29-شٸلدە كٷنٸ الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن اۋدانىنداعى كەزٸندە حالىقارالىق جەرمەڭكەسٸمەن, ودان بٶلەك تەڭدەسسٸز ەسەم تابيعاتىمەن ەيگٸلٸ قارقارا جايلاۋىندا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ 100-جىلدىعىنا ارنالعان اس بەرٸلدٸ. الدىمەن اۋدان ورتىلىعى كەگەن كەنتٸندە ايتۋلى داتاعا وراي ەسكەرتكٸش اشىلدى (1-سۋرەت). بٸردەن ايتا كەتەرلٸك جايت – ەسكەرتكٸش ورناتۋ, اس بەرۋ سەكٸلدٸ اۋقىمدى ٸستٸڭ بەرٸ تٸكەلەي «قارقارا ەرەۋٸلٸ» اتتى قوعامدىق قور (تٶراعاسى – جانبولات جٷرگەنباەۆ) قۇرىپ, بارلىق شىعىن مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستى مويىندارىنا العان تۋعان جەردٸڭ تٷلەكتەرٸنٸڭ باستاماسىنىڭ, ٸسكەرلٸگٸنٸڭ, بٸرلٸگٸنٸڭ ارقاسى كٶرٸنەدٸ. ەسكەرتكٸشتٸ اشۋ مەرتەبەسٸ بۇيىرعان اسانەلٸ ەشٸموۆ, ەسمۇحان وباەۆتاي ەل اعالارى حالىقتىڭ ىنتىماعى بۇدان دا ەرمەن بەكي تٷسسٸن دەپ اق تٸلەك ايتى.
بۇدان سوڭ توي دەسە قۋ باسىنا دەيٸن جورعالايتىن قازاق 150 اق شاڭقان ٷي تٸگٸلگەن قارقارا جايلاۋىنا قاراي جىلجىدى. تويدا ەن شىرقالدى, اس بەرٸلٸپ, ەرۋاقتارعا ارناپ قۇران وقىتىلدى, بەيگە شابىلدى.
وسى جەردە كەڭەس زامانىنىڭ ٶزٸندە «قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ» دەپ باعالانعان 1916-جىلعى كٶتەرٸلٸستٸڭ 100-جىلدىعىن ٶكٸمەتٸمٸز بەن ٷكٸمەتٸمٸز مەملەكەتتٸك دەڭگەيگە اتاپ ٶتۋگە قۇلىق تانىتپاعانى ٶتە تٷسٸنٸكسٸز جاعداي. ماۋسىم تۇرماق شٸلدە دە ٶتتٸ عوي. وبلىسىنان ايرىلعان تورعاي ەلٸ دە تىم-تىرىس. ٷكٸمەت ٷن قاتپاسا, قوعامعا قالاي كٸنە ارتارسىڭ?..
1916-جىلعى كٶتەرٸلٸس ەڭ الدىمەن ەلدٸڭ, حالىقتىڭ ەزٸلگەن, جانشىلعان رۋحىن كٶتەرگەن كٶتەرٸلٸس بولىپ ەدٸ عوي. بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ بيلٸككە سول باتىرلىق دەۋٸردٸ ەسكە الىپ, قازاقتىڭ رۋحىن كٶتەرۋ كەرەك بولماعانى ما سوندا?..
قارقارا كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ كٶسەمٸ جەمەڭكە بي مەمبەتۇلى «بالا ٶلگەنشە, شال ٶلسٸن!» دەپ ۇران تاستاپ, (بٸرٸنشٸ بولىپ قۇرباندىققا دا ٶزٸ شالىندى), ەلدٸڭ, بولاشاقتىڭ قامىن ويلاۋدىڭ قانداي بولاتىنىن كٶرسەتٸپ كەتكەن جوق پا? بٸز وسىنداي كەمەڭگەر كٶسەمدەردٸ, كٶزسٸز باتىرلاردى بٷگٸنگە ۇرپاققا ٷلگٸ-ٶنەگە ەتٸپ, جاستاردى وتانسٷيگٸشتٸككە سول ەرلەردٸڭ تەلٸمٸ ارقىلى تەربيەلەۋگە تيٸس ەمەسپٸز بە? «كٶزسٸز ەرلٸك ەلٸڭدٸ شەكسٸز سٷيۋدەن تۋادى» دەپ كەتكەن جوق پا كەشەگٸ قازاقتىڭ قادىرى?
