Búgingi tańda sybailas jemqorlyq zamanaýi qoǵamnyń ózekti máselesi bolyp tabylady. Ol únemi tereń zertteýdi, belsendilikti jáne oǵan qarsy turýdy qajet etedi.
Sybailas jemqorlyqtyń shyǵý tarihyna toqtala keteiik: jemqorlyq b.z.b. IV-III-myńjyldyqtarda Aldyńǵy Aziiada Shýmerlikterde, B.z..b. III-II myńjyldyqtarda Mysyr, Ózen aralyǵy, Úndistan, Qytai, Iýdei halyqtarynda para alý túsinigi bolǵan. Karfagen, Rim imperiiasy, Vizantiia, Osman imperiiasy sekildi óz zamanynyń qudiretti memleketteriniń ydyrap, joiylyp ketýiniń eń basty sebepteriniń biri osy sybailas jemqorlyq.
Sybailas jemqorlyqtyń jii boi kórsetetin, eń qaýipti túri-paraqorlyq. Birinshi kezekte para berýdiń sebepterin, para alýdyń jaǵdailaryn túp-tamyryn joiý úshin qoǵam bolyp belsendilik tanytýymyz qajet. Iaǵni para berý de, para alý da paidaly bolmaityndai dinde de úlken qylmys. Asyl dinimiz islamda jetpis úlken kúnániń biri – jemqorlyq bolyp sanalady.
Baqara súresiniń 188-aiatynda: «Aralaryńdaǵy maldaryńdy (dúnieni) buzyq jolmen jemeńder. Sondai-aq, bile tura adamdardyń malynan bir bólim jeý úshin bilerge aparmańdar» dep aitylǵan. Munyń maǵynasy: «Bi men qazylarǵa mal-dúnie usynbańdar. Dúnie berip, olardyń kóńilin tabýǵa, para berip, bile tura ózgege tiesili múlikti, igilikti qoldy etpeńder», – degendi bildiredi. Jemqorlyq pen paraqorlyq Quranda haram jáne qylmys is retinde kórsetilgen. Maida súresiniń 42-aiatynda: «Olar ótirikke qulaq salýshy, aram jeýshiler...», - dep aitylǵan. Bul aiat – para alyp, aram tabyspen kúneltetin iahýdiler jaiynda. Sonymen birge, paraqorlyq hadispen, paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) sózimen de tyiym etilgen qylmys.
Ábý Dáýid jáne Tirmizide sahaba Abdýlla bin Amrdyń (r.a.): «Alla Elshisi (s.ǵ.s.) para berýshini jáne para alýshyny qarǵys etken», - degen riýaiaty bar.
Sybailas jemqorlyqpen kúreste dini jurtshylyqtyń da kómegi zor. Din qyzmetkerleriniń joǵary adamgershiligi men bedeli halyqtyń moralyn nyǵaitýǵa úlken úles qosatynyna senimdimin. Qazirgi tańda respýblika boiynsha meshitterde sybailas jemqorlyqqa qarsy kúres nasihattalyp keledi.
Islam ǵulamalary para alýdyń haram ekenin biraýyzdan maquldaǵan. Tipti aldyn ala shart etip bergen syilyq ta para bolyp esepteledi.
«Hashr», súresi, 18-19 aiatynda: «Ýa múminder! Alla Taǵaladan qorqyńdar. Árkim erteń úshin ne jibergenine qarasyn. Alla Taǵaladan qorqyńdar. Sháksiz Alla Taǵala ne istegenderińdi tolyq biledi. Sondai Allany umytqan, Alla Taǵala olarǵa ózderin umyttyrǵan kisiler tárizdi bolmańdar. Mine solar buzaqylar»delingen. Osydan-aq túsinerimiz, paraqorlyq – qoǵamnyń baiandylyǵyn buzatyn indet. Para júrgen jerde ádiletsizdik ornap, adam men qoǵam quqyǵyna qol suǵylyp, zańnyń kúshi joiylady.
Shariǵatta para berý týraly úkimge kelsek:
Birinshiden, para alý men para berý jáne paraǵa dánekerlik jasaý – haram. Paraqorlyq jolmen tabylǵan tabys ta haram bolyp sanalady;
Ekinshiden para retinde berilgen múlikti ne syilyqty alý haram bolǵandyqtan, ony iesine qaitaryp berý mindet. Eger alynǵan zat tabylmasa, sol zattyń qunyna teń basqa zat qaitarylady. Egerde múliktiń (paranyń) iesi tabylmaǵan jaǵdaida, muqtaj jandarǵa taratylady
Joǵaryda atalǵan parǵa bailanysty jyl basynan beri sybailas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa bailanysty QMD Aqtóbe ókildiginde 30 shara (jemqorlyq týraly 2 videorolik túsirilip, bas imam qatysqan 6 is-shara, Aqtóbe oblysynyń meshitterinde paraǵa bailanysty 22 ret juma namazynda ýaǵyz aityldy ) ótti.
Qoryta kelgende jemqorlyqqa qarsy kúres – ár azamattyń mindeti. Ol úshiń sybailas jemqorlyqqa qarsy kúreste, eń aldymen, azamattardyń boiyndaǵy ádildik, inabattylyq siiaqty moraldyq qasietterdi barynsha damytý qajet. Osy oraida uly aqyn, qazaq halqynyń danyshpany Abai Qunanbaiulynyń «Keseldi jalqaý, qyljaqbas, Ázir tamaq, ázir as. Syrtyń – pysyq, ishiń – nas, Artyn oilap uialmas» degen óleń joldaryn ár adamnyń ómir súrý qaǵidasyndaǵy ustanym retinde árbir otbasy osy máselege asa mán bergeni abzal.
Serikjan ENShIBAIULY
Aqtóbe oblysynyń Bas imamy
