«جاستارى يماندى ەلدٸڭ – بولاشاعى زور»

بٸردەن ايتۋ كەرەك, دٸني ەكسترەميزممەن كٷرەس دٸن ۇستانۋشىلارمەن كٷرەس رەتٸندە قابىلدانباۋى قاجەت. سونداي-اق, قازٸرگٸ ەلدٸڭ 70 پايىزىنان استامىن مۇسىلماندار قاۋىمى قۇرايتىن, جاستاردىڭ جاپپاي دٸنگە بەت بۇرىپ جاتقانى جاعدايىندا قوعامنان دٸندٸ الشاق ۇستاۋدى ورىنسىز دەپ بٸلەمٸن. كەرٸسٸنشە, ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە دٸن نەگٸزٸنەن قوعامنىڭ باستى ۇستانىمىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە قالىپتاسقان. دەستٷرلٸ قازاق قوعامىندا دا دٸن ايرىقشا ورىن العان. مەسەلەن, قازاق پەداگوگيكاسىنىڭ نەگٸزگٸ ٸرگەتاسىن قالاعان ىبىراي التىنساريننٸڭ «كەل, بالالار, وقىلىق!»  دەگەن ٶلەڭٸ تالاي قازاق بالاسىنىڭ كٶكٸرەگٸن وياتىپ, عىلىم-بٸلٸمگە ٷندەگەنٸ ايان. وسى ٶلەڭ جولىنىڭ باسى «بٸر اللاعا سىيىنىپ» دەپ باستالىپ, «كەل, بالالار وقىلىق!» دەپ جالعاسىن تابۋىنىڭ ٶزٸ اقيقاتتى اڭعارتىپ تۇرعانداي.اعارتۋشى  پەداگوگ 1883 جىلى«مۇسىلمانشىلدىقتىڭ تۇتقاسى» اتتى وقۋلىق جازىپ,قازاق بالالارىن يماندىلىققا باۋلىپ, ولاردىڭ مۇسىلمان دٸنٸنٸڭ قاعيدالارىن يگەرۋٸنە ايتارلىقتاي ٷلەس قوستى. يسلامدىق دەستٷرلٸ اعارتۋ مەكتەبٸن قالىپتاستىرۋعا سونىمەن قاتار ۇلتىمىزدان شىققان ويشىلدار, ٸرٸ دٸن بٸلگٸرلەرٸ – اباي قۇنانبايۇلى, مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى, شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى ٶشپەس رۋحاني مۇرا قالدىرىپ كەتتٸ.

شٷكٸر, بٷگٸندە وسى اتالار مۇراسىن جاڭعىرتۋ جاعدايىندامىز. ەلباسى - تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «بٸز ەلدٸڭ دەستٷرلەرٸ مەن مەدەني نورمالارىنا سەيكەس كەلەتٸن دٸني سانا قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك» دەپ اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق, ەلباسىنىڭ«بٸز تەگٸمٸز-تٷرٸك, دٸنٸمٸز-يسلام ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ول ٷشٸن قاسيەتتٸ كٸتاپ –قۇران كەرٸمدٸ ناسيحاتتاۋدى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. دٸنٸمٸزدٸ, تٸلٸمٸزدٸ ساقتاۋ – ۇلتتىعىمىزدى, مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ ساقتايدى» دەگەنٸ تاعى بار.سول سيياقتى قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ سالت-دەستٷرٸمٸزگە, تابيعي بولمىسىمىزعا, دٸني جولىمىزعا ساي كەلەتٸن دٸني مەكتەپتٸڭ رٶلٸن قايتا جاڭعىرتۋ تۋرالى جاڭا باستاماسى دا قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن جاسالعان يگٸ قادام ەكەنٸ داۋسىز. بۇل باعىتتاعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى, باس مٷفتي سەرٸكباي قاجى ورازدىڭ «ۇلى دالا تٶسٸندەگٸ يسلام» اتتى كٸتابىندا ەگجەي-تەگجەيلٸ ايتىلادى.

