اۋىل ەكٸمدەرٸن سايلاۋ قوعامعا نە بەرەدٸ, ودان حالىق ۇتا ما? وسى ورايدا باتىس قازاقستان وبلىستىق مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, تاريحشى-عالىم جاڭابەك جاڭابايۇلى قازاقپارات تٸلشٸسٸنە ٶز وي-تولعامىن ايتىپ بەردٸ.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, ەل باسقارۋ ٸسٸ قاي زاماندا دا, قاي قوعامدا دا وڭاي بولعان ەمەس. كەشە دە, بٷگٸن دە, ەرتەڭ دە سولاي.
اتام قازاقتاعى: «ەكٸم بول, حالقىڭا جاقىن بول», «ۇلىق بولساڭ, كٸشٸك بول», دەپ كەلەتٸن قاناتتى سٶزدەرٸ جايدان-جاي ايتىلا سالماعان. ٶز حالقىنىڭ جٷرەگٸنەن مەڭگٸلٸك ورىن تەپكەن ماقاشتاي (حالقى ماقاش دەپ اتاعان مۇحامبەتجان شولتىرۇلى بەكمۇحامبەتوۆ, 1804-1904, بٶكەي ورداسىندا ەلۋ جىلداي ەل باسقارعان قوعام قايراتكەرٸ, اعارتۋشى-عالىم) ەكٸمدەردٸڭ ساناۋلى ەكەنٸ - وسىنىڭ انىق دەلەلٸ.
قادىر مىرزا ەليدٸڭ ٶزٸنٸڭ سۇحباتىندا ەكٸمدٸ ماقتاعان جاندى حالقىمىزدىڭ ونشا ۇناتا قويمايتىنىن ايتقانى بار. شىنىمەنەن ۇلى شايىردىڭ نەگە بۇلاي تولعانىپ, تەرەڭنەن سىر سۋىرتپاقتاعانى ايرىقشا نازار اۋدارارلىق.
- ەندەشە, جاڭابەك جاڭابايۇلى, قازاق قوعامىنداعى قاراشا حالىقتىڭ «بەك-مىرزالار» مەن «بي-شورالارعا» سالقىن قاراۋىنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز?
- يە, نەلٸكتەن بيلٸك پەن بۇقارا ٷنەمٸ بارريكادانىڭ ەكٸ جاعىندا ەكەندٸگٸنە بارىنشا تولىق جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلەدٸ. شىنىندا دا «بٶلٸپ ال دا بيلەي بەر» دەپ, قوعامدى جٸك-جٸك قىلىپ, تاريحىمىزدى تاپتىق تۇرعىدان تٷسٸندٸرگەن بوداۋ زاماننىڭ ارتتا قالعانى راس. ەيتسە دە بۇل مەسەلە - سان قىرىنان سارالاپ, ەلٸ دە تالداپ-تارقاتۋدى قاجەت ەتەتٸن ٶزەكتٸ تاقىرىپ. سونىڭ نەگٸزگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ - سوڭعى عاسىرلاردا قازاقتىڭ ٶز بيلٸگٸنٸڭ ٶز قولىندا بولماۋى. ۋاقىتىندا حاكٸم اباي مۇنى جەرٸنە جەتكٸزە جازىپ كەتكەن-دٸ. سٶيتٸپ جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸك رەسەي تۇسىندا پەتەربور سارايىنىڭ, كەڭەس كەزەڭٸندە كرەملدٸڭ وزبىر وتارشىلدىق ساياساتىن جٷرگٸزۋگە مەجبٷر بولدى. تۋعان حالقىنىڭ تالاپ-تٸلەگٸنەن بۇرىن يمپەرييانىڭ ۇلى دەرجاۆالىق ٶكتەمدٸگٸن الدىڭعى ورىنعا شىعارعان ەدٸلەتسٸز بيلٸكتٸ قالىڭ بۇقارانىڭ قۇرمەتتەپ, ماداقتاۋى مٷمكٸن بە?!
تاقىرىپ وسى مەسەلەگە ويىسقاندا, قازاقتىڭ «ەلگە باي قۇت ەمەس, بي قۇت», دەگەن ناقىلى ويعا ورالادى. بٷگٸنگٸ ٶمٸرمەن بايلانىستىرا سارالاساق, قازٸرگٸ بايلارىمىز - كەسٸپكەرلەر, قارجى الپاۋىتتارى, ٸرٸ مەنشٸك يەلەرٸ, ال بيلەرٸمٸز - ەل تٸزگٸنٸن ۇستاعان جاندار, ناقتى ايتساق, ەر تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەر مەن شەن-شەكپەندٸلەر.
- تاريحشى رەتٸندە دەستٷرلٸ قازاق قوعامىندا بيلەردٸڭ حالىق اراسىنداعى ىقپالى مەن بەدەلٸ قالاي بولدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرە كەتسەڭٸز?
