Birden aitý kerek, dini ekstremizmmen kúres din ustanýshylarmen kúres retinde qabyldanbaýy qajet. Sondai-aq, qazirgi eldiń 70 paiyzynan astamyn musylmandar qaýymy quraityn, jastardyń jappai dinge bet buryp jatqany jaǵdaiynda qoǵamnan dindi alshaq ustaýdy orynsyz dep bilemin. Kerisinshe, órkenietti elderde din negizinen qoǵamnyń basty ustanymynyń biri retinde qalyptasqan. Dástúrli qazaq qoǵamynda da din airyqsha oryn alǵan. Máselen, qazaq pedagogikasynyń negizgi irgetasyn qalaǵan Ybyrai Altynsarinniń «Kel, balalar, oqylyq!» degen óleńi talai qazaq balasynyń kókiregin oiatyp, ǵylym-bilimge úndegeni aian. Osy óleń jolynyń basy «Bir Allaǵa syiynyp» dep bastalyp, «Kel, balalar oqylyq!» dep jalǵasyn tabýynyń ózi aqiqatty ańǵartyp turǵandai.Aǵartýshy pedagog 1883 jyly«Musylmanshyldyqtyń tutqasy» atty oqýlyq jazyp,qazaq balalaryn imandylyqqa baýlyp, olardyń musylman dininiń qaǵidalaryn igerýine aitarlyqtai úles qosty. Islamdyq dástúrli aǵartý mektebin qalyptastyrýǵa sonymen qatar ultymyzdan shyqqan oishyldar, iri din bilgirleri – Abai Qunanbaiuly, Máshhúr Júsip Kópeiuly, Shákárim Qudaiberdiuly óshpes rýhani mura qaldyryp ketti.
Shúkir, búginde osy atalar murasyn jańǵyrtý jaǵdaiyndamyz. Elbasy - Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan – 2050» strategiiasy qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Biz eldiń dástúrleri men mádeni normalaryna sáikes keletin dini sana qalyptastyrýymyz kerek» dep atap ótti. Sondai-aq, Elbasynyń«Biz tegimiz-túrik, dinimiz-Islam ekenin umytpaýymyz kerek. Ol úshin qasietti kitap –Quran Kárimdi nasihattaýdy esten shyǵarmaýymyz kerek. Dinimizdi, tilimizdi saqtaý – ulttyǵymyzdy, memlekettigimizdi saqtaidy» degeni taǵy bar.Sol siiaqty Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń salt-dástúrimizge, tabiǵi bolmysymyzǵa, dini jolymyzǵa sai keletin dini mekteptiń rólin qaita jańǵyrtý týraly jańa bastamasy da qazaq musylmandyǵynyń bolashaǵy úshin jasalǵan igi qadam ekeni daýsyz. Bul baǵyttaǵy atqarylyp jatqan jumystar jaily Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múfti Serikbai qajy Orazdyń «Uly dala tósindegi Islam» atty kitabynda egjei-tegjeili aitylady.