راسىندا دا, كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرعانىمىزداي, قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ قاراشاڭىراعى سانالاتىن دٸني باسقارما بٷگٸندە دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا اياق باسىپ, زامان اعىمىنا ساي جۇمىس جاساپ كەلەدٸ. ەلوردا تٶرٸنە اۋىسقان سوڭعى تٶرت جىل ٸشٸندە اۋقىمدى جوبالار ٸسكە اسىپ, يسلام دٸنٸن وقىتىپ-ٷيرەتەتٸن ماماندار دايارلاۋ جۇمىستارى جولعا قويىلدى, دٸني باسقارمانىڭ 2020 جىلعا دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋدٸدامىتۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى, قمبد-عا قاراستى مەدرەسەلەردەگٸ 32 دٸني پەندەردٸڭ تيپتٸك وقۋ باعدارلامالارى جاسالدى, جاڭا تۇجىرىمداماعا سەيكەس سارىاعاش, شىمكەنت, الماتى, اقتٶبە قالالارىندا مەدرەسەلەر كوللەدج ستاتۋسىنا كٶتەرٸلدٸ, ەلدەگٸ مەشٸتتەر سانى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنداعى 63 مەشٸتتەن 3000-عا دەيٸن جۋىقتادى, توعىز مەدرەسە - كوللەدجدە 1717 ستۋدەنتبٸلٸم الۋدا, سونداي-اق وبلىس, قالا, اۋدان ورتالىق مەشٸتتەرٸ جانىنان اشىلعان تۇراقتى دٸني ساۋات اشۋ كۋرستارى جۇمىس ٸستەيدٸ. ٶتكەن 2018 جىل«يسلام جەنە وتباسى جىلى» بولىپ جارييالانىپ, كٶپتەگەن يگٸ ٸستەر جٷزەگە استى. اتاپ ايتقاندا, وبلىستىق, قالالىق مەشٸتتەردٸڭ جانىنان ارنايى وتباسىلىق كەڭەس بەرۋ ورتالىقتارى اشىلدى, «وتباسىم» توپتامالىق كٸتابى جارىق كٶردٸ, قمدب دٸن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ىجداھاتتىلىقپەن اتقارعان شارالارىنىڭ نەتيجەسٸندە 518 ادام دەستٷرلٸ دٸنگە بەت بۇردى. جىل باسىندا كيەلٸ تٷركٸستاندا «يسلام جەنە ۇلى دالا ٶركەنيەتٸ» اتتى كونفەرەنتسييا جەنە ناۋرىز ايىندا مٷفتيياتتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەلوردادا تۇڭعىش رەت ەۋرازييا مۇسىلمان عۇلامالارىنىڭ فورۋمى ٶتتٸ.تٷركٸستاندا مٷفتيياتتىڭ ارنايى كەڭسەسٸ اشىلسا, قمدب ەلوردادا ٶز الدىناكٸتاپحاناسى, اكت زالى, سپورت زالى, نامازحاناسى, كومپيۋتەر بٶلمەسٸ بار تٶرت قاباتتى جاڭا عيماراتقا قونىس اۋداردى.

بٸر سٶزبەن ايتقاندا, وسىنشا ەلەۋەتكە يە قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى جاستاردى يماندىلىققا تەربيەلەۋ باعىتىندا تيٸستٸ وقۋ-تەربيە بەرۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاسىپ, ناقتى جۇمىستار اتقارىپ جاتسا ۇتارىمىز انىق. جەنە دە مىنا جايتتى ەستە ۇستاعان جٶن. قاسيەتتٸ قۇراننىڭ 719 جەرٸندە عىلىم-بٸلٸم تۋرالى ايتىلادى. ياعني, يسلام دٸنٸ جاي قاراپايىم دٸن عانا ەمەس, ٷلكەن ٶركەنيەت, عىلىم مەن بٸلٸمگە نەگٸزدەلگەن دٸن.سوندىقتان بٸز يماندىلىق نەگٸزٸندەگٸەدٸلەتكە ۇمتىلاتىن, ەدٸلەت مۇراتتارىن ۇستانۋعا مٷددەلٸ قوعامدىق ٶمٸرگە قول جەتكٸزسەك ارمانىمىزدىڭ ورىندالعانى دەي بەرٸڭٸز. ۇلى ويشىل, عالىم جەنە اقىن جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ: «جاستارى يماندى ەلدٸڭ – بولاشاعى زور» دەپ ەسكەرتۋٸ تەگٸن ەمەس.

