29-shilde kúni Almaty oblysynyń Kegen aýdanyndaǵy kezinde halyqaralyq jármeńkesimen, odan bólek teńdessiz ásem tabiǵatymen áigili Qarqara jailaýynda 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisiniń 100-jyldyǵyna arnalǵan as berildi. Aldymen aýdan ortylyǵy Kegen kentinde aitýly dataǵa orai eskertkish ashyldy (1-sýret). Birden aita keterlik jait – eskertkish ornatý, as berý sekildi aýqymdy istiń bári tikelei «Qarqara ereýili» atty qoǵamdyq qor (tóraǵasy – Janbolat Júrgenbaev) quryp, barlyq shyǵyn men uiymdastyrýshylyq jumysty moiyndaryna alǵan týǵan jerdiń túlekteriniń bastamasynyń, iskerliginiń, birliginiń arqasy kórinedi. Eskertkishti ashý mártebesi buiyrǵan Asanáli Áshimov, Esmuhan Obaevtai el aǵalary halyqtyń yntymaǵy budan da ármen beki tússin dep aq tilek aity.
Budan soń toi dese qý basyna deiin jorǵalaityn qazaq 150 aq shańqan úi tigilgen Qarqara jailaýyna qarai jyljydy. Toida án shyrqaldy, as berilip, árýaqtarǵa arnap quran oqytyldy, báige shabyldy.
Osy jerde keńes zamanynyń ózinde «Qazaqtyń ult-azattyq kóterilisi» dep baǵalanǵan 1916-jylǵy kóterilistiń 100-jyldyǵyn ókimetimiz ben úkimetimiz memlekettik deńgeige atap ótýge qulyq tanytpaǵany óte túsiniksiz jaǵdai. Maýsym turmaq shilde de ótti ǵoi. Oblysynan airylǵan Torǵai eli de tym-tyrys. Úkimet ún qatpasa, qoǵamǵa qalai kiná artarsyń?..
1916-jylǵy kóterilis eń aldymen eldiń, halyqtyń ezilgen, janshylǵan rýhyn kótergen kóterilis bolyp edi ǵoi. Búgingi bizdiń bilikke sol batyrlyq dáýirdi eske alyp, qazaqtyń rýhyn kóterý kerek bolmaǵany ma sonda?..
Qarqara kóterilisiniń kósemi Jámeńke bi Mámbetuly «Bala ólgenshe, shal ólsin!» dep uran tastap, (birinshi bolyp qurbandyqqa da ózi shalyndy), eldiń, bolashaqtyń qamyn oilaýdyń qandai bolatynyn kórsetip ketken joq pa? Biz osyndai kemeńger kósemderdi, kózsiz batyrlardy búginge urpaqqa úlgi-ónege etip, jastardy otansúigishtikke sol erlerdiń tálimi arqyly tárbieleýge tiis emespiz be? «Kózsiz erlik elińdi sheksiz súiýden týady» dep ketken joq pa keshegi qazaqtyń Qadyry?
Memlekettiń osy siiaqty ózi ǵana oryndaýy tiis birneshe mindetteri bolady. Ol bas kóterýge jaramaǵanda qazaqtyń namysyn jyrtyp, eldiń abyroiyn aman saqtap alyp qalǵan jetisýlyq baýyrlarymyzǵa alǵystan basqa aitarymyz joq. Ketken kemshilikter jaily sóz qozǵaýdyń ózi artyq, óitkeni, jergilikti jigitter toidy odan da biik deńgeide ótkizýdi bilmedi deýge bolmaidy, bildi, biraq, shamalarynyń jetkeni sol boldy...
Asqa Almagúl Muhamanova bastap alyp barǵan 30 «jeltoqsanshy» batyr qyz-jigitter ekige bólinip, 63-shi jáne 71-shi kiiz úige tústik. Bizge buiyrǵan 63-úidi «Kóksai» orta mektebiniń ujymy daiyndaǵan eken. Mektep direktory Alma Baitólekovanyń ózi de «jeltoqsanshy» qyzdardyń biri bolyp shyqty. Almanyń jaratylysynyń batyr ekeni sóilegen sózinen, salǵan áninen-aq kózge uryp kórinip turdy. Bir qyzyǵy, óziniń Jámeńke biden taraitynyn aitqan ol ataqty bidiń taǵy bir urpaǵy Mairamen sol dastarhan ústinde tanysyp-tabysty! Alma Baitólekova sondai-aq «Kóksai» orta mektebine osy mereitoi qarsańynda Qarqara kóterilisiniń basshylarynyń biri Quliiarbek Shotamanulynyń esimi berilgenin úlken qýanysh sezimge bólene otyryp jetkizdi. «Ádilet árqashan saltanat qurady, tek keshigip keledi» degen sózdiń aqiqattyǵy taǵy bir ret dáleldendi. Tek, 25 jyl degenimiz tym úlken merzim emes pe eken?..
