قازاق تٸلٸنٸڭ لاتىن گرافيكاسىنا اۋىسۋى تٸلدٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸنە كٶپ ٶزگەرٸستەر ەكەلەرٸ سٶزسٸز. جاڭا ەملە ۇستانىمدارىن ايقىنداۋدا جازۋ تەجٸريبەمٸزدەگٸ جەتٸستٸكتەر, دىبىستىق جٷيەنٸڭ زاڭدىلىقتارى, ەدەبي تٸلٸمٸزدٸڭ لەكسيكالىق قاباتىنداعى ٶزگەرٸستەر, دەستٷرگە اينالعان نورمالاردىڭ ساقتالۋى, لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيدٸ قولدانعان جەنە قولدانا باستاعان تٷركٸتەكتەس حالىقتاردىڭ ەملە تەجٸريبەلەرٸ باسشىلىققا الىندى.
دەگەنمەن قازٸرگٸ تاڭدا جاڭا ەملەگە بايلانىستى سىن-ەسكەرتپەلەر دە بارشىلىق. عالىم يسحان بەيبٸت جەلەلۇلى «قازاق تٸلٸنٸڭ لاتىنشا جاڭا ەلٸپبيٸ نەگٸزٸندەگٸ ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ جوباسى تۋرالى» دەگەن ماقالاسىندا: «جوبانى دايىنداۋ بارىسىندا وسى كٷنگە دەيٸن قولدانىلىپ كەلە جاتقان كيريلشە جازۋدىڭ ەملە ەرەجەلەرٸ باسشىلىققا الىنىپتى. سول سەبەپتەن بولار ونىڭ بۇرىننان كٷمەندٸ بولىپ كٶرٸنەتٸن تۇستارى قايتالانىپتى» دەگەن ويدى ايتادى.
جالپى جاڭا ەلٸپبي ەرەجەلەرٸن دايىنداۋدا كيريلل ەملە ەرەجەسٸ باسشىلىققا الىنعانى بەلگٸلٸ. بۇل زاڭدى قۇبىلىس. سەبەبٸ گرافيكا اۋىسقانىمەن تٸلدٸڭ قۇرىلىمدىق جٷيەسٸ ٶزگەرگەن جوق. تٸلدٸڭ گرامماتيكالىق قۇرىلىسى, ونىڭ قالىپتاسقان زاڭدىلىقتارى, تٷرلەنۋ جٷيەسٸندە ٶزگەرٸس, تٸلدٸڭ جالعامالىلىعى ٶزگەرگەن جوق. ٶزگەرٸپ جاتقان تەك گرافيكا عانا. سوندىقتان جاڭا ەملە جوباسىندا بۇرىنعى ەملە ەرەجەلەردٸڭ باسشىلىققا الىنۋ زاڭدى قۇبىلىس دەپ ويلايمىن.