قانداي حالىقتىڭ بولسىن ەرەكشە قاستەرلٸ قاسيەتتەرٸ بولادى ەكەن. قازاق حالقى ٷشٸن, بۇل – يماندىلىق, ادامگەرشٸلٸك. سوناۋ اتامزاماننان بەرٸ قارييالار جاس ٶسكٸندەرگە العىسىن «يماندى, ىرىستى بول» دەپ بٸلدٸردٸ. ياعني يماندى ىرىستان, بايلىقتان جوعارى قويدى, وسىنى بالا ساناسىنا سٸڭٸردٸ. ال شىرىق بۇزعاندار بولسا «نە دەگەن يمانسىزسىڭ» دەپ سٶكتٸ. ول دەۋٸرلەردە قارعىستىڭ ەڭ اۋىرى ەدٸ بۇل. حالقىمىزدىڭ تٷسٸنٸگٸندە يمان سٶزٸنٸڭ اياسىندا سەنٸم ماعىناسىمەن قاتار, بارلىق اسىل قاسيەتتەردٸ (ۇيات, ار-نامىس, سابىرلىق, جومارتتىق, شىنشىلدىق, ادالدىق, مەيٸرٸمدٸلٸك, كٸشٸپەيٸلدٸلٸك, ت.ب.) قامتيتىن تٷسٸنٸكتەر كٶرٸنٸس تاپقان. بۇرىنعى دۋالى اۋىز اتالاردىڭ سٶيلەگەن سٶزدەرٸنەن, ٸستەگەن امالدارىنان يماندىلىقتىڭ جەلٸ ەسٸپ تۇراتىن.

اتالارىمىزدىڭ ايتۋىنشا يمان ادام جٷرەگٸنەن ورىن الىپ, كٶكٸرەگٸندە ساقتالۋى تيٸس. بۇلاي بولماسا جەكسۇرىن ەدەتتەر جاۋلاپ الىپ, ادامدى تەرٸس جولعا جەتەلەپ ەكەتۋٸ مٷمكٸن. ەرينە, قاۋعا تٷسكەن ٶرتتەي جامان قاسيەتتەردٸ سانامالاي بەرۋدٸڭ ٶزٸ اۋىر. دەگەنمەن, ولاردان اينالىپ كەتە المايتىنىڭ دا انىق. اباي قازاققا تەن ناشار قاسيەتتەردٸڭ تٷرٸن ون بەسكە جەتكٸزگەن. قازٸرگٸ عالىمدارىمىز وتىزعا جەتكٸزەتٸن كٶرٸنەدٸ.

يە, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە نەبٸر كەلەڭسٸز ەرەكەتتەردٸڭ بوي كٶرسەتٸپ وتىرعانى راس. ول جٶنٸندە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا, كٶرسەتٸلٸپ تە جٷر. مەسەلەن, جوعارى لاۋازىمدى ادامداردىڭ قىلمىسقا بوي بەرٸپ, ٸستٸ بولىپ جاتقاندارى بەرٸمٸزگە دە بەلگٸلٸ. الاياقتىقپەن اينالىسىپ تالاي ادامنىڭ وبالىنا قالعاندار, اتقا مٸنگەنٸنە جەلٸگٸپ, زاڭدى بەلٸنەن باسىپ, جەلدەن ەرٸ وزباق بولىپ جٷرگەندەر, تامىر-تانىستىقپەن مايلى جٸلٸككە يە بولىپ, ٶز كٷي-جايلارىن كٷيتتەۋمەن اينالىساتىندار, تيٸستٸ ٸستٸ ناقتى شەشۋدٸڭ ورنىنا سٶز بۇيداعا سالىپ, جۇرتتى ەۋرەلەيتٸندەر, اقىلىنان ايلاسى ٷستەم, قابٸلەتٸنەن قۋلىعى باسىم ادامدار, ٶز سىباعاسىنا قۇلدىق ۇرىپ جەۋگە ەزٸر تۇراتىن قۇل مٸنەزدٸ باعىنىشتىلاردىڭ قاتارى سيرەيتٸن ەمەس. نەپسٸقۇمارلىق, دٷنيەقوڭىزدىق, قاتىگەزدٸك پيعىلدار مەن جاعىمپازدىق,ناۋقانشىلدىق, كٶزبوياۋشىلىق ەدەتتەر بەل الىپ بارادى. سىبايلاس جەمقورلىق,مۇقتاج ادامداردى جەكە مەسەلەلەرٸن شەشۋ ٷشٸن پارا بەرۋگە مەجبٷرلەۋ,دەرمەنسٸز جاندارعا قييانات جاساۋ تيىلماي كەلەدٸ. ۇلتقا قارا كٷيەدەي جاعىلعان ەندٸ بٸر مٸنەز – ول ٶز قاتەمٸزدٸ تٷسٸنسەك تە ونى بٸرەۋگە ارتۋ نەمەسە جانىڭنان جاۋ تاۋىپ, سونىمەن كٷرەسۋ. سونداي-اق, «الاياق بولماي اتاق جوق, ارامزا بولماي باق قايدا?» دەپ حاكٸم اباي ايتقانداي باستىق بولۋ ٷشٸن نەنٸ بولسا دا ساتىپ جٸبەرۋگە دايار ادامداردىڭ قاراسى ەلٸ ازايار تٷرٸ جوق. «ەل پايداسى» دەگەن تٷسٸنٸكتٸ «ٶز باسىمنىڭ پايداسى» دەگەن تٷسٸنٸككە بٸرجولا الماستىرىپ العان ازاماتتار جەتكٸلٸكتٸ.

