Qazaq tiliniń latyn grafikasyna aýysýy tildiń dybystyq júiesine kóp ózgerister ákeleri sózsiz. Jańa emle ustanymdaryn aiqyndaýda jazý tájiribemizdegi jetistikter, dybystyq júieniń zańdylyqtary, ádebi tilimizdiń leksikalyq qabatyndaǵy ózgerister, dástúrge ainalǵan normalardyń saqtalýy, latynnegizdi álipbidi qoldanǵan jáne qoldana bastaǵan túrkitektes halyqtardyń emle tájiribeleri basshylyqqa alyndy.
Degenmen qazirgi tańda jańa emlege bailanysty syn-eskertpeler de barshylyq. Ǵalym Ishan Beibit Jáleluly «Qazaq tiliniń latynsha jańa álipbii negizindegi emle erejeleriniń jobasy týraly» degen maqalasynda: «Jobany daiyndaý barysynda osy kúnge deiin qoldanylyp kele jatqan kirilshe jazýdyń emle erejeleri basshylyqqa alynypty. Sol sebepten bolar onyń burynnan kúmándi bolyp kórinetin tustary qaitalanypty» degen oidy aitady.
Jalpy jańa álipbi erejelerin daiyndaýda kirill emle erejesi basshylyqqa alynǵany belgili. Bul zańdy qubylys. Sebebi grafika aýysqanymen tildiń qurylymdyq júiesi ózgergen joq. Tildiń grammatikalyq qurylysy, onyń qalyptasqan zańdylyqtary, túrlený júiesinde ózgeris, tildiń jalǵamalylyǵy ózgergen joq. Ózgerip jatqan tek grafika ǵana. Sondyqtan jańa emle jobasynda burynǵy emle erejelerdiń basshylyqqa alyný zańdy qubylys dep oilaimyn.
Kelesi bir eskertpede «á , o, ó , u, ú áripteri sóz basynda, birinshi býynda, sondai-aq qos sóz ben birikken sózdiń ekinshi syńarynyń basqy jáne ekinshi býyndarynda da jazylady» degenge onsha kelise qoimaimyz. Qazaq sózderinde «o» dybysynyń ekinshi býynda jáne sóz aiaǵynda qoldanylmaityny zańdylyq... Biraq «á» dybysynyń ekinshi býynda, tipti sóz sońynda jazylmaýyn qandai zańmen negizdeimiz. «Arab, parsy tilderinen engen keibir sózderdiń ekinshi býynynda á áripteri jazylady: sirá, kiná, kýá, ińkár, kúmán, shúbá, zámzám, dúdámal» dep eskertý jasaǵanymyzben, «á» dybysynyń jandy (aýyzsha) tildegi qoldanysy bul sózdermen shektelip qalmaityny anyq. «Á» dybysynyń qazaq sózderiniń barlyq oryndarynda (pozitsiialarynda) qoldanylatynyna shekteý qoiýda orystandyrý saiasatynyń izi jatyr»... dep ǵalym «á» dybysynyń barlyq býyndarda qoldanylýyn jolǵa qoisaq degen pikirdi aitady. Árine, ǵalymnyń pikiriniń de jany bar. Biraq bul erekshelik «á» dybysynyń aýyzeki sóileý tiline tán qyzmeti. Al «á» dybysy ádebi tilmizde tól sózderde tek birinshi býynda ǵana kezdesedi. Til tarihyn zertteýshi ǵalym M.Tomanov «á» dybysynyń erte kezden qoldanylý ereksheligin saralai kele, «Ázirbaijan, uiǵyr, tatar, bashqurt tilderinde á túbir ishinde de, qosymshalar quramynda da aitylady, al qazaq tilinde tek qana birinshi býynda aitylady. Qoldanylý jiiligi jaǵynan ázerbaijan, uiǵyr, odan keiin tatar, bashqurt tilderi turatynyn» atap ótken bolatyn.
Iaǵni, qazaqtyń tól sózderinde «á» dybysynyń qoldanylý jiiligi tek birinshi býyndar bolyp keletinin negizdeidi. S.Myrzabekov te «Orfografiiaǵa sáikes á áripi barlyǵy 2,5 myńdai sózdiń birinshi býynynda kezdesedi» deidi. Al kirme sózderdegi «á» dybysynyń sońǵy pozitsiiada kezdesýi joǵaryda berilgen sózdermen shektelip qalmaidy. Bul Orfografiialyq erejeler jinaǵy bolǵandyqtan, oǵan barlyq sózderdi sanamalap kórsetýdiń qajettiligi joq dep oilaimyz. «Á» dybysynyń halyqtyń aýyzeki tilinde qoldanylý órisi keń. Sondyqtan bul máseleler orfografiialyq erejede emes, orfoepiialyq sózdikterdiń enshisindegi dúnie dep oilaimyz.
Endi bir eskertpede «violonchel, avtor, rezerv» degen sózderdiń jazylýynda qazaq tiliniń tabiǵi zańdylyǵyna kereǵar zańdylyqtar bar dep kórsetedi. Bul sózderdiń oqylyp-aitylýy tilimizdiń býyn úndestigi zańyna sáikes kelmeitindigi aitylady. Árine, bul qoldanystar shettildik bolǵandyqtan olardyń qazaq tiliniń singarmonizm zańyna úlespeitini anyq. Biraq qazirgi qoldanystaǵy biraz shettildik sózderdi Jańa emle erejede múmkindiginshe tilimizge ikemdep jazǵan tustary bar.
