بٷگٸنگٸ تاڭدا سىبايلاس جەمقورلىق زاماناۋي قوعامنىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ بولىپ تابىلادى. ول ٷنەمٸ تەرەڭ زەرتتەۋدٸ, بەلسەندٸلٸكتٸ جەنە وعان قارسى تۇرۋدى قاجەت ەتەدٸ.
سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ شىعۋ تاريحىنا توقتالا كەتەيٸك: جەمقورلىق ب.ز.ب. IV-III-مىڭجىلدىقتاردا الدىڭعى ازييادا شۋمەرلٸكتەردە, ب.ز..ب. III-II مىڭجىلدىقتاردا مىسىر, ٶزەن ارالىعى, ٷندٸستان, قىتاي, يۋدەي حالىقتارىندا پارا الۋ تٷسٸنٸگٸ بولعان. كارفاگەن, ريم يمپەريياسى, ۆيزانتييا, وسمان يمپەريياسى سەكٸلدٸ ٶز زامانىنىڭ قۇدٸرەتتٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ىدىراپ, جويىلىپ كەتۋٸنٸڭ ەڭ باستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ وسى سىبايلاس جەمقورلىق.
سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جيٸ بوي كٶرسەتەتٸن, ەڭ قاۋٸپتٸ تٷرٸ-پاراقورلىق. بٸرٸنشٸ كەزەكتە پارا بەرۋدٸڭ سەبەپتەرٸن, پارا الۋدىڭ جاعدايلارىن تٷپ-تامىرىن جويۋ ٷشٸن قوعام بولىپ بەلسەندٸلٸك تانىتۋىمىز قاجەت. ياعني پارا بەرۋ دە, پارا الۋ دا پايدالى بولمايتىنداي دٸندە دە ٷلكەن قىلمىس. اسىل دٸنٸمٸز يسلامدا جەتپٸس ٷلكەن كٷنەنٸڭ بٸرٸ – جەمقورلىق بولىپ سانالادى.
باقارا سٷرەسٸنٸڭ 188-اياتىندا: «ارالارىڭداعى مالدارىڭدى (دٷنيەنٸ) بۇزىق جولمەن جەمەڭدەر. سونداي-اق, بٸلە تۇرا ادامداردىڭ مالىنان بٸر بٶلٸم جەۋ ٷشٸن بيلەرگە اپارماڭدار» دەپ ايتىلعان. مۇنىڭ ماعىناسى: «بي مەن قازىلارعا مال-دٷنيە ۇسىنباڭدار. دٷنيە بەرٸپ, ولاردىڭ كٶڭٸلٸن تابۋعا, پارا بەرٸپ, بٸلە تۇرا ٶزگەگە تيەسٸلٸ مٷلٸكتٸ, يگٸلٸكتٸ قولدى ەتپەڭدەر», – دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. جەمقورلىق پەن پاراقورلىق قۇراندا حارام جەنە قىلمىس ٸس رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. مايدا سٷرەسٸنٸڭ 42-اياتىندا: «ولار ٶتٸرٸككە قۇلاق سالۋشى, ارام جەۋشٸلەر...», - دەپ ايتىلعان. بۇل ايات – پارا الىپ, ارام تابىسپەن كٷنەلتەتٸن ياھۋديلەر جايىندا. سونىمەن بٸرگە, پاراقورلىق حاديسپەن, پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) سٶزٸمەن دە تىيىم ەتٸلگەن قىلمىس.
ەبۋ دەۋٸد جەنە تيرميزيدە ساحابا ابدۋللا بين امردىڭ (ر.ا.): «اللا ەلشٸسٸ (س.ع.س.) پارا بەرۋشٸنٸ جەنە پارا الۋشىنى قارعىس ەتكەن», - دەگەن ريۋاياتى بار.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەستە دٸني جۇرتشىلىقتىڭ دا كٶمەگٸ زور. دٸن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جوعارى ادامگەرشٸلٸگٸ مەن بەدەلٸ حالىقتىڭ مورالىن نىعايتۋعا ٷلكەن ٷلەس قوساتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. قازٸرگٸ تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا مەشٸتتەردە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەس ناسيحاتتالىپ كەلەدٸ.