ەرينە, بۇل تۇستا كٶپ مەسەلە ەربٸر ادامنىڭ جەكە سانا-سەزٸمٸنٸڭ, ٸشكٸ جان-دٷنيەسٸنٸڭ, ار-ۇياتىنىڭتازالىعىنا, ەڭ باستىسى, يماندىلىعىنا بايلانىستى ەكەندٸگٸ انىق. ۇيات ٸزگٸلٸكتٸڭ ۇياسى, ال ٸزگٸلٸككە ۇمتىلۋ, جاۋىزدىقتان بەزٸنۋ ادامنىڭ جاراتىلىس پايىمىندا بار قۇندىلىق دەسەك بارلىق مەسەلەنٸڭ مەنٸسٸ تەربيەگە كەلٸپ تٸرەلەرٸ انىق. كەزٸندە حالقىمىزدىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ «تەربيە» دەگەن ماقالاسىندا «رۋم حالقىن اتاقتى, كٷشتٸ قىلعان كٸم? تەربيە. ەسكەندٸردٸ دانىشپان حەكٸم قىلعان كٸم? اريستوتەلدٸڭ تەربيەسٸ. نەروندى زالىم قىلعان كٸم? فيلوسوف سەنەكانىڭ قاتە تەربيەسٸ. نەمٸس جۇرتىنىڭ ۇلتشىلدىق, بٸرلٸكشٸلدٸگٸ نەدەن? تەربيەنٸڭ قۋاتى. مٸنە, تەربيەنٸڭ زور عىلىم ەكەندٸگٸنە, ادام بالاسىن بۇزاتىن دا, تٷزەيتٸن دە تەربيە ەكەندٸگٸنە دەلەل وسى», دەپ جازۋى تەگٸن ەمەس.