كەلەسٸ بٸر ەسكەرتپەدە «ا́ , و, و́ , u, ú ەرٸپتەرٸ سٶز باسىندا, بٸرٸنشٸ بۋىندا, سونداي-اق قوس سٶز بەن بٸرٸككەن سٶزدٸڭ ەكٸنشٸ سىڭارىنىڭ باسقى جەنە ەكٸنشٸ بۋىندارىندا دا جازىلادى» دەگەنگە ونشا كەلٸسە قويمايمىز. قازاق سٶزدەرٸندە «و» دىبىسىنىڭ ەكٸنشٸ بۋىندا جەنە سٶز اياعىندا قولدانىلمايتىنى زاڭدىلىق... بٸراق «ا́» دىبىسىنىڭ ەكٸنشٸ بۋىندا, تٸپتٸ سٶز سوڭىندا جازىلماۋىن قانداي زاڭمەن نەگٸزدەيمٸز. «اراب, پارسى تٸلدەرٸنەن ەنگەن كەيبٸر سٶزدەردٸڭ ەكٸنشٸ بۋىنىندا ا́ ەرٸپتەرٸ جازىلادى: sirá, kiná, kýá, ińkár, kúmán, shúbá, zámzám, dúdámal» دەپ ەسكەرتۋ جاساعانىمىزبەن, «ا́» دىبىسىنىڭ جاندى (اۋىزشا) تٸلدەگٸ قولدانىسى بۇل سٶزدەرمەن شەكتەلٸپ قالمايتىنى انىق. «Á» دىبىسىنىڭ قازاق سٶزدەرٸنٸڭ بارلىق ورىندارىندا (پوزيتسييالارىندا) قولدانىلاتىنىنا شەكتەۋ قويۋدا ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ ٸزٸ جاتىر»... دەپ عالىم «ا́» دىبىسىنىڭ بارلىق بۋىنداردا قولدانىلۋىن جولعا قويساق دەگەن پٸكٸردٸ ايتادى. ەرينە, عالىمنىڭ پٸكٸرٸنٸڭ دە جانى بار. بٸراق بۇل ەرەكشەلٸك «ە» دىبىسىنىڭ اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸنە تەن قىزمەتٸ. ال «ا́» دىبىسى ەدەبي تٸلمٸزدە تٶل سٶزدەردە تەك بٸرٸنشٸ بۋىندا عانا كەزدەسەدٸ. تٸل تاريحىن زەرتتەۋشٸ عالىم م.تومانوۆ «ە» دىبىسىنىڭ ەرتە كەزدەن قولدانىلۋ ەرەكشەلٸگٸن سارالاي كەلە, «ەزٸربايجان, ۇيعىر, تاتار, باشقۇرت تٸلدەرٸندە ە تٷبٸر ٸشٸندە دە, قوسىمشالار قۇرامىندا دا ايتىلادى, ال قازاق تٸلٸندە تەك قانا بٸرٸنشٸ بۋىندا ايتىلادى. قولدانىلۋ جيٸلٸگٸ جاعىنان ەزەربايجان, ۇيعىر, ودان كەيٸن تاتار, باشقۇرت تٸلدەرٸ تۇراتىنىن» اتاپ ٶتكەن بولاتىن.
ياعني, قازاقتىڭ تٶل سٶزدەرٸندە «ە» دىبىسىنىڭ قولدانىلۋ جيٸلٸگٸ تەك بٸرٸنشٸ بۋىندار بولىپ كەلەتٸنٸن نەگٸزدەيدٸ. س.مىرزابەكوۆ تە «ورفوگرافيياعا سەيكەس ە ەرٸپٸ بارلىعى 2,5 مىڭداي سٶزدٸڭ بٸرٸنشٸ بۋىنىندا كەزدەسەدٸ» دەيدٸ. ال كٸرمە سٶزدەردەگٸ «ە» دىبىسىنىڭ سوڭعى پوزيتسييادا كەزدەسۋٸ جوعارىدا بەرٸلگەن سٶزدەرمەن شەكتەلٸپ قالمايدى. بۇل ورفوگرافييالىق ەرەجەلەر جيناعى بولعاندىقتان, وعان بارلىق سٶزدەردٸ سانامالاپ كٶرسەتۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ جوق دەپ ويلايمىز. «ە» دىبىسىنىڭ حالىقتىڭ اۋىزەكٸ تٸلٸندە قولدانىلۋ ٶرٸسٸ كەڭ. سوندىقتان بۇل مەسەلەلەر ورفوگرافييالىق ەرەجەدە ەمەس, ورفوەپييالىق سٶزدٸكتەردٸڭ ەنشٸسٸندەگٸ دٷنيە دەپ ويلايمىز.
