فوتو: قر ۇلتتىق كٸتاپحاناسى
قر ۇلتتىق كٸتاپحاناسىنىڭ يران كٸتاپ بۇرىشى اياسىندا بەلگٸلٸ شىعىستانۋشى-اۋدارماشى, ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپيي مەملەكەتتٸك تەحنولوگييالار جەنە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «پارسى تٸلٸ كابينەتٸنٸڭ» مەڭگەرۋشٸسٸ, PhD, نيياز توبىشتىڭ «يران قازاقتارى زار زامانا زارپىنان زارداپ شەككەندەر» اتتى كٸتابىنىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
بۇل ەڭبەك يرانداعى گورگان, گونباد-كاۆۋس جەنە باندار-تٷرٸكمەن قالالارىندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ تاريحى مەن تۇرمىسىن, مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرٸن تەرەڭ زەرتتەپ, حح عاسىردىڭ باسىنان بٷگٸنگە دەيٸنگٸ ٶمٸرٸن جان-جاقتى سيپاتتايدى.
كٸتاپ تۇساۋكەسەرٸندە تانىمال عالىمدار مەن ساراپشىلار قازاق-يران قارىم-قاتىناستارى, دياسپورانىڭ تٸلدٸك جەنە مەدەني مۇرالارىن ساقتاۋ, سونداي-اق قوس حالىق اراسىنداعى تاريحي بايلانىستى نىعايتۋداعى ەڭبەكتٸڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
فوتو: قر ۇلتتىق كٸتاپحاناسى
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ «تۇران-يران» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەدەنيەت قايراتكەرٸ, شىعىستانۋشى يسلام جەمەنەي ٸس-شارانىڭ مودەراتورى بولىپ, يران قازاقتارى تۋرالى جازىپ كەلە جاتقان اۆتورلار جايلى ايتتى.
"بۇل كٸتاپ نيياز توبىش تاراپىنان 45 جىل جارييا بولعان, ايتىلعان ەڭبەكتەردٸڭ جيناعى. يران قازاقتارى تۋرالى ەڭ العاش مۇحامەد ەسكەلدٸ, قاجىمۇقان شادكام, مۇقىش جەمەنەي, نيياز توبىش سيياقتى 25 وقىمىستى جٸگٸت ايتىپ, جازىپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ تاريحىمىز ەشقاشان جازىلعان جوق, سول ٷشٸن تاريحىمىزدى بٸلۋ قيىنعا سوعىپ جٷر. ەڭ ازى يراندا تۇرعان قازاقتاردىڭ تاريحى ايقىن بولسىن, جازىلسىن دەگەن نيەتپەن 1980 جىلدان باستاپ, يراندا يران قازاقتارىنىڭ مەدەني قوعامىن اشتىق. حاليفا التايمەن بايلانىس ورناتىپ, ونى يرانعا شاقىرعانبىز. يراندا بٸر اي قوناعىمىز بولىپ, ول كٸسٸ ٶزٸنٸڭ ەستەلٸك كٸتابىندا بٸر تاراۋىن يران قازاقتارىنا ارنادى. ال 1990 جىلى كازۇۋ-دە «شىعىستانۋ» فاكۋلتەتٸ اشىلىپ, بٸز وسىندا كەلٸپ وقىدىق. سودان باستاپ يران قازاقتارى تۋرالى جازا باستادىم, كٶپتەگەن ماقالا جارييالادىم. مەدەنيەت مينيسترٸ تاراپىنان «يران قازاقتارى» كٸتابىم جارىق كٶردٸ. ودان كەيٸن «دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى» تاراپىنان «يران جەنە يران قازاقتارى» دەگەن كٸتاپ جارييا بولدى. يران قازاقتارى تۋرالى تاعى بٸر كٸتاپتى مانسۇر كياي جازعان. يران توبىشتىڭ جۇمىسى يران قازاقتارى تۋرالى تٶرتٸنشٸ كٸتاپ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, كٸتاپتا 1980 جىلدان باستاپ بٷگٸنگە دەيٸنگٸ يران قازاقتارىنىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ ٶمٸر سالتىن, كەسٸبٸ تۋرالى, بەرٸ جيناقتالىپ, كٸتاپقا ەنٸپ وتىر", - دەپ ناقتىلادى يسلام جەمەنەي.
فوتو: قر ۇلتتىق كٸتاپحاناسى
يسلام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى فيلولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت تٶرەلٸ قىدىر وسىنداي كٸتاپتار ارقىلى بٸز ەكٸ حالىقتىڭ دوستىعى تۋرالى تاريحتى كەڭٸنەن ناسيحاتتايمىز دەيدٸ.