- بۇل رەتتە حالەل دوسمۇحامەدۇلىنىڭ «تايمانۇلى يساتايدىڭ قوزعالىسى تۋراسىندا قىسقاشا ماعلۇمات» اتتى تەرەڭ ماعىنالى ەڭبەگٸنەن مىناداي قىزىق ويدى كەزدەستٸرەمٸز: «قازاق حالقى كٶشپەلٸ سالتتا اقساقال دەۋٸرٸندە بولدى. قارا بۇقارانىڭ بيلٸگٸ رۋ باستىقتارى بيلەردٸڭ قولىندا بولدى. رۋدى بيلەگەن بيلەردٸڭ ٶز رۋىنان باسقا ايرىقشا تٸلەگٸ بولمادى. قارا شارۋا مال باعۋعا لايىق شارتتار تٸلەدٸ. قونىس جايلى بولسا, ەل بەيبٸتشٸلٸك بولسا, مالعا, ادامعا تٷسەتٸن سالىق از بولسا, تالاس شىققاندا ەدٸل بيلٸك ايتاتىن اقساقالدارى بولسا, قارا حالىقتىڭ كٶڭٸلٸ تىنىش بولدى. ەل بيلەگەن اقساقالدار دا ەلدٸڭ تٸلەگٸن تٸلەپ, ەلدٸڭ جوقشىسى بولدى. اقساقال بولۋ, بي بولۋدىڭ ٶزٸ ەلدٸڭ سايلاۋىنان بولعاندىقتان, بۇلار ەلدەن بٶلٸنٸپ كەتە المايتىن ەدٸ».
وسى ٷزٸندٸدە وتارلاۋ دەۋٸرٸنە دەيٸنگٸ دەستٷرلٸ قازاق قوعامىنداعى ساياسي بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ تٶمەنگٸ ەكٸمشٸلٸك بۋىنىنىڭ جەيٸ ٶتە دەل باياندالعان. ٶكٸنٸشكە قاراي, بوداندىق دەۋٸر سونىڭ بىت-شىتىن شىعاردى. حاندىق بيلٸك ھەم دەستٷرلٸ بيلەر ينستيتۋتىنىڭ جويىلۋىمەن بٸرگە قازاق قوعامىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق-دەموكراتييالىق جٶن-جورالعىلار دا قۇردىمعا كەتتٸ. قازاق حالقى بۇعان جانتالاسا قارسىلاسىپ, ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسكە شىقتى. ارتىنداعى قالىڭ قاراشاسىنىڭ مٷددەسٸن قورعاعان تالاي رۋباسى, بي-باتىرلارىمىز ات ٷستٸندە شەيٸت كەتتٸ, دارعا اسىلىپ, يتجەككەنگە ايدالدى.
تاريحشى مەمبەت قويگەلديەۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, «ەندٸگٸ ۋاقىتتا بي مەن بيلٸك ەكٸمشٸلٸككە تولىق تەۋەلدٸ بۋىنعا اينالدى, بيدٸڭ سٶزٸ مەن شەشٸمٸ بۇرىنعى بەدەل, قۋاتىنان ايىرىلدى, بۇرىنعى بيدٸڭ ەدٸل بيلٸگٸ مەن سالماقتى سٶزٸنٸڭ ورنىن پارا مەن پارىقسىزدىق باستى».
- ۇلى ابايدىڭ 1889 جىلى كٷلەمبايعا ارناعان «بولىس بولدىم, مٸنەكي, بار مالىمدى شىعىنداپ...» دەپ باستالاتىن اتاقتى ٶلەڭٸ بار عوي?
- ايتاتىنى جوق, زەرتتەۋشٸ-عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتٸڭ دەرەگٸنشە, قازاقتىڭ اراسىندا پاراقورلىقتىڭ دەندەي ەنگەن تۇسى - وسى اباي زامانى. شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ: «پارتييا قۋعان ٶڭكەي قىرت, جازىلمايتىن ول قىلقۇرت. مەن تارتام ەل قايعىسىن ەكٸمٸ - زالىم, بيٸ - ەڭگٷرت» دەپ كٷيزەلۋٸ اباي ٶلەڭٸن تولىقتىرا تٷسەدٸ.
قازاق دالاسىنداعى اۋىلناي, بولىس سايلاۋلارىن كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرعان الاش كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانوۆ تا ٶز زامانىندا قازاق دالاسىنا ەدٸل انگلييا بيلٸگٸن ٶنەگە قىلىپ, «تالاسپەن بولعان بيدە نە قاسيەت, نە ەدٸلدٸك بولادى» - دەپ نالىعان ەدٸ.
- سودان بەرٸ قانشاما ۋاقىت ٶتكەنمەن, بٸز سول كەمشٸلٸكتەرٸمٸزدەن ارىلىپ بولدىق دەپ ايتا الامىز با?