Rasynda da, kórip-bilip otyrǵanymyzdai, Qazaqstan musylmandarynyń qarashańyraǵy sanalatyn Dini basqarma búginde damýdyń jańa satysyna aiaq basyp, zaman aǵymyna sai jumys jasap keledi. Elorda tórine aýysqan sońǵy tórt jyl ishinde aýqymdy jobalar iske asyp, Islam dinin oqytyp-úiretetin mamandar daiarlaý jumystary jolǵa qoiyldy, Dini basqarmanyń 2020 jylǵa deiingi bilim berýdidamytý Tujyrymdamasy qabyldandy, QMBD-ǵa qarasty medreselerdegi 32 dini pánderdiń tiptik oqý baǵdarlamalary jasaldy, jańa Tujyrymdamaǵa sáikes Saryaǵash, Shymkent, Almaty, Aqtóbe qalalarynda medreseler kolledj statýsyna kóterildi, eldegi meshitter sany táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy 63 meshitten 3000-ǵa deiin jýyqtady, toǵyz medrese - kolledjde 1717 stýdentbilim alýda, sondai-aq oblys, qala, aýdan ortalyq meshitteri janynan ashylǵan turaqty dini saýat ashý kýrstary jumys isteidi. Ótken 2018 jyl«Islam jáne otbasy jyly» bolyp jariialanyp, kóptegen igi ister júzege asty. Atap aitqanda, oblystyq, qalalyq meshitterdiń janynan arnaiy otbasylyq keńes berý ortalyqtary ashyldy, «Otbasym» toptamalyq kitaby jaryq kórdi, QMDB din qyzmetkerleriniń yjdahattylyqpen atqarǵan sharalarynyń nátijesinde 518 adam dástúrli dinge bet burdy. Jyl basynda kieli Túrkistanda «Islam jáne Uly dala órkenieti» atty konferentsiia jáne naýryz aiynda múftiiattyń uiytqy bolýymen Elordada tuńǵysh ret Eýraziia musylman ǵulamalarynyń forýmy ótti.Túrkistanda múftiiattyń arnaiy keńsesi ashylsa, QMDB Elordada óz aldynakitaphanasy, akt zaly, sport zaly, namazhanasy, kompiýter bólmesi bar tórt qabatty jańa ǵimaratqa qonys aýdardy.
Bir sózben aitqanda, osynsha áleýetke ie Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy jastardy imandylyqqa tárbieleý baǵytynda tiisti oqý-tárbie berý oryndarymen yntymaqtasyp, naqty jumystar atqaryp jatsa utarymyz anyq. Jáne de myna jaitty este ustaǵan jón. Qasietti Qurannyń 719 jerinde ǵylym-bilim týraly aitylady. Iaǵni, Islam dini jai qarapaiym din ǵana emes, úlken órkeniet, ǵylym men bilimge negizdelgen din.Sondyqtan biz imandylyq negizindegiádiletke umtylatyn, ádilet murattaryn ustanýǵa múddeli qoǵamdyq ómirge qol jetkizsek armanymyzdyń oryndalǵany dei berińiz. Uly oishyl, ǵalym jáne aqyn Júsip Balasaǵunnyń: «Jastary imandy eldiń – bolashaǵy zor» dep eskertýi tegin emes.
Qandai halyqtyń bolsyn erekshe qasterli qasietteri bolady eken. Qazaq halqy úshin, bul – imandylyq, adamgershilik. Sonaý atamzamannan beri qariialar jas óskinderge alǵysyn «Imandy, yrysty bol» dep bildirdi. Iaǵni imandy yrystan, bailyqtan joǵary qoidy, osyny bala sanasyna sińirdi. Al shyryq buzǵandar bolsa «Ne degen imansyzsyń» dep sókti. Ol dáýirlerde qarǵystyń eń aýyry edi bul. Halqymyzdyń túsiniginde iman sóziniń aiasynda senim maǵynasymen qatar, barlyq asyl qasietterdi (uiat, ar-namys, sabyrlyq, jomarttyq, shynshyldyq, adaldyq, meiirimdilik, kishipeiildilik, t.b.) qamtityn túsinikter kórinis tapqan. Burynǵy dýaly aýyz atalardyń sóilegen sózderinen, istegen amaldarynan imandylyqtyń jeli esip turatyn.
Atalarymyzdyń aitýynsha iman adam júreginen oryn alyp, kókireginde saqtalýy tiis. Bulai bolmasa jeksuryn ádetter jaýlap alyp, adamdy teris jolǵa jetelep áketýi múmkin. Árine, qaýǵa túsken órttei jaman qasietterdi sanamalai berýdiń ózi aýyr. Degenmen, olardan ainalyp kete almaitynyń da anyq. Abai qazaqqa tán nashar qasietterdiń túrin on beske jetkizgen. Qazirgi ǵalymdarymyz otyzǵa jetkizetin kórinedi.