ەندٸ بٸر ەسكەرتپەدە «vıolonchel, avtor, rezerv» دەگەن سٶزدەردٸڭ جازىلۋىندا قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعي زاڭدىلىعىنا كەرەعار زاڭدىلىقتار بار دەپ كٶرسەتەدٸ. بۇل سٶزدەردٸڭ وقىلىپ-ايتىلۋى تٸلٸمٸزدٸڭ بۋىن ٷندەستٸگٸ زاڭىنا سەيكەس كەلمەيتٸندٸگٸ ايتىلادى. ەرينە, بۇل قولدانىستار شەتتٸلدٸك بولعاندىقتان ولاردىڭ قازاق تٸلٸنٸڭ سينگارمونيزم زاڭىنا ٷلەسپەيتٸنٸ انىق. بٸراق قازٸرگٸ قولدانىستاعى بٸراز شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ جاڭا ەملە ەرەجەدە مٷمكٸندٸگٸنشە تٸلٸمٸزگە يكەمدەپ جازعان تۇستارى بار.
مىسالى: توۆار- taýar, نومەر-nómir, پوچتا-poshta, كوستيۋم-kástóm, پالتو-pálte, پوەزد-poıyz, سەزد-sıez, سلەسار-slesir, ۆەدوموست-vedimis سەكٸلدٸ قولدانىستاردى اتاۋعا بولادى. بۇدان باسقا دا كٶپتەگەن مىسالداردى كەزدەستٸرۋگە بولادى: شەتتٸلدٸك سٶزدەردەگٸ يو ەرپٸ ٶ (و́) ەرپٸمەن تاڭبالانىپ, مانەۆر سٶزٸ manو́vr, اكتەر سٶزٸ اktór بولىپ; تس ەرپٸ s ەرپٸ ارقىلى جازىلىپ, تسيرك سٶزٸمٸز sırk, تسەمەنت سٶزٸمٸز sement بولىپ; ە ەرپٸ ە ەرپٸمەن جازىلىپ, ەلەمەنت سٶزٸ element, ەلەۆاتور سٶزٸمٸز elevator بولىپ; يۋ ەرپٸ ٷ (ú) ەرپٸمەن بەرٸلٸپ, پاراشيۋت سٶزٸمٸز parashút, ابسوليۋت سٶزٸمٸز absolút بولىپ ٶزگەردٸ جەنە ت.ب. بۇل شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ بەرٸ قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا قاراي يكەمدەلگەن قولدانىستار.
سوندىقتان بۇل قولدانىستاردىڭ بەرٸ سٶزدٸك قۇرامعا «ٶز زاڭىمەن كٸرەيٸن دەپ وتىرعان... ٶزگەتٸلدٸك سٶزدەر» ەمەس. قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا سەيكەس يكەمدەلگەن شەتتٸلدٸك سٶزدەر. ورفوگرافييالىق ەرەجەنٸڭ باستى ۇستانىمدارىنىڭ بٸرٸ وسى شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ ورفوگرافييالانۋ ٷلگٸسٸن ۇسىنۋ بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار «سوڭعى بۋىنداعى ى, ٸ ەرٸپتەرٸ بار تٷبٸر سٶزدەرگە تەۋەلدٸك قوسىمشاسى جالعانعاندا, سوڭعى بۋىنداعى ى, ٸ ەرٸپتەرٸ تٷسٸرٸلٸپ جازىلادى... ماعىناسىنا نۇقسان كەلەتٸن سٶزدەردە ى,ٸ تٷسٸرٸلمەي جازىلاتىنى» ايتىلعان. ماقالا اۆتورى بۇل ەرەجەنٸ كيريلشە ەملە ەرەجەلەرٸمٸزدەگٸ قاتەلٸكتەردٸ قايتالاۋ دەپ تٷسٸنەدٸ.
جالپى بۇل ەرەجەدە قايتالاۋ ەمەس, ونى ناقتىلاۋ بار سەكٸلدٸ. سٶز ماعىناسىنا نۇقسان كەلمەگەن جاعدايدا تٷسٸرٸپ ايتۋ: اۋىل-اۋلى, داۋىس-داۋسى, ال سٶز ماعىناسىنا ەسەر ەتكەن جاعدايدا ٶزگەرٸسسٸز تٷسٸرمەي جازۋ ەرەجەسٸ ەلدەقايدا تيٸمدٸرەك: قالىپ-قالىبى. بۇل ەرەجەنٸ كەزٸندە ا.ايعابىلوۆ تا «مورفونولوگييا» ەڭبەگٸندە تالداپ كٶرسەتكەن بولاتىن.