رۋحاني قۇندىلىقتاردى ادام ٶزٸنٸڭ بويىنا جاس شاعىنان سٸڭٸرە باستايدى. وسىندايدا بالالىق شاق ەسكە تٷسەدٸ. كٷن يسٸ سٸڭٸپ, جۋسان يسٸ اڭقىعان قازاقى توپىراقتا ٶستٸك. سونداعى قارييالاردىڭ, ۇستازداردىڭ جوعارى بٸلٸمٸ بولماسا دا, سول ساۋاتتان ارتىق دانالىعى مەن ٶمٸر تەجٸريبەسٸ بولعان. سول دانالىق بٸزدٸ ايالادى. مەسەلەن, ٶزٸنٸڭ تالايلى تاعدىرىندا اۋىر تۇرمىستىڭ دەمٸن بٸر كٸسٸدەي تاتىپ, جاقسىنىدا, جاماندى دا بٸراز كٶرگەن مەنٸڭ اتا-انام بٸزدٸڭ بويىمىزعا كٸسٸلٸكتٸڭ ٸزگٸ قاسيەتتەرٸن سٸڭٸرۋگە ۇمتىلدى. كەيٸن بايقاعانىمداي, كٷن سايىن كٶزگە ونشا كٶرٸنە بەرمەيتٸن قاراپايىم ادامداردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸ شىنداپ كەلگەندە جوعارى ادامگەرشٸلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ ەكەنجەنە دە وعان ەلدەنەشە مەرتە كٶزٸم جەتتٸ. ەلٸ ەسٸمدە, ٶتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا بٸزدەن تەمٸرجولمەن ارنايى ۆاگوندارعا ارتىپ, باسقا ايماقتارعا پرەسستەلگەن شٶپتەردٸجٶنەلتۋ قاجەت بولدى. بۇل جۇمىسقا بٸراز ادام جەگٸلدٸ, ال اقىسىنا سول شٶپ بەلگٸلەندٸ (شارت بويىنشا بەرٸلۋگە تيٸس شٶپتٸڭ مٶلشەرٸ تيەلگەن ۆاگوننىڭ سانىنا قاراي بايلانىستى بولدى). ەل بولعاسىن ەرتٷرلٸ ادامدار بار. بٸرەۋلەر ۆاگوننىڭ بەت جاعىن عانا قالقايتىپ,ارتىق شٶپ الۋ ٷشٸن قۋلىققا باردى. بٸزدٸڭ دە وسىنداي تٸرلٸكتەرگە باستايتىن ەرەكەتٸمٸزدٸ مەنٸڭ ەكەم تىيىپ تاستاپ وتىراتىن, ال ٶزٸ ۆاگونداردى كەنەرەسٸنە دەيٸن نىعىزداپ تولتىراتىن. ەكەمنٸڭ سونداعى «بٸرەۋدٸ الداساڭ, وبالىنا قالاسىڭ, بۇدان ٶتكەن كٷنە جوق. ادامدى الداۋعا بولار, اللانى الداي المايسىڭ!» دەگەن سٶزدەرٸ مەڭگٸ ەسٸمدە قالىپتى. وسىلايشا جٷرەكتٸڭ تٷبٸندە ۇيالاپ قالعان ەكەنٸڭ قاسيەتتٸ سٶزٸ قازٸر مەنٸ قيىندىقتا جاسىتپاي, قۋانىشتا تاسىتپاي ساقتاپ تۇرعان كٷش دەپ بٸلەمٸن. 

سايىپ كەلگەندە, ار-ۇجدانمەن ٶمٸر سٷرٸپ, قوعام يگٸلٸگٸ ٷشٸن ەڭبەك ەتۋگە نە جەتسٸن. اتاپ ايتقاندا, جاۋاپتى ورىنداردا يماندى ازاماتتار وتىرسا, بيلٸك تۇتقاسىن قۇدايعا قاراعان ادامدار باسقارسا, «ٶز قالتاسىن» «ەل قالتاسىنىڭ» ەسەبٸنەن تولتىرىپ, كٷن قۇرعاتپاي قاقپانعا تٷسٸپ جاتقان جەمقورلار, تالايلار نەپسٸسٸن تىيا الماعان پاراقورلىق كٷرت ازايا تٷسەر ەدٸ دەگەن ويعا كەتەسٸڭ.وسى ورايدا, بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ جەزدٸ اۋدانىن 16 جىل ٷزبەي باسقارا وتىرىپ, اۋدانىن سول كەزدەگٸ كەڭەس وداعى كٶلەمٸندە قاتارىنان ٷش بەسجىلدىق جەڭٸمپازى اتاندىرعان, زەينەتكەرلٸككە شىققان سەتٸنەن ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن جاساعان دٷنيەسٸ نە دارىنى, نە ارىنى اسقان ادامدار عانا بارا الاتىن تٸرلٸك – شاعىن عانا جەزدٸ كەنتٸندە تمد ەلدەرٸندە تەڭدەسٸ جوق تاۋ-كەن جەنە بالقىتۋ ٸسٸ تاريحى مۇراجايىن ۇيىمداستىرعان مەكەن تٶرەگەلدين جٶنٸندە شاعىن بٸر ەستەلٸكتٸ ايتا كەتۋدٸڭ رەتٸ كەلٸپ تۇر.

