik, raýaǵash jáne dárshen siiaqty ónimderi Batys elderiniń bazarlaryn jaýlap aldy. Bizidiń taǵy bir aitarymyz, osy «Jibek joly» arqyly Qytaiǵa sol sekildi onyń manaiyndaǵy el-jurtqa ózge elderden ekonomikanyń túrli ónimderimen qosa, Otqa tabyný, Býdda, Islam dini siiaqty dinder kelip jetti.
«Jibek joly» tek qana saýda-satyqty ǵana emes, memleket pen elderdiń arasyndaǵy dostyq jáne beibitshilik qatynastardy da joǵary dengeige kóterdi. Ol dúnie júzi órkenietin toǵystyryp, adamzat qoǵamynyń damýyna ólsheýsiz úles qosty.
Jibek matasyna bailanysty ańyz.
Talai jurttyń qumaryna ainalǵan jibek matalary Qytaidyń baiyrǵy mádeniet belgileriniń aiyryqsha túri deýge de bolady. Tipti, osy jibek matalarynyń óte sapaly «K-tai» dep atalatyn túri Aziia men Eýropada asa keńinen suranysqa ie bolǵan. Keiinnen osy matanyń ataýymen Hansýlar dep talai ǵasyr atalyp kelgen jurt, kele–kele Qytai eli dep atala bastady. Sóitip, matanyń ataýy tutas bir eldiń atyna ainaldy. Qytailyqtar jibek qurtyn ósirý, jibek tútý ári kezdeme toqý siiaqty ónermen budan tórt myń jyl buryn analysa bastaǵan eken. Bul elde jibek sharýashylyǵynyń qalai shyqqany týraly ańyz bar.
Bir kúni patsha Shýan Iýanshy men toqaly Lei Zý aýlada tamaq iship otyrady. Samal jeldiń terbeýinen qasyndaǵy tut aǵashynyń basynan keselerine jylan pishindes bir qurt túsedi. Lei Zý qurtty alyp, alaqanyna salady. Iship otyrǵan tamaqtary ystyq bolǵandyqtan, kelinshektiń qoly ystyqqa shydamai qurt qaitadan ydysqa túsip ketedi. Lei Zý qoly kúiip qalmaý úshin, tyrnaǵymen aqyryn ǵana qurtty alyp tastamaq bolady. Degenmen, baiqaýsyzda tyrnaq qurttyń qabyǵyn jaryp ketedi de, ishinen bir tal jibek shyǵady. Kelinshek qairan qalyp jańaǵy jipti tarta bastaidy. Ol tartqan saiyn uzara túsedi. Sonan, Lei Zý jibektiń bir úshin saýsaǵyna orap, qurttyń ishindegi jibek taýsylǵansha tarta beredi. Jarqyldaǵan áppaq jipti kórgende Lei Zý óziniń kendirden toqityn kezdemesin osy jippen toqýdy oilaidy. Sonymen qatar, jibek qurtynyń qaidan túskenin izdeidi. Sonan onyń tut aǵashynda ósetinin baiqaidy. Artynan osy qurttardyń turmys-tirshiligin muqiiat baqylai kelip, jibek qurtyn ósirýge táýekel etedi. Keiinnen bastaǵan isi nátije berip, kelinshektiń túrli-tústi matalaryn ainalasyndaǵy turǵyndar qyzyǵýshylyqpen satyp ala bastaidy. Óstip, jibek óndirisi jolǵa qoiylady.
Jańa eradan burynǵy 221 jyly Chin handyǵynyń patshasy – Chin Shyhýan Qytaidy birlikke keltiredi. Soltústiktegi kóshpeli Ǵun jurtynyń ońtústikke jasaǵan shapqynshylyǵyn bógeý úshin, patsha soltústikte salynǵan ishinara qorǵandardy óz-ózine jalǵastyrý buiryǵyn shyǵarady. Ol tustaǵy qorǵannyń jalpy uzyndyǵy bes myń shaqyrymǵa jetken eken jáne sol zamannan bastap «Uly Qorǵan» dep atala bastady. Qytailar men Ǵundar arasyndaǵy ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasqan soǵys, bul Uly Qorǵandy batysqa qarai sozdyryp, naqty uzyndyǵy mólshermen on myń shaqyrymǵa jetkiziledi. Osy arada erekshe kóńil aýdaryp aitarymyz, Qytai eline orasan zor paida ákelip jatqan ataqty Jibek jolynda, kóshpeli jurttyń tolassyz joryqtarynan saqtap týrý kerek boldy.
Sóitken, «Jibek joly» qazirgi kúnderi jańa zaman ekonomikasynyń basty donory bolyp sanalatyn saýda-satyq pen mádeniettiń úlken kúre tamyryna ainaldy.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