كەلەسٸ بٸر ەسكەرتپەدە «ەكٸنشٸ سىڭارى اسى, اعاسى, اناسى, باسى تۇلعالارىمەن جاسالعان بٸرٸككەن سٶزدەرگە سەپتٸك جالعاۋلارى سٶزدٸڭ تەۋەلدٸك فورماسىنا جالعانادى: ەلباسى+(نا+ن+ندا)... اۆتورلار اتالعان تۇلعاداعى سٶزدەرگە تەۋەلدٸك جالعاۋدىڭ قالاي جالعاناتىنىن ايتپاي, ونى اتاپ ٶتكەن» دەيدٸ. ەرەجە تەۋەلدٸك جالعاۋىنىڭ جالعانۋ ەرەكشەلٸگٸ جٶنٸندە ەمەس, اسى, اعاسى, اناسى, باسى تۇلعالارىمەن جاسالعان بٸرٸككەن سٶزدەرگە سەپتٸك فورمالارىنىڭ جالعانۋى سٶز بولىپ وتىر. سوندىقتان بۇل جەردە تەۋەلدٸك جالعاۋىنىڭ جالعانۋ ەرەكشەلٸگٸن تٷسٸندٸرۋدٸڭ ەش قاجەتتٸلٸگٸ جوق دەپ ويلايمىز.
سول سيياقتى ماقالا اۆتورى ەرەجەدەگٸ 28-پاراگرافقا توقتاي وتىرىپ, «بۇل باپتاعى نۇسقاۋلىق دۇرىس بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, ... «جٷزبە-جٷز, بەتپە-بەت» سيياقتى سٶزدەردٸڭ قالاي جازىلاتىنى تۋرالى جاق اشپاعان دەگەن پٸكٸر ايتادى. جالپى ورفوگرافييالىق ەرەجەدە شىلاۋلارمەن كەلگەن كٷردەلٸ تٸركەستەردٸڭ بٶلەك جازىلۋ ەرەجەسٸ سٶز بولىپ وتىر, ال «جٷزبە-جٷز, بەتپە-بەت» دەگەن قوس سٶزدەر بۇل ەرەجەمەن مٷلدەم ٷيلەسپەيدٸ. جالپى بۇنداي سٶزدەردٸڭ جازىلۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتە, انىقتاعىشتاردا بەرٸلەدٸ.
جالپى ورفوگرافييالىق ەرەجەدەگٸ كەيبٸر مەسەلەلەرگە بايلانىستى پٸكٸرتالاستىڭ ورىن الۋى زاڭدى قۇبىلىس. ەر عالىمنىڭ ٶزٸندٸك كٶزقاراسى, تۇجىرىمى بار ەكەنٸ سٶزسٸز. ەرٸ بۇل قازاق قوعامىنىڭ تٸل مەسەلەسٸنە جاناشىرلىق تانىتۋى. بٸراق جاڭا ورفوگرافييالىق ەرەجەدە جاسالعان ساپالىق ٶزگەرٸستەر دە كٶپ. جاڭا ورفوگرافييالىق ەرەجەنٸ تٷزۋدە ۇلتتىق ەدەبي تٸلٸمٸزدٸڭ زاڭدىلىقتارى, ونىڭ دەستٷرلٸ نورمالارى ەسكەرٸلٸپ, جەكە دىبىستاردىڭ, دىبىستىق تٸركەستەردٸڭ جازىلۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ, بەيٷندەس بۋىندى كٸرمە سٶزدەرگە قوسىمشا جالعاۋدىڭ ورفوگرافييالانۋ تەرتٸبٸ, شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ ورفوگرافييالانۋ ٷلگٸسٸ ايقىندالىپ وتىر.
لەززات ەسپەكوۆا,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ
پروفەسسورى, ف.ع.ك