بۇل ەڭگٸمەنٸ قاراعاندى وبلىسىنا قاراستى ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ بولعان, مارقۇم باتتال مۇقىشۇلى ايتقان ەدٸ: «2003 جىلدىڭ كٶكتەم ايىندا اعامىزدىڭ 80 جاسقا تولۋىن اۋدان حالقى بولىپ تويلاۋعا دايىندالدىق. سەۋٸر ايىنىڭ باسىندا مەكەڭنٸڭ ٷيٸندە بولعانىمدا, ول «قازاقمىس» كورپوراتسيياسى باسشىلارى كيم ۆلاديمير سەرگەەۆيچكە جەنە يۋن رۋسلان بوريسوۆيچكە 80 جىلدىق تويىنىڭ شاقىرۋ بيلەتٸن جەتكٸزٸپ بەرۋدٸ ماعان تاپسىردى. كەلەسٸ كٷنٸ, ۆلاديمير كيم ٸس ساپاردا ەكەن, شاقىرۋ بيلەتتەرٸن رۋسلان بوريسوۆيچكە تابىستادىم. ول كٸسٸ ماعان: «مەكەن اعا 80 جاسقا كەلسە جاقسى سىي جاسايىق. كورپوراتسييا ول كٸسٸگە «دجيپ» اۆتوكٶلٸگٸن نەمەسە جەزقازعان قالاسىنان جاقسى كوتتەدج ٷي بەرسە, قايسىسىن قالايدى ەكەن, سەن سونى سۇراپ بٸلٸپ بەر», دەگەسٸن بۇل حاباردى مەكەڭە ايتىپ ەدٸم, ول: «سەن رۋسلان دوسىڭا سەلەم ايت, مەندە اۆتوكٶلٸك تە, ٷي دە بار. اشىق اسپان استىندا مۋزەيدٸڭ ەكسپوناتتارى جاتىر, سونىڭ تٶبەسٸن جاۋىپ بەرسٸن», دەپ بٸراق تٷيدٸ. رۋسلانعا كەلٸپ اقساقالدىڭ سەلەمٸن جەتكٸزگەندە ول ماعان قاراپ: «باتتال, مٸنە بٸز وسىنداي كٸسٸلەردەن ٷلگٸ الۋىمىز كەرەك. ايتقان شارۋاسىن ورىندايمىز», دەدٸ.

مٸنەكي, وسىدان كەيٸن باسشىنىڭ مٸندەتٸ – حالقىنا قىزمەت ەتۋ ەكەندٸگٸن ەرەكشە تٷيسٸنەسٸڭ. باسشى ادال, تازا بولسا, قوسشى دا قۇلشىنا ەڭبەك ەتەدٸ, تابان اقى, ماڭداي تەرمەن الىنعان تابىسىن ٷستەمەلەۋگە بەيٸل بولادى. ياعني, ٷكٸمەتتٸڭ باستى مٸندەتٸ - حالىققا ادال ەرٸ مٸنسٸز قىزمەت كٶرسەتۋ. پرەزيدەنت تە مۇنى جيٸ ەسكەرتٸپ وتىر. سوندىقتان دا حالىق ٶز تاعدىرىن سەنٸپ تاپسىرعان ٷكٸمەتتٸڭ قاتەلەسۋگە حاقى جوق. ەندەشە, بيلٸكتە جٷرگەندەر الاش قايراتكەرٸ احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ: «الدىمەن ەل اعالارى, سەندەر قاتەلەسپەڭدەر. سەندەر قاتەلەسسەڭدەر سوڭدارىڭنان ەرگەن ەل قاتەلەسەدٸ» دەگەن سٶزٸن ەستەرٸندە ۇدايى ۇستاعاندارى جٶن بولار ەدٸ. سونىمەن قاتار, «ۇلىق بولساڭ, كٸشٸك بول» دەگەن ماقالدا فيلوسوفييالىق مەن بار. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل سٶزدەردٸ ازاماتتارىمىز, قاسيەتٸ بار بولسا دا, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ۇستاي المايدى.