- مەسەلەگە تەرەڭٸرەك ٷڭٸلسەك, اباي ايتقان شىندىقتان كٶپ ۇزاپ كەتپەگەنٸمٸز بايقالادى. ولاي دەيتٸنٸمٸز, ەلٸ كٷنگە دەيٸن بيلٸك سىبايلاس جەمقورلىقپەن ىمىراسىز كٷرەس جٷرگٸزٸپ جاتىر. اششى دا بولسا اقيقات - قوعامدى جەگٸ قۇرتتاي جايلاعان جەمقورلىق بۇقارانىڭ رەسمي بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرٸپ وتىر. مۇنىڭ ەل بولاشاعىنا اسا زور قاۋٸپ ەكەنٸن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا تٷرلٸ جيىنداردا بٸرنەشە مەرتە قاققان قازىقتاي قىپ قاداپ ايتتى.
قالاي دەسەك تە, بٷگٸنگٸ بٸز قوزعاپ وتىرعان مەسەلە تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا باسقا ساياسي بەشپەنت ورانعان كٷيٸندە قايتا جاڭعىردى.
قازٸرگٸ ەل بيلٸگٸنٸڭ «حالىق سايلاماي, ەكٸم العا باسپايدى» دەگەن توقتامعا كەلٸپ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 30 جىلدىعىندا جاڭا ساياسي تەجٸريبەگە جٷگٸنۋٸ تەگٸن ەمەس.
- ولاي بولسا, بۇل رەفورمادان نە كٷتەسٸز?
- ەرينە, بۇل ساياسي ناۋقان بارىسىندا جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە ەر رۋ نەمەسە ەر توپ «ٶز بالاسىن» بيلٸككە سٷيرەپ ەكەلٸپ, باياعى بولىس سايلاۋىنداي ەكٸ جاققا داي-داي بوپ بٶلٸنٸپ كەتپەسە ەكەن دەگەن الاڭداۋشىلىق تا جوق ەمەس.
تاعى بٸر نازار اۋدارار جايت, شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرگٸ اۋىلداعى قوردالانعان بارلىق ەلەۋمەتتٸك مەسەلە - اۋىل ەكٸمٸنٸڭ حالىقشىل, مەملەكەتشٸل, ەلشٸل نيەتٸنٸڭ قارىمتاسى رەتٸندە بٸردەن شەشٸلە سالماسى انىق. ەندٸگٸ جەردە وكرۋگ ەكٸمدەرٸ بۇرىنعىداي اۋدان باسشىسى مەن اۋداندىق مەسليحاتقا تٸكەلەي تەۋەلدٸ ەمەس, ٶزٸن سايلاعان حالىققا عانا ەسەپ بەرەتٸن ٶكٸلەت يەسٸ بولعانىمەن, ونىڭ «كٶسٸلەتٸن كٶرپەسٸ» قىسقالاۋ ەمەس پە?! اۋىل ەكٸمٸنٸڭ سول جەردەگٸ تۇرعىلىقتى ەلەۋمەتتٸڭ ەلەۋەتٸن دٷر سٸلكٸندٸرەتٸندەي پەرمەنٸ بار ما? «تٷبٸ تەسٸك» جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتٸڭ جاي-كٷيٸ ونىسىز دا بەلگٸلٸ ەمەس پە?! قازٸرگٸ اۋىل ەكٸمدەرٸ كەشەگٸ كەڭەس زامانىندا «جارتى قۇداي» بولعان كەڭشار ديرەكتورلارىنىڭ شيرەگٸنە دە كەلمەي قالعانىن كٸمنەن جاسىرامىز?! سونىڭ كٸشكەنە بٸر دەلەلٸ - قازٸرگٸ اۋىل ەكٸمدەرٸ الاتىن ماردىمسىز جالاقى. دەمەك, حالىق سايلاعان اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ «باقىتىن باياندى ەتۋ» ٷشٸن ٷكٸمەت جەرگٸلٸكتٸ تٶرتٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بيۋدجەت مەسەلەسٸن دەر كەزٸندە شەشۋٸ كەرەك. ەيتپەسە بۇل دا وسىعان دەيٸن اۋىل ھەم اۋدان ەكٸمدەرٸنە بايلانىستى تالاي جٷزەگە اسىرىلعان كٶپتەگەن ەكسپەريمەنتتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەرٸ انىق.
بۇدان كەيٸن تاپ وسى جولمەن اۋدان, وبلىس باسشىلارىنىڭ دا سايلاناتىنى ايتىلدى. سوندىقتان بۇل مەسەلەگە نەمقۇرايلى قاراۋعا بولمايدى. تٷپتەپ كەلگەندە, ەلٸمٸز بويىنشا العاش جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان بۇل قادام العىر, ٸسكەر, جاڭاشىل جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدەردٸڭ قالىپتاسۋىنا وڭ ىقپال ەتٸپ, كادر ساياساتىنا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ دەگەن ٷمٸتتەمٸز.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