Iá, kúndelikti ómirde nebir keleńsiz áreketterdiń boi kórsetip otyrǵany ras. Ol jóninde aitylyp ta, jazylyp ta, kórsetilip te júr. Máselen, joǵary laýazymdy adamdardyń qylmysqa boi berip, isti bolyp jatqandary bárimizge de belgili. Alaiaqtyqpen ainalysyp talai adamnyń obalyna qalǵandar, atqa mingenine jeligip, zańdy belinen basyp, jelden ári ozbaq bolyp júrgender, tamyr-tanystyqpen maily jilikke ie bolyp, óz kúi-jailaryn kúitteýmen ainalysatyndar, tiisti isti naqty sheshýdiń ornyna sóz buidaǵa salyp, jurtty áýreleitinder, aqylynan ailasy ústem, qabiletinen qýlyǵy basym adamdar, óz sybaǵasyna quldyq uryp jeýge ázir turatyn qul minezdi baǵynyshtylardyń qatary sireitin emes. Nápsiqumarlyq, dúnieqońyzdyq, qatygezdik piǵyldar men jaǵympazdyq,naýqanshyldyq, kózboiaýshylyq ádetter bel alyp barady. Sybailas jemqorlyq,muqtaj adamdardy jeke máselelerin sheshý úshin para berýge májbúrleý,dármensiz jandarǵa qiianat jasaý tiylmai keledi. Ultqa qara kúiedei jaǵylǵan endi bir minez – ol óz qatemizdi túsinsek te ony bireýge artý nemese janyńnan jaý taýyp, sonymen kúresý. Sondai-aq, «Alaiaq bolmai ataq joq, aramza bolmai baq qaida?» dep hakim Abai aitqandai bastyq bolý úshin neni bolsa da satyp jiberýge daiar adamdardyń qarasy áli azaiar túri joq. «El paidasy» degen túsinikti «Óz basymnyń paidasy» degen túsinikke birjola almastyryp alǵan azamattar jetkilikti.
Árine, bul tusta kóp másele árbir adamnyń jeke sana-seziminiń, ishki jan-dúniesiniń, ar-uiatynyńtazalyǵyna, eń bastysy, imandylyǵyna bailanysty ekendigi anyq. Uiat izgiliktiń uiasy, al izgilikke umtylý, jaýyzdyqtan beziný adamnyń jaratylys paiymynda bar qundylyq desek barlyq máseleniń mánisi tárbiege kelip tireleri anyq. Kezinde halqymyzdyń kórnekti ókilderiniń biri Júsipbek Aimaýytov «Tárbie» degen maqalasynda «Rým halqyn ataqty, kúshti qylǵan kim? Tárbie. Eskendirdi danyshpan hákim qylǵan kim? Aristoteldiń tárbiesi. Nerondy zalym qylǵan kim? Filosof Senekanyń qate tárbiesi. Nemis jurtynyń ultshyldyq, birlikshildigi neden? Tárbieniń qýaty. Mine, tárbieniń zor ǵylym ekendigine, adam balasyn buzatyn da, túzeitin de tárbie ekendigine dálel osy», dep jazýy tegin emes.
Rýhani qundylyqtardy adam óziniń boiyna jas shaǵynan sińire bastaidy. Osyndaida balalyq shaq eske túsedi. Kún isi sińip, jýsan isi ańqyǵan qazaqy topyraqta óstik. Sondaǵy qariialardyń, ustazdardyń joǵary bilimi bolmasa da, sol saýattan artyq danalyǵy men ómir tájiribesi bolǵan. Sol danalyq bizdi aialady. Máselen, óziniń talaily taǵdyrynda aýyr turmystyń dámin bir kisidei tatyp, jaqsynyda, jamandy da biraz kórgen meniń ata-anam bizdiń boiymyzǵa kisiliktiń izgi qasietterin sińirýge umtyldy. Keiin baiqaǵanymdai, kún saiyn kózge onsha kórine bermeitin qarapaiym adamdardyń is-áreketteri shyndap kelgende joǵary adamgershiliktiń úlgisi ekenjáne de oǵan áldeneshe márte kózim jetti. Áli esimde, ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynyń ortasynda bizden temirjolmen arnaiy vagondarǵa artyp, basqa aimaqtarǵa presstelgen shópterdijóneltý qajet boldy. Bul jumysqa biraz adam jegildi, al aqysyna sol shóp belgilendi (shart boiynsha berilýge tiis shóptiń mólsheri tielgen vagonnyń sanyna qarai bailanysty boldy). El bolǵasyn ártúrli adamdar bar. Bireýler vagonnyń bet jaǵyn ǵana qalqaityp,artyq shóp alý úshin qýlyqqa bardy. Bizdiń de osyndai tirlikterge bastaityn áreketimizdi meniń ákem tyiyp tastap otyratyn, al ózi vagondardy keneresine deiin nyǵyzdap toltyratyn. Ákemniń sondaǵy «Bireýdi aldasań, obalyna qalasyń, budan ótken kúná joq. Adamdy aldaýǵa bolar, Allany aldai almaisyń!» degen sózderi máńgi esimde qalypty. Osylaisha júrektiń túbinde uialap qalǵan ákeniń qasietti sózi qazir meni qiyndyqta jasytpai, qýanyshta tasytpai saqtap turǵan kúsh dep bilemin.