Qaitar jolda 1926 jyly kóterilistiń 10-jyldyǵyna qarai Qarqaraǵa arnaiy kelgen Oraz Jandosovtyń usynysymen taýdan atpen, arbamen tas tasyp, halyq ózi qoldan kótergen «Ereýiltóbege» soqtyq. Tóbeniń aldynda kóterilistiń basshylary men batyrlarynyń tizimi jazylǵan balbal tas ornatylypty (2-sýret). Al, 1996 jyly tóbe ústinde ereýil qurmetine eskertkish qoiylypty (3, 4-sýretter).
Jasandy tóbeden jan-jaqqa qaraǵanyńyzda týatyn oi-sezim – qat-qabat! Birinshisi – tań qalys! Ainala diametri 60 shaqyrym shamasynda qolmen qoiǵandai tep-tegis aimaqty qorshaǵan taýlar. Jerdegi jannat degen osyndai-aq bolar.
Ekinshi oi-sezim – maqtanysh. Osyndai jerdi búgingi urpaqqa jetkizgen ata-babalardyń erligi men tabandylyǵy qandai bolǵan deseńizshi!..
Úshinshisi – alańdaýshylyq. Tipti, ýaiym jáne qobaljý. Nege? Sebebi, biz buǵan deiin adam balasy basynan keshpegen jahandaný dáýirinde turmyz.
Ekinshiden, Qytai óz tarihynda eshqashan búgingidei qaryshtap damyǵan emes edi. Jáne – biz úshin eń bastysy da osy - eshqashan Qytai adamzat tarihynda búgingidei úlken róldi oinaǵan joq edi. Ol kázir – álemde ekonomikalyq qýaty jaǵynan 2-shi memleket. Ázirge! Erteń-aq eń aldyńǵy orynǵa shyǵatynyna eshkim kúmándanbaidy. Qytaidyń 35 jylda ótken joly kúmándanbaýǵa májbúr etedi sizdi.
Bul aitylǵannan shyǵatyn jalǵyz ǵana túiin bar – biz syrtqy eshbir el bizdiń jerimizge zańdarymyzdyń osaldyǵyn paidalanyp kirip ketýine ineniń jasýyndai múmkindik qaldyrmaýymyz kerek. Iaǵni, qazaq jeri sheteldikterge jalǵa berilmeýi jáne eshkimge, óziniń qazaǵyna da satylmaýy tiis!
Bizdiń zańdarymyz boiynsha asyl tuqymdy mal zaýyttarymyz jekeshelendirilmeýi tiis edi. Tiis edi... Káne, sol zaýyttar búgin?!
Osy turǵydan kelgende jerdi óz azamattarymyzǵa satýǵa bolady dep qaldyrsaq, biz onyń erteń nemese arǵykúni qalai ózge el azamattarynyń menshigine ótip ketkenin sezbei de qalamyz. Endeshe, bizge Jer kodeksi men Konstitýtsiiaǵa tiisti ózgeris enizip, jer eshkimge satylmaitynyn shegelep tastaǵannan basqa jol joq. Sonda ǵana tynysh uiyqtaityn bolamyz.
Osyndai qaýip-qater baryn sezbeitin, sezse de qara basynyń qamynan basqany oilaǵysy kelmeitinder de bar aramyzda. Olar: «Maǵan jerdiń satylǵany kerek! Men jerdi satyp alsam, erteń ony baptap, kútip, urpaǵyma gúl jainatyp qaldyram» degen sózdi óte jaqsy kóredi. Sen balańa muraǵa jainaǵan jerdi (sóitip, balańnyń túk istemei shalqasynan jatýyn, azǵyndaýyn) amanat etpe, sen balańa qazaq jeriniń gúldenýi úshin elmen birge aianbai eńbek etýdi amanat et!
Jerdiń jaiy kúndiz oidan, túnde tústen shyqpai qoiǵannan bolar, «Ereýiltóbedegi» eskertkishke kóppen birge gúl shoǵyn qoiyp, Jámeńke bidiń urpaǵy Maira jáne kóterilis batyry Mergenbaidyń nemeresi Saǵidollamen (5-sýrette - oń jaqta) sýretke túsip bolǵan soń, ainaladaǵy peiishtei panoramaǵa qarap turǵanda joǵarydaǵy sózdiń aýzymnan qalai shyǵyp ketkenin bilmei qaldym! Aýzyma sol sózdi salǵan Allaǵa myń alǵys!..
Ómirzaq Aqjigit,
Ult portaly
