Aýyl ákimderin sailaý qoǵamǵa ne beredi, odan halyq uta ma? Osy oraida Batys Qazaqstan oblystyq máslihatynyń depýtaty, tarihshy-ǵalym Jańabek Jańabaiuly QazAqparat tilshisine óz oi-tolǵamyn aityp berdi.
Onyń paiymdaýynsha, el basqarý isi qai zamanda da, qai qoǵamda da ońai bolǵan emes. Keshe de, búgin de, erteń de solai.
Atam qazaqtaǵy: «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol», «Ulyq bolsań, kishik bol», dep keletin qanatty sózderi jaidan-jai aityla salmaǵan. Óz halqynyń júreginen máńgilik oryn tepken Maqashtai (halqy Maqash dep ataǵan Muhambetjan Sholtyruly Bekmuhambetov, 1804-1904, Bókei ordasynda elý jyldai el basqarǵan qoǵam qairatkeri, aǵartýshy-ǵalym) ákimderdiń sanaýly ekeni - osynyń anyq dáleli.
Qadyr Myrza Álidiń óziniń suhbatynda ákimdi maqtaǵan jandy halqymyzdyń onsha unata qoimaitynyn aitqany bar. Shynymenen uly shaiyrdyń nege bulai tolǵanyp, tereńnen syr sýyrtpaqtaǵany airyqsha nazar aýdararlyq.
- Endeshe, Jańabek Jańabaiuly, qazaq qoǵamyndaǵy qarasha halyqtyń «bek-myrzalar» men «bi-shoralarǵa» salqyn qaraýynyń syry nede dep oilaisyz?
- Iá, nelikten bilik pen buqara únemi barrikadanyń eki jaǵynda ekendigine barynsha tolyq jaýap berýge týra keledi. Shynynda da «Bólip al da bilei ber» dep, qoǵamdy jik-jik qylyp, tarihymyzdy taptyq turǵydan túsindirgen bodaý zamannyń artta qalǵany ras. Áitse de bul másele - san qyrynan saralap, áli de taldap-tarqatýdy qajet etetin ózekti taqyryp. Sonyń negizgileriniń biri - sońǵy ǵasyrlarda qazaqtyń óz biliginiń óz qolynda bolmaýy. Ýaqytynda hakim Abai muny jerine jetkize jazyp ketken-di. Sóitip jergilikti atqarýshy bilik Resei tusynda Peterbor saraiynyń, keńes kezeńinde Kremldiń ozbyr otarshyldyq saiasatyn júrgizýge májbúr boldy. Týǵan halqynyń talap-tileginen buryn imperiianyń uly derjavalyq óktemdigin aldyńǵy orynǵa shyǵarǵan ádiletsiz bilikti qalyń buqaranyń qurmettep, madaqtaýy múmkin be?!
Taqyryp osy máselege oiysqanda, qazaqtyń «Elge bai qut emes, bi qut», degen naqyly oiǵa oralady. Búgingi ómirmen bailanystyra saralasaq, qazirgi bailarymyz - kásipkerler, qarjy alpaýyttary, iri menshik ieleri, al bilerimiz - el tizginin ustaǵan jandar, naqty aitsaq, ár túrli deńgeidegi ákimder men shen-shekpendiler.
- Tarihshy retinde dástúrli qazaq qoǵamynda bilerdiń halyq arasyndaǵy yqpaly men bedeli qalai boldy degen saýalǵa jaýap bere ketseńiz?
- Bul rette Halel Dosmuhamedulynyń «Taimanuly Isataidyń qozǵalysy týrasynda qysqasha maǵlumat» atty tereń maǵynaly eńbeginen mynadai qyzyq oidy kezdestiremiz: «Qazaq halqy kóshpeli saltta aqsaqal dáýirinde boldy. Qara buqaranyń biligi rý bastyqtary bilerdiń qolynda boldy. Rýdy bilegen bilerdiń óz rýynan basqa airyqsha tilegi bolmady. Qara sharýa mal baǵýǵa laiyq sharttar tiledi. Qonys jaily bolsa, el beibitshilik bolsa, malǵa, adamǵa túsetin salyq az bolsa, talas shyqqanda ádil bilik aitatyn aqsaqaldary bolsa, qara halyqtyń kóńili tynysh boldy. El bilegen aqsaqaldar da eldiń tilegin tilep, eldiń joqshysy boldy. Aqsaqal bolý, bi bolýdyń ózi eldiń sailaýynan bolǵandyqtan, bular elden bólinip kete almaityn edi».
Osy úzindide otarlaý dáýirine deiingi dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy saiasi bilik júiesiniń tómengi ákimshilik býynynyń jáii óte dál baiandalǵan. Ókinishke qarai, bodandyq dáýir sonyń byt-shytyn shyǵardy. Handyq bilik hám dástúrli biler institýtynyń joiylýymen birge qazaq qoǵamynda ǵasyrlar boiy qalyptasqan ulttyq-demokratiialyq jón-joralǵylar da qurdymǵa ketti. Qazaq halqy buǵan jantalasa qarsylasyp, ult-azattyq kóteriliske shyqty. Artyndaǵy qalyń qarashasynyń múddesin qorǵaǵan talai rýbasy, bi-batyrlarymyz at ústinde sháiit ketti, darǵa asylyp, itjekkenge aidaldy.