Saiyp kelgende, ar-ujdanmen ómir súrip, qoǵam igiligi úshin eńbek etýge ne jetsin. Atap aitqanda, jaýapty oryndarda imandy azamattar otyrsa, bilik tutqasyn qudaiǵa qaraǵan adamdar basqarsa, «óz qaltasyn» «el qaltasynyń» esebinen toltyryp, kún qurǵatpai qaqpanǵa túsip jatqan jemqorlar, talailar nápsisin tyia almaǵan paraqorlyq kúrt azaia túser edi degen oiǵa ketesiń.Osy oraida, burynǵy Jezqazǵan oblysynyń Jezdi aýdanyn 16 jyl úzbei basqara otyryp, aýdanyn sol kezdegi Keńes odaǵy kóleminde qatarynan úsh besjyldyq jeńimpazy atandyrǵan, zeinetkerlikke shyqqan sátinen ómiriniń sońyna deiin jasaǵan dúniesi ne daryny, ne aryny asqan adamdar ǵana bara alatyn tirlik – shaǵyn ǵana Jezdi kentinde TMD elderinde teńdesi joq taý-ken jáne balqytý isi tarihy murajaiyn uiymdastyrǵan Máken Tóregeldin jóninde shaǵyn bir estelikti aita ketýdiń reti kelip tur.
Bul áńgimeni Qaraǵandy oblysyna qarasty Ulytaý aýdanynyń ákimi bolǵan, marqum Battal Muqyshuly aitqan edi: «2003 jyldyń kóktem aiynda aǵamyzdyń 80 jasqa tolýyn aýdan halqy bolyp toilaýǵa daiyndaldyq. Sáýir aiynyń basynda Mákeńniń úiinde bolǵanymda, ol «Qazaqmys» korporatsiiasy basshylary Kim Vladimir Sergeevichke jáne Iýn Rýslan Borisovichke 80 jyldyq toiynyń shaqyrý biletin jetkizip berýdi maǵan tapsyrdy. Kelesi kúni, Vladimir Kim is saparda eken, shaqyrý biletterin Rýslan Borisovichke tabystadym. Ol kisi maǵan: «Máken aǵa 80 jasqa kelse jaqsy syi jasaiyq. Korporatsiia ol kisige «Djip» avtokóligin nemese Jezqazǵan qalasynan jaqsy kottedj úi berse, qaisysyn qalaidy eken, sen sony surap bilip ber», degesin bul habardy Mákeńe aityp edim, ol: «Sen Rýslan dosyńa sálem ait, mende avtokólik te, úi de bar. Ashyq aspan astynda mýzeidiń eksponattary jatyr, sonyń tóbesin jaýyp bersin», dep biraq túidi. Rýslanǵa kelip aqsaqaldyń sálemin jetkizgende ol maǵan qarap: «Battal, mine biz osyndai kisilerden úlgi alýymyz kerek. Aitqan sharýasyn oryndaimyz», dedi.