سٶز جوق, ادامنىڭ مٸنەز-قۇلقى, ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراسى ٶسكەن ورتاسىنا تٸكەلەي بايلانىستى. ەشكٸمدە جامان مٸنەزبەن, قاسكٶي كٶزقاراسپەن كەلمەيدٸ. سەبي كەزٸندە بەرٸ تازا. حەكٸم اباي بٸر سٶزٸندە «ادام بالاسىن زامان ٶسٸرەدٸ, كٸمدە كٸم جامان بولسا, ونىڭ زامانداستارىنىڭ بەرٸ كٸنەلٸ» دەگەن تٷيٸندٸ پٸكٸر بٸلدٸرگەن. ەندەشە, قوعامدا كەزدەسٸپ جاتقان كەسٸرلٸ, كەساپاتتى ٸستەرگە بەرٸمٸز دە كٸنەلٸمٸز. سوندىقتان اقىل-ويدى ٶسٸرەتٸن, بٸلٸم مەن بٸلٸكتٸلٸكتٸ مولايتىپ, جاناشىرلىق پەن مەيٸرٸمدٸلٸكتٸ, يماندىلىقتى تەرەڭدەتەتٸن ٸستەرگە بەرٸمٸز بٸر كٸسٸدەي اتسالىسساق, جٸبەرگەن قاتەلەرٸمٸزدٸ ازايتا تٷسەرٸمٸز انىق. «ۇيادا نە كٶرسەڭ, ۇشقاندا سونى ٸلەرسٸڭ» دەگەندەي, بۇل جۇمىستاربٸرٸنشٸ كەزەكتە وتباسى تەربيەسٸن دۇرىس جولعا قويۋدان باستاۋ العانى جٶن. وسى رەتتە, اتا-انالاردىڭ بالالاردى تەربيەلەۋدەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋعا, ٶنەگەلٸ قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋعا, وتباسى مەن نەكەنٸڭ جاعىمدى ٷلگٸسٸن تاراتۋعا, وتباسى مەرتەبەسٸن جوعارلاتۋعا باعىتتالعان «مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىنىڭ جىل ٶتكەن سايىن قارقىن الىپ كەلە جاتقانى كٶڭٸلگە دەمەۋ ەرٸ ٷلكەن سەنٸم ۇيالاتادى.

شىنداپ كەلگەندە جامان ادام جوق, تەك رۋحى اۋرۋعا شالدىققان (ەسەيە كەلە جامان قاسيەتتەر جابىسقان دەگەن سٶز عوي) ادامدار بار. سوندىقتان دا, دٸن مەن دٸلدٸ, تٸل مەن مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرىپ, ٶركەندەتۋ, رۋحاني جاعىنان سانالى كٶزقاراس تانىتىپ, اق پەن قارانى ايىرۋ جاعىنا كەلگەندە ٶز ٸشٸمٸزدەن ىقپالى مول جۇمىستاردى جٷرگٸزە بەرۋٸمٸز كەرەك. تٷرٸكتٸڭ ويشىلى مەۋلەنارۋميدٸڭ: «ەدٸلدٸك دەگەنٸمٸز نە? گٷلگە سۋ قۇيۋ. جاۋىزدىق دەگەنٸمٸز نە? تٸكەنگە سۋ قۇيۋ» دەگەنٸندەي, يماندى, تەربيەلٸ, بٸلٸمدٸ, ٸزەتتٸ, ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸمول ۇرپاق ٶسٸرۋ جولىندا ايانباي تەر تٶگە بٸلۋٸمٸز قاجەت. سوندىقتان وتباسىن ايتپاعاندا, بالاباقشادان باستاپ مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەت, كٸتاپحانا سيياقتى وقۋ-تەربيە ورىندارى جاس ۇرپاققا ۇلتتىق رۋحاني تەربيەنٸ سٸڭٸرۋدٸڭ, وعان قاتىستى تەلٸمدٸك جۇمىستار جٷرگٸزۋدٸڭ التىن ۇياسىنا اينالۋى تيٸس. يماندى ۇل, يبالى قىز تەربيەلەۋ جولىندا دٸني ورىنداردىڭ الار ورنى ەرەكشە. بٸراق, ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل مٷمكٸندٸكتەر ٶز دەڭگەيٸندە پايدالانىلماي كەلەدٸ. قالاي دەسەك تە, 70 جىل دٸنسٸز قوعامدا ٶمٸر سٷرگەن بٸزدەر يسلام دٸنٸنە دەگەن قاساڭ قاعيدالار مەن قاتقىل شارالاردىڭ شىرماۋىنان ەلٸ دە شىعا الماي كەلەمٸز.

كەنجەبولات جولدىباي,

ساياساتتانۋشى