Tarihshy Mámbet Qoigeldievtiń pikirinshe, «Endigi ýaqytta bi men bilik ákimshilikke tolyq táýeldi býynǵa ainaldy, bidiń sózi men sheshimi burynǵy bedel, qýatynan aiyryldy, burynǵy bidiń ádil biligi men salmaqty sóziniń ornyn para men paryqsyzdyq basty».
- Uly Abaidyń 1889 jyly Kúlembaiǵa arnaǵan «Bolys boldym, mineki, Bar malymdy shyǵyndap...» dep bastalatyn ataqty óleńi bar ǵoi?
- Aitatyny joq, zertteýshi-ǵalym Mekemtas Myrzahmetovtiń dereginshe, qazaqtyń arasynda paraqorlyqtyń dendei engen tusy - osy Abai zamany. Shákárim Qudaiberdiulynyń: «Partiia qýǵan óńkei qyrt, Jazylmaityn ol qylqurt. Men tartam el qaiǵysyn Ákimi - zalym, bii - áńgúrt» dep kúizelýi Abai óleńin tolyqtyra túsedi.
Qazaq dalasyndaǵy aýylnai, bolys sailaýlaryn kórip-bilip otyrǵan Alash kósemi Álihan Bókeihanov ta óz zamanynda Qazaq dalasyna ádil Angliia biligin ónege qylyp, «Talaspen bolǵan bide ne qasiet, ne ádildik bolady» - dep nalyǵan edi.
- Sodan beri qanshama ýaqyt ótkenmen, biz sol kemshilikterimizden arylyp boldyq dep aita alamyz ba?
- Máselege tereńirek úńilsek, Abai aitqan shyndyqtan kóp uzap ketpegenimiz baiqalady. Olai deitinimiz, áli kúnge deiin bilik sybailas jemqorlyqpen ymyrasyz kúres júrgizip jatyr. Ashy da bolsa aqiqat - qoǵamdy jegi qurttai jailaǵan jemqorlyq buqaranyń resmi bilikke degen senimine selkeý túsirip otyr. Munyń el bolashaǵyna asa zor qaýip ekenin Elbasy Nursultan Nazarbaev ta, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta túrli jiyndarda birneshe márte qaqqan qazyqtai qyp qadap aitty.
Qalai desek te, búgingi biz qozǵap otyrǵan másele táýelsizdik tusynda basqa saiasi beshpent oranǵan kúiinde qaita jańǵyrdy.
Qazirgi el biliginiń «halyq sailamai, ákim alǵa baspaidy» degen toqtamǵa kelip, táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵynda jańa saiasi tájiribege júginýi tegin emes.
- Olai bolsa, bul reformadan ne kútesiz?
- Árine, bul saiasi naýqan barysynda jergilikti jerlerde ár rý nemese ár top «óz balasyn» bilikke súirep ákelip, baiaǵy bolys sailaýyndai eki jaqqa dai-dai bop bólinip ketpese eken degen alańdaýshylyq ta joq emes.
Taǵy bir nazar aýdarar jait, shirek ǵasyrdan astam ýaqyttan bergi aýyldaǵy qordalanǵan barlyq áleýmettik másele - aýyl ákiminiń halyqshyl, memleketshil, elshil nietiniń qarymtasy retinde birden sheshile salmasy anyq. Endigi jerde okrýg ákimderi burynǵydai aýdan basshysy men aýdandyq máslihatqa tikelei táýeldi emes, ózin sailaǵan halyqqa ǵana esep beretin ókilet iesi bolǵanymen, onyń «kósiletin kórpesi» qysqalaý emes pe?! Aýyl ákiminiń sol jerdegi turǵylyqty áleýmettiń áleýetin dúr silkindiretindei pármeni bar ma? «Túbi tesik» jergilikti biýdjettiń jai-kúii onysyz da belgili emes pe?! Qazirgi aýyl ákimderi keshegi keńes zamanynda «jarty qudai» bolǵan keńshar direktorlarynyń shiregine de kelmei qalǵanyn kimnen jasyramyz?! Sonyń kishkene bir dáleli - qazirgi aýyl ákimderi alatyn mardymsyz jalaqy. Demek, halyq sailaǵan aýyl ákimderiniń «baqytyn baiandy etý» úshin Úkimet jergilikti tórtinshi deńgeidegi biýdjet máselesin der kezinde sheshýi kerek. Áitpese bul da osyǵan deiin aýyl hám aýdan ákimderine bailanysty talai júzege asyrylǵan kóptegen eksperimentterdiń biri bolyp qala bereri anyq.
Budan keiin tap osy jolmen aýdan, oblys basshylarynyń da sailanatyny aityldy. Sondyqtan bul máselege nemquraily qaraýǵa bolmaidy. Túptep kelgende, elimiz boiynsha alǵash júzege asyrylyp jatqan bul qadam alǵyr, isker, jańashyl jergilikti ákimderdiń qalyptasýyna oń yqpal etip, kadr saiasatyna tyń serpin beredi degen úmittemiz.
- Áńgimeńizge rahmet!