مەملەكەتتٸڭ وسى سيياقتى ٶزٸ عانا ورىنداۋى تيٸس بٸرنەشە مٸندەتتەرٸ بولادى. ول باس كٶتەرۋگە جاراماعاندا قازاقتىڭ نامىسىن جىرتىپ, ەلدٸڭ ابىرويىن امان ساقتاپ الىپ قالعان جەتٸسۋلىق باۋىرلارىمىزعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. كەتكەن كەمشٸلٸكتەر جايلى سٶز قوزعاۋدىڭ ٶزٸ ارتىق, ٶيتكەنٸ, جەرگٸلٸكتٸ جٸگٸتتەر تويدى ودان دا بيٸك دەڭگەيدە ٶتكٸزۋدٸ بٸلمەدٸ دەۋگە بولمايدى, بٸلدٸ, بٸراق, شامالارىنىڭ جەتكەنٸ سول بولدى...
اسقا الماگٷل مۇحامانوۆا باستاپ الىپ بارعان 30 «جەلتوقسانشى» باتىر قىز-جٸگٸتتەر ەكٸگە بٶلٸنٸپ, 63-شٸ جەنە 71-شٸ كيٸز ٷيگە تٷستٸك. بٸزگە بۇيىرعان 63-ٷيدٸ «كٶكساي» ورتا مەكتەبٸنٸڭ ۇجىمى دايىنداعان ەكەن. مەكتەپ ديرەكتورى الما بايتٶلەكوۆانىڭ ٶزٸ دە «جەلتوقسانشى» قىزداردىڭ بٸرٸ بولىپ شىقتى. المانىڭ جاراتىلىسىنىڭ باتىر ەكەنٸ سٶيلەگەن سٶزٸنەن, سالعان ەنٸنەن-اق كٶزگە ۇرىپ كٶرٸنٸپ تۇردى. بٸر قىزىعى, ٶزٸنٸڭ جەمەڭكە بيدەن تارايتىنىن ايتقان ول اتاقتى بيدٸڭ تاعى بٸر ۇرپاعى مايرامەن سول داستارحان ٷستٸندە تانىسىپ-تابىستى! الما بايتٶلەكوۆا سونداي-اق «كٶكساي» ورتا مەكتەبٸنە وسى مەرەيتوي قارساڭىندا قارقارا كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باسشىلارىنىڭ بٸرٸ قۇليياربەك شوتامانۇلىنىڭ ەسٸمٸ بەرٸلگەنٸن ٷلكەن قۋانىش سەزٸمگە بٶلەنە وتىرىپ جەتكٸزدٸ. «ەدٸلەت ەرقاشان سالتانات قۇرادى, تەك كەشٸگٸپ كەلەدٸ» دەگەن سٶزدٸڭ اقيقاتتىعى تاعى بٸر رەت دەلەلدەندٸ. تەك, 25 جىل دەگەنٸمٸز تىم ٷلكەن مەرزٸم ەمەس پە ەكەن?..
قايتار جولدا 1926 جىلى كٶتەرٸلٸستٸڭ 10-جىلدىعىنا قاراي قارقاراعا ارنايى كەلگەن وراز جاندوسوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن تاۋدان اتپەن, اربامەن تاس تاسىپ, حالىق ٶزٸ قولدان كٶتەرگەن «ەرەۋٸلتٶبەگە» سوقتىق. تٶبەنٸڭ الدىندا كٶتەرٸلٸستٸڭ باسشىلارى مەن باتىرلارىنىڭ تٸزٸمٸ جازىلعان بالبال تاس ورناتىلىپتى (2-سۋرەت). ال, 1996 جىلى تٶبە ٷستٸندە ەرەۋٸل قۇرمەتٸنە ەسكەرتكٸش قويىلىپتى (3, 4-سۋرەتتەر).
جاساندى تٶبەدەن جان-جاققا قاراعانىڭىزدا تۋاتىن وي-سەزٸم – قات-قابات! بٸرٸنشٸسٸ – تاڭ قالىس! اينالا ديامەترٸ 60 شاقىرىم شاماسىندا قولمەن قويعانداي تەپ-تەگٸس ايماقتى قورشاعان تاۋلار. جەردەگٸ جاننات دەگەن وسىنداي-اق بولار.
ەكٸنشٸ وي-سەزٸم – ماقتانىش. وسىنداي جەردٸ بٷگٸنگٸ ۇرپاققا جەتكٸزگەن اتا-بابالاردىڭ ەرلٸگٸ مەن تاباندىلىعى قانداي بولعان دەسەڭٸزشٸ!..
ٷشٸنشٸسٸ – الاڭداۋشىلىق. تٸپتٸ, ۋايىم جەنە قوبالجۋ. نەگە? سەبەبٸ, بٸز بۇعان دەيٸن ادام بالاسى باسىنان كەشپەگەن جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە تۇرمىز.
ەكٸنشٸدەن, قىتاي ٶز تاريحىندا ەشقاشان بٷگٸنگٸدەي قارىشتاپ دامىعان ەمەس ەدٸ. جەنە – بٸز ٷشٸن ەڭ باستىسى دا وسى - ەشقاشان قىتاي ادامزات تاريحىندا بٷگٸنگٸدەي ٷلكەن رٶلدٸ ويناعان جوق ەدٸ. ول كەزٸر – ەلەمدە ەكونوميكالىق قۋاتى جاعىنان 2-شٸ مەملەكەت. ەزٸرگە! ەرتەڭ-اق ەڭ الدىڭعى ورىنعا شىعاتىنىنا ەشكٸم كٷمەندانبايدى. قىتايدىڭ 35 جىلدا ٶتكەن جولى كٷمەندانباۋعا مەجبٷر ەتەدٸ سٸزدٸ.
بۇل ايتىلعاننان شىعاتىن جالعىز عانا تٷيٸن بار – بٸز سىرتقى ەشبٸر ەل بٸزدٸڭ جەرٸمٸزگە زاڭدارىمىزدىڭ وسالدىعىن پايدالانىپ كٸرٸپ كەتۋٸنە ينەنٸڭ جاسۋىنداي مٷمكٸندٸك قالدىرماۋىمىز كەرەك. ياعني, قازاق جەرٸ شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلمەۋٸ جەنە ەشكٸمگە, ٶزٸنٸڭ قازاعىنا دا ساتىلماۋى تيٸس!
بٸزدٸڭ زاڭدارىمىز بويىنشا اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتتارىمىز جەكەشەلەندٸرٸلمەۋٸ تيٸس ەدٸ. تيٸس ەدٸ... كەنە, سول زاۋىتتار بٷگٸن?!
وسى تۇرعىدان كەلگەندە جەردٸ ٶز ازاماتتارىمىزعا ساتۋعا بولادى دەپ قالدىرساق, بٸز ونىڭ ەرتەڭ نەمەسە ارعىكٷنٸ قالاي ٶزگە ەل ازاماتتارىنىڭ مەنشٸگٸنە ٶتٸپ كەتكەنٸن سەزبەي دە قالامىز. ەندەشە, بٸزگە جەر كودەكسٸ مەن كونستيتۋتسيياعا تيٸستٸ ٶزگەرٸس ەنٸزٸپ, جەر ەشكٸمگە ساتىلمايتىنىن شەگەلەپ تاستاعاننان باسقا جول جوق. سوندا عانا تىنىش ۇيىقتايتىن بولامىز.
وسىنداي قاۋٸپ-قاتەر بارىن سەزبەيتٸن, سەزسە دە قارا باسىنىڭ قامىنان باسقانى ويلاعىسى كەلمەيتٸندەر دە بار ارامىزدا. ولار: «ماعان جەردٸڭ ساتىلعانى كەرەك! مەن جەردٸ ساتىپ السام, ەرتەڭ ونى باپتاپ, كٷتٸپ, ۇرپاعىما گٷل جايناتىپ قالدىرام» دەگەن سٶزدٸ ٶتە جاقسى كٶرەدٸ. سەن بالاڭا مۇراعا جايناعان جەردٸ (سٶيتٸپ, بالاڭنىڭ تٷك ٸستەمەي شالقاسىنان جاتۋىن, ازعىنداۋىن) امانات ەتپە, سەن بالاڭا قازاق جەرٸنٸڭ گٷلدەنۋٸ ٷشٸن ەلمەن بٸرگە ايانباي ەڭبەك ەتۋدٸ امانات ەت!
جەردٸڭ جايى كٷندٸز ويدان, تٷندە تٷستەن شىقپاي قويعاننان بولار, «ەرەۋٸلتٶبەدەگٸ» ەسكەرتكٸشكە كٶپپەن بٸرگە گٷل شوعىن قويىپ, جەمەڭكە بيدٸڭ ۇرپاعى مايرا جەنە كٶتەرٸلٸس باتىرى مەرگەنبايدىڭ نەمەرەسٸ ساعيدوللامەن (5-سۋرەتتە - وڭ جاقتا) سۋرەتكە تٷسٸپ بولعان سوڭ, اينالاداعى پەيٸشتەي پانوراماعا قاراپ تۇرعاندا جوعارىداعى سٶزدٸڭ اۋزىمنان قالاي شىعىپ كەتكەنٸن بٸلمەي قالدىم! اۋزىما سول سٶزدٸ سالعان اللاعا مىڭ العىس!..
ٶمٸرزاق اقجٸگٸت,
ۇلت پورتالى