يسلام عۇلامالارى پارا الۋدىڭ حارام ەكەنٸن بٸراۋىزدان ماقۇلداعان. تٸپتٸ الدىن الا شارت ەتٸپ بەرگەن سىيلىق تا پارا بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
«حاشر», سٷرەسٸ, 18-19 اياتىندا: «ۋا مٷمٸندەر! اللا تاعالادان قورقىڭدار. ەركٸم ەرتەڭ ٷشٸن نە جٸبەرگەنٸنە قاراسىن. اللا تاعالادان قورقىڭدار. شەكسٸز اللا تاعالا نە ٸستەگەندەرٸڭدٸ تولىق بٸلەدٸ. سونداي اللانى ۇمىتقان, اللا تاعالا ولارعا ٶزدەرٸن ۇمىتتىرعان كٸسٸلەر تەرٸزدٸ بولماڭدار. مٸنە سولار بۇزاقىلار»دەلٸنگەن. وسىدان-اق تٷسٸنەرٸمٸز, پاراقورلىق – قوعامنىڭ باياندىلىعىن بۇزاتىن ٸندەت. پارا جٷرگەن جەردە ەدٸلەتسٸزدٸك ورناپ, ادام مەن قوعام قۇقىعىنا قول سۇعىلىپ, زاڭنىڭ كٷشٸ جويىلادى.
شاريعاتتا پارا بەرۋ تۋرالى ٷكٸمگە كەلسەك:
بٸرٸنشٸدەن, پارا الۋ مەن پارا بەرۋ جەنە پاراعا دەنەكەرلٸك جاساۋ – حارام. پاراقورلىق جولمەن تابىلعان تابىس تا حارام بولىپ سانالادى;
ەكٸنشٸدەن پارا رەتٸندە بەرٸلگەن مٷلٸكتٸ نە سىيلىقتى الۋ حارام بولعاندىقتان, ونى يەسٸنە قايتارىپ بەرۋ مٸندەت. ەگەر الىنعان زات تابىلماسا, سول زاتتىڭ قۇنىنا تەڭ باسقا زات قايتارىلادى. ەگەردە مٷلٸكتٸڭ (پارانىڭ) يەسٸ تابىلماعان جاعدايدا, مۇقتاج جاندارعا تاراتىلادى
جوعارىدا اتالعان پارعا بايلانىستى جىل باسىنان بەرٸ سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى قمد اقتٶبە ٶكٸلدٸگٸندە 30 شارا (جەمقورلىق تۋرالى 2 ۆيدەوروليك تٷسٸرٸلٸپ, باس يمام قاتىسقان 6 ٸس-شارا, اقتٶبە وبلىسىنىڭ مەشٸتتەرٸندە پاراعا بايلانىستى 22 رەت جۇما نامازىندا ۋاعىز ايتىلدى ) ٶتتٸ.
قورىتا كەلگەندە جەمقورلىققا قارسى كٷرەس – ەر ازاماتتىڭ مٸندەتٸ. ول ٷشٸڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەستە, ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ بويىنداعى ەدٸلدٸك, يناباتتىلىق سيياقتى مورالدىق قاسيەتتەردٸ بارىنشا دامىتۋ قاجەت. وسى ورايدا ۇلى اقىن, قازاق حالقىنىڭ دانىشپانى اباي قۇنانبايۇلىنىڭ «كەسەلدٸ جالقاۋ, قىلجاقباس, ەزٸر تاماق, ەزٸر اس. سىرتىڭ – پىسىق, ٸشٸڭ – ناس, ارتىن ويلاپ ۇيالماس» دەگەن ٶلەڭ جولدارىن ەر ادامنىڭ ٶمٸر سٷرۋ قاعيداسىنداعى ۇستانىم رەتٸندە ەربٸر وتباسى وسى مەسەلەگە اسا مەن بەرگەنٸ ابزال.
سەرٸكجان ەنشٸبايۇلى
اقتٶبە وبلىسىنىڭ باس يمامى