Mysaly: tovar- taýar, nomer-nómir, pochta-poshta, kostiým-kástóm, palto-pálte, poezd-poiyz, sezd-siez, slesar-slesir, vedomost-vedimis sekildi qoldanystardy ataýǵa bolady. Budan basqa da kóptegen mysaldardy kezdestirýge bolady: shettildik sózderdegi io árpi ó (ó) árpimen tańbalanyp, manevr sózi manóvr, akter sózi aktór bolyp; ts árpi s árpi arqyly jazylyp, tsirk sózimiz sirk, tsement sózimiz sement bolyp; e árpi e árpimen jazylyp, element sózi element, elevator sózimiz elevator bolyp; iu árpi ú (ú) árpimen berilip, parashiýt sózimiz parashút, absoliýt sózimiz absolút bolyp ózgerdi jáne t.b. Bul shettildik sózderdiń bári qazaq tiliniń zańdylyǵyna qarai ikemdelgen qoldanystar.
Sondyqtan bul qoldanystardyń bári sózdik quramǵa «óz zańymen kireiin dep otyrǵan... ózgetildik sózder» emes. Qazaq tiliniń zańdylyǵyna sáikes ikemdelgen shettildik sózder. Orfografiialyq erejeniń basty ustanymdarynyń biri osy shettildik sózderdiń orfografiialaný úlgisin usyný bolyp tabylady.
Sonymen qatar «Sońǵy býyndaǵy y, i áripteri bar túbir sózderge táýeldik qosymshasy jalǵanǵanda, sońǵy býyndaǵy y, i áripteri túsirilip jazylady... Maǵynasyna nuqsan keletin sózderde y,i túsirilmei jazylatyny» aitylǵan. Maqala avtory bul erejeni kirilshe emle erejelerimizdegi qatelikterdi qaitalaý dep túsinedi.
Jalpy bul erejede qaitalaý emes, ony naqtylaý bar sekildi. Sóz maǵynasyna nuqsan kelmegen jaǵdaida túsirip aitý: aýyl-aýly, daýys-daýsy, al sóz maǵynasyna áser etken jaǵdaida ózgerissiz túsirmei jazý erejesi áldeqaida tiimdirek: qalyp-qalyby. Bul erejeni kezinde A.Aiǵabylov ta «Morfonologiia» eńbeginde taldap kórsetken bolatyn.
Kelesi bir eskertpede «Ekinshi syńary asy, aǵasy, anasy, basy tulǵalarymen jasalǵan birikken sózderge septik jalǵaýlary sózdiń táýeldik formasyna jalǵanady: Elbasy+(na+n+nda)... avtorlar atalǵan tulǵadaǵy sózderge táýeldik jalǵaýdyń qalai jalǵanatynyn aitpai, ony atap ótken» deidi. Ereje táýeldik jalǵaýynyń jalǵaný ereksheligi jóninde emes, asy, aǵasy, anasy, basy tulǵalarymen jasalǵan birikken sózderge septik formalarynyń jalǵanýy sóz bolyp otyr. Sondyqtan bul jerde táýeldik jalǵaýynyń jalǵaný ereksheligin túsindirýdiń esh qajettiligi joq dep oilaimyz.
Sol siiaqty maqala avtory Erejedegi 28-paragrafqa toqtai otyryp, «bul baptaǵy nusqaýlyq durys bolyp kóringenimen, ... «júzbe-júz, betpe-bet» siiaqty sózderdiń qalai jazylatyny týraly jaq ashpaǵan degen pikir aitady. Jalpy orfografiialyq erejede shylaýlarmen kelgen kúrdeli tirkesterdiń bólek jazylý erejesi sóz bolyp otyr, al «júzbe-júz, betpe-bet» degen qos sózder bul erejemen múldem úilespeidi. Jalpy bundai sózderdiń jazylý erekshelikteri Orfografiialyq sózdikte, anyqtaǵyshtarda beriledi.
Jalpy orfografiialyq erejedegi keibir máselelerge bailanysty pikirtalastyń oryn alýy zańdy qubylys. Ár ǵalymnyń ózindik kózqarasy, tujyrymy bar ekeni sózsiz. Ári bul qazaq qoǵamynyń til máselesine janashyrlyq tanytýy. Biraq jańa orfografiialyq erejede jasalǵan sapalyq ózgerister de kóp. Jańa orfografiialyq erejeni túzýde ulttyq ádebi tilimizdiń zańdylyqtary, onyń dástúrli normalary eskerilip, jeke dybystardyń, dybystyq tirkesterdiń jazylý erekshelikteri, beiúndes býyndy kirme sózderge qosymsha jalǵaýdyń orfografiialaný tártibi, shettildik sózderdiń orfografiialaný úlgisi aiqyndalyp otyr.
Lázzat Espekova,
L.N.Gýmilev atyndaǵy
Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń
professory, f.ǵ.k