"بٸزدٸڭ باۋىرلارىمىز يرانعا بارىپ قونىستانعان بولسا, سول جاقتان قۋعىنعا ۇشىراعان يراندىقتار, وسى بٸزدٸڭ جەرٸمٸزگە كەلٸپ پانا تاپقان بولاتىن. وسىنداي كٸتاپتار ارقالى بٸز ەكٸ حالىقتىڭ دوستىعىن كەڭٸنەن بٸلەمٸز. بٸز ەندٸ نيياز توبىش اعامىزدى بٸلٸكتٸ پەداگوگ رەتٸندە جاقسى بٸلەمٸز. بٸز نيياز اعامەن وسىدان 10 جىل بۇرىن تەگەراندا تانىسقانبىز. بۇل كٸسٸ اعىلشىن تٸلٸنٸڭ مامانى. سونداي-اق بولات كٶمەكوۆ اعامىزدىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن بٸرنەشە تاريحي كٸتاپتاردى دا جارييالادى. ەندٸ بٷگٸنگٸ مىنا كٸتاپ «يران قازاقتارى» دەپ اتالادى.
قۇدايعا شٷكٸر كٶشتٸڭ باسىندا, وسىندا ەلٸمٸزگە «وتانىم» دەپ كەلگەن باۋىرلارىمىزدىڭ قاتارىندا قولىنا قالام ۇستاعان, جازارى بار, ايتارى بار اعالارىمىز كەلدٸ. سونىڭ باسى-قاسىندا نيياز توبىش اعامىز, يسلام اعامىز, سونداي-اق ەدەبي ينستيتۋتىندا ٸستەپ جٷرگەن جٷسٸپ بٸلتەن باۋىرلارىمىز دا وسىندا كەلٸپ, بٷگٸندە قازاق مەدەنيەتٸنە, قازاق بٸلٸم-عىلىمىنىڭ دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان دا بۇل كٸتاپ دەستٷرلٸ جالعاسى بولۋى مەن قاتار كەيٸنگٸ كٸتاپتارعا دا جول اشىسىن دەپ تٸلەيمٸن", - دەپ تٸلەگٸن جولدادى تٶرەەلٸ قىدىر.
ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح ينيستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ سىرتقى بايلانىستار جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جەڭٸس جومارت يران قازاقتارى تٸلٸن مۇنتازداي ساقتاعان رۋحى بيٸك دياسپورا ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
"مەنٸڭ تاڭعالاتىنىم, يران قازاقتارى ٶز ەلدەرٸنٸڭ تىسقارى جەردە جٷرسە دە تازا قازاقشا سٶيلەيدٸ. 2019 جىلى يراندا كونسۋلدىقتا ٸستەدٸم, گورگوندا قازاقتاردىڭ ورتاسىندا تۇردىم. كٸشكەنتاي بالالاردىڭ بەرٸ تازا قازاقشا سٶيلەيدٸ. سٶيتسەم, Otau TV قۇرىپ الىپ, تەلەديداردى تەك قازاقشا كٶرەدٸ ەكەن. سول كەزدە قازاقتاردىڭ ۇلتتىق رۋحىنا قايران قالدىم, ٶز ۇلتىنىڭ مەدەنيەتٸ مەن دٸلٸنە بەرٸكتٸگٸنە قىزىقتىم. قازاق حالقىنىڭ ەشقاشان ٶلمەيتٸنٸنە كٶزٸم جەتتٸ.
كٸتاپقا كەلەر بولساق, نيياز اعا ٷلكەن جۇمىس جاسادى. ۇمتىلا باستاعان ەستەلٸكتەردٸ قايتا جاڭعىرتىپ, اڭىزداردى اقيقاتقا اينالدىرىپ, ارحيۆتەردە سارعايىپ جاتقان قاعازدارعا تٸل بٸتٸردٸ. وسى عىلىم سالاسىندا, ٶلكەتانۋ سالاسى بويىنشا كٶپ جۇمىس ٸستەپ جاتىرسىزدار. قازٸر يران-قازاق بايلانىسى ٶتە جوعارى دەڭگەيدە. بەلگٸلٸ شىعىستانۋشى عالىم عالييا قامباربەكوۆا يران پرەزيدەنتٸنٸڭ قولىنان «فارابي» سىيلىعىن الدى. بۇل ٷلكەن جەتٸستٸك", - دەدٸ جەڭٸس جومارت.
شىعىستانۋشى گاۋحار ومارحانوۆا بۇل كٸتاپتا يران قازاقتارىنىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن جان-جاقتى اشاتىن مەلٸمەتتەر بەرٸلگەنٸن ايتادى. ەسٸرەسە سالت-دەستٷرلەر نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق.
"توبىش اعامىزدىڭ بۇل ەرەكشە كٸتابىن يران قازاقتارى جايلى ەنتسيكلوپەدييا دەسەم ارتىق ايتپاعان بولارمىن. بۇل كٸتاپتا ارحيۆتەگٸ قۇجاتتار, بارلىعى جيناقتالعان. ەرەكشە ايتا كەتەتٸنٸ, كٸتاپتا يران قازاقتارى اراسىندا ساقتالعان ەرتٷرلٸ سالت-دەستٷرلەر بەرٸلگەن. بالانىڭ تۋۋىنان باستاپ, ادامدى قالاي جەرلەيتٸنٸنە دەيٸن. بٸرەۋ وسىنى بەينەتاسپاعا تٷسٸرٸپ الاتىن بولسا, ول 20 مينۋتتىق ەكٸ دەرەكتٸ فيلم ەمەس, بٸرنەشە ساعاتتىق فيلمگە اينالۋى مٷمكٸن", - دەيدٸ ومارحانوۆا.
