Foto: QR Ulttyq kitaphanasy
QR Ulttyq kitaphanasynyń Iran kitap buryshy aiasynda belgili shyǵystanýshy-aýdarmashy, Sh.Esenov atyndaǵy Kaspii memlekettik tehnologiialar jáne injiniring ýniversitetiniń «Parsy tili kabinetiniń» meńgerýshisi, PhD, Niiaz Tobyshtyń «Iran qazaqtary zar zamana zarpynan zardap shekkender» atty kitabynyń tusaýkeseri ótti, dep habarlaidy Ult.kz.
Bul eńbek Irandaǵy Gorgan, Gonbad-Kavýs jáne Bandar-Túrikmen qalalarynda turatyn qazaqtardyń tarihy men turmysyn, mádenieti men salt-dástúrin tereń zerttep, HH ǵasyrdyń basynan búginge deiingi ómirin jan-jaqty sipattaidy.
Kitap tusaýkeserinde tanymal ǵalymdar men sarapshylar qazaq-iran qarym-qatynastary, diasporanyń tildik jáne mádeni muralaryn saqtaý, sondai-aq qos halyq arasyndaǵy tarihi bailanysty nyǵaitýdaǵy eńbektiń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
Foto: QR Ulttyq kitaphanasy
Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversiteti «Turan-Iran» ǵylymi-zertteý ortalyǵynyń direktory, professor, filologiia ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblikasynyń mádeniet qairatkeri, shyǵystanýshy Islam Jemenei is-sharanyń moderatory bolyp, Iran qazaqtary týraly jazyp kele jatqan avtorlar jaily aitty.
"Bul kitap Niiaz Tobysh tarapynan 45 jyl jariia bolǵan, aitylǵan eńbekterdiń jinaǵy. Iran qazaqtary týraly eń alǵash Muhamed Eskeldi, Qajymuqan Shadkam, Muqysh Jemenei, Niiaz Tobysh siiaqty 25 oqymysty jigit aityp, jazyp keledi. Bizdiń tarihymyz eshqashan jazylǵan joq, sol úshin tarihymyzdy bilý qiynǵa soǵyp júr. Eń azy Iranda turǵan qazaqtardyń tarihy aiqyn bolsyn, jazylsyn degen nietpen 1980 jyldan bastap, Iranda Iran qazaqtarynyń mádeni qoǵamyn ashtyq. Halifa Altaimen bailanys ornatyp, ony Iranǵa shaqyrǵanbyz. Iranda bir ai qonaǵymyz bolyp, ol kisi óziniń estelik kitabynda bir taraýyn Iran qazaqtaryna arnady. Al 1990 jyly KazUÝ-de «Shyǵystaný» fakýlteti ashylyp, biz osynda kelip oqydyq. Sodan bastap Iran qazaqtary týraly jaza bastadym, kóptegen maqala jariialadym. Mádeniet ministri tarapynan «Iran qazaqtary» kitabym jaryq kórdi. Odan keiin «Dúniejúzi qazaqtary» tarapynan «Iran jáne Iran qazaqtary» degen kitap jariia boldy. Iran qazaqtary týraly taǵy bir kitapty Mansur Kiai jazǵan. Iran Tobyshtyń jumysy Iran qazaqtary týraly tórtinshi kitap bolyp esepteledi. Aityp ótkenimdei, kitapta 1980 jyldan bastap búginge deiingi Iran qazaqtarynyń ul-qyzdarynyń ómir saltyn, kásibi týraly, bári jinaqtalyp, kitapqa enip otyr", - dep naqtylady Islam Jemenei.
Foto: QR Ulttyq kitaphanasy
Islam ǵylymi-zertteý institýtynyń direktory filologiia ǵylymynyń kandidaty, dotsent Tóráli Qydyr osyndai kitaptar arqyly biz eki halyqtyń dostyǵy týraly tarihty keńinen nasihattaimyz deidi.
"Bizdiń baýyrlarymyz Iranǵa baryp qonystanǵan bolsa, sol jaqtan qýǵynǵa ushyraǵan irandyqtar, osy bizdiń jerimizge kelip pana tapqan bolatyn. Osyndai kitaptar arqaly biz eki halyqtyń dostyǵyn keńinen bilemiz. Biz endi Niiaz Tobysh aǵamyzdy bilikti pedagog retinde jaqsy bilemiz. Biz Niiaz aǵamen osydan 10 jyl buryn Tegeranda tanysqanbyz. Bul kisi aǵylshyn tiliniń mamany. Sondai-aq Bolat Kómekov aǵamyzdyń jetekshiligimen birneshe tarihi kitaptardy da jariialady. Endi búgingi myna kitap «Iran qazaqtary» dep atalady.
Qudaiǵa shúkir kóshtiń basynda, osynda elimizge «Otanym» dep kelgen baýyrlarymyzdyń qatarynda qolyna qalam ustaǵan, jazary bar, aitary bar aǵalarymyz keldi. Sonyń basy-qasynda Niiaz Tobysh aǵamyz, Islam aǵamyz, sondai-aq Ádebi institýtynda istep júrgen Júsip Biltán baýyrlarymyz da osynda kelip, búginde qazaq mádenietine, qazaq bilim