نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ پروفەسسورى, كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تاريح عىلىمدارى بويىنشا Ph.D دوكتورى يۋلاي شەمٸلوعلى اتىراۋدا ٶتٸپ جاتقان «ۇلىق ۇلىس – التىن وردا» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييادا سارايشىق تۋرالى ەلەم عالىمدارىنىڭ نە جازعانى جايىندا مەلٸمەت بەردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات تٸلشٸسٸ.
«سارايشىقتىڭ 13-14 عاسىرلارداعى ورنىن جاقسىراق تٷسٸنۋ ٷشٸن مەن التىن وردا تەرريتوريياسىنداعى وتىرىقشى ورتالىقتار تۋرالى نە بٸلەتٸنٸمٸزدٸ جازباشا دەرەككٶزدەردە تەكسەرۋدٸ ۇسىنامىن. مەنٸڭ ويىمشا, سارايشىق تۋرالى جازباشا اقپاراتتى ابۋ-ل-فيدانىڭ «تاقۆيم-ەل-بۋلدان» دەپ اتالاتىن گەوگرافييالىق ەڭبەگٸنەن تابۋعا بولادى. ول التىن وردا تەرريتوريياسىنىڭ كەيبٸر وتىرىقشى ورتالىقتارىنا قىسقاشا شولۋ جاساعان», - دەپ باستادى عالىم «التىن وردا قالالارى جەنە سارايشىق» اتتى بايانداماسىن.
ونىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا سارايشىق تۋرالى ەڭ العاشقى تولىققاندى دەرەكتەر يتالييا جازۋشىسى Francesco Balducci Pegolotti جازعان Pratica della Mercatura دەيتٸن ەڭبەكتە بەرٸلگەن.
«جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن سارايشىق تۋرالى ايتىلمايتىن اراب دەرەككٶزدەرٸنە قاراعاندا, سول كەزدەگٸ ساۋدا جولدارى تۋرالى, ونىڭ ٸشٸندە قۇرلىق پەن سۋ جولدارى تۋرالى ماڭىزدى اقپاراتتى, ەدەتتە, يتالييا جازۋشىسى Francesco Balducci Pegolotti جازعان Pratica della Mercatura نەمەسە «ساۋدا تۋرالى انىقتاما» دەپ اتالاتىن ماڭىزدى تاۋارلىق انىقتامالىقتان تابۋعا بولادى. ول 1335 جەنە 1343 جىلدار ارالىعىندا قۇراستىرىلعان دەپ ەسەپتەلەدٸ. بٸراق ونىڭ كەيبٸر دەلەلدەمەلەرٸ بۇرىنعى كەزەڭگە قاتىستى دەگەن بولجام بار. پەگولوتتيدٸڭ ايتۋىنشا, تانادان استراحانعا دەيٸنگٸ جول ٶگٸزبەن 25 كٷن, بٸراق اتپەن 10-12 كٷن جەنە بۇل جولدا قارۋلى ادامدار بار. استراحاننان سارايعا دەيٸن ٶزەنمەن جٷرسە, بٸر كٷن كەتەتٸنٸ ايتىلعان. سارايدان سارايشىققا دەيٸن 8 كٷندٸك ٶزەن جولىمەن جٷرۋگە بولادى. ول قۇرلىقتا نەمەسە سۋ ارقىلى جٷرە الادى, بٸراق سۋ جولى ارزانىراق. سارايشىقتان ٷرگەنٸشكە دەيٸن تٷيەمەن 20 كٷن جٷرۋگە بولادى, ال پەگولوتتي ساۋداگەرلەرگە ارنايى بازار بولعاندىقتان سول جاققا بارۋعا كەڭەس بەرەدٸ. سودان كەيٸن ٷرگەنٸشتەن وتىرارعا دەيٸن اربالى تٷيەلەرمەن 35-40 كٷندٸك جول جٷرەدٸ. بٸراق ٷرگەنٸشتە ٸسٸ جوقتار ٷشٸن وتىرارعا 50 كٷندٸك تٸكەلەي باعىت بار. پەگولوتتيدٸڭ بۇل باعىتتاعى سيپاتتاماسى وتىراردان المالىق, كانسۋ مەن قىتايعا باراتىن جولمەن جالعاسادى. وسىلايشا, بٸز 14 عاسىردىڭ ورتاسىندا جازبا دەرەككٶزدەردە سارايشىق تۋرالى ايتىلعانىن كٶرەمٸز», - دەدٸ عالىم.
يۋلاي شەمٸلوعلى سارايشىق جەرٸ موڭعول دەۋٸرٸنە دەيٸن دە قاسيەتتٸ جەرلەۋ ورنى بولۋى مٷمكٸن دەگەن بولجام ايتتى.
«ول موڭعولعا دەيٸنگٸ جەنە موڭعول دەۋٸرٸندەگٸ ساۋدا جولدارىنىڭ بويىندا ماڭىزدى رٶل اتقارعان بولۋى كەرەك. بۇل يايىق ٶزەنٸنٸڭ قيىلىسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى قونىس بولعانىن كٶرسەتەدٸ. 13 عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا, 14 عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا سارايشىققا الدىمەن ساراي باتۋ, كەيٸن ساراي بەركە كٶلەڭكە تٷسٸردٸ. بٸراق 15 عاسىردىڭ باسىندا باستاپ, سارايشىق ايماقتىق ماڭىزدى ورتالىققا جەنە نوعايلار مەن قازاق حاندارى استاناسىنا اينالدى», - دەدٸ اقش تاريحشىسى.