Mineki, osydan keiin basshynyń mindeti – halqyna qyzmet etý ekendigin erekshe túisinesiń. Basshy adal, taza bolsa, qosshy da qulshyna eńbek etedi, taban aqy, mańdai termen alynǵan tabysyn ústemeleýge beiil bolady. Iaǵni, Úkimettiń basty mindeti - halyqqa adal ári minsiz qyzmet kórsetý. Prezident te muny jii eskertip otyr. Sondyqtan da halyq óz taǵdyryn senip tapsyrǵan úkimettiń qatelesýge haqy joq. Endeshe, bilikte júrgender Alash qairatkeri Ahmet Baitursynovtyń: «Aldymen el aǵalary, sender qatelespeńder. Sender qatelesseńder sońdaryńnan ergen el qatelesedi» degen sózin esterinde udaiy ustaǵandary jón bolar edi. Sonymen qatar, «Ulyq bolsań, kishik bol» degen maqalda filosofiialyq mán bar. Ókinishke orai, bul sózderdi azamattarymyz, qasieti bar bolsa da, ómiriniń sońyna deiin ustai almaidy.
Sóz joq, adamnyń minez-qulqy, ómirge degen kózqarasy ósken ortasyna tikelei bailanysty. Eshkimde jaman minezben, qaskói kózqaraspen kelmeidi. Sábi kezinde bári taza. Hákim Abai bir sózinde «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde kim jaman bolsa, onyń zamandastarynyń bári kináli» degen túiindi pikir bildirgen. Endeshe, qoǵamda kezdesip jatqan kesirli, kesapatty isterge bárimiz de kinálimiz. Sondyqtan aqyl-oidy ósiretin, bilim men biliktilikti molaityp, janashyrlyq pen meiirimdilikti, imandylyqty tereńdetetin isterge bárimiz bir kisidei atsalyssaq, jibergen qatelerimizdi azaita túserimiz anyq. «Uiada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» degendei, bul jumystarbirinshi kezekte otbasy tárbiesin durys jolǵa qoiýdan bastaý alǵany jón. Osy rette, ata-analardyń balalardy tárbieleýdegi jaýapkershiligin arttyrýǵa, ónegeli qundylyqtardy jańǵyrtýǵa, otbasy men nekeniń jaǵymdy úlgisin taratýǵa, otbasy mártebesin joǵarlatýǵa baǵyttalǵan «Mereili otbasy» ulttyq konkýrsynyń jyl ótken saiyn qarqyn alyp kele jatqany kóńilge demeý ári úlken senim uialatady.
Shyndap kelgende jaman adam joq, tek rýhy aýrýǵa shaldyqqan (eseie kele jaman qasietter jabysqan degen sóz ǵoi) adamdar bar. Sondyqtan da, din men dildi, til men mádenietti qalyptastyryp, órkendetý, rýhani jaǵynan sanaly kózqaras tanytyp, aq pen qarany aiyrý jaǵyna kelgende óz ishimizden yqpaly mol jumystardy júrgize berýimiz kerek. Túriktiń oishyly MáýlánaRýmidiń: «Ádildik degenimiz ne? Gúlge sý quiý. Jaýyzdyq degenimiz ne? Tikenge sý quiý» degenindei, imandy, tárbieli, bilimdi, izetti, adamgershilik qasietterimol urpaq ósirý jolynda aianbai ter tóge bilýimiz qajet. Sondyqtan otbasyn aitpaǵanda, balabaqshadan bastap mektep, ýniversitet, kitaphana siiaqty oqý-tárbie oryndary jas urpaqqa ulttyq rýhani tárbieni sińirýdiń, oǵan qatysty tálimdik jumystar júrgizýdiń altyn uiasyna ainalýy tiis. Imandy ul, ibaly qyz tárbieleý jolynda dini oryndardyń alar orny erekshe. Biraq, ókinishke orai, bul múmkindikter óz deńgeiinde paidalanylmai keledi. Qalai desek te, 70 jyl dinsiz qoǵamda ómir súrgen bizder Islam dinine degen qasań qaǵidalar men qatqyl sharalardyń shyrmaýynan áli de shyǵa almai kelemiz.
Kenjebolat Joldybai,
saiasattanýshy
.jpg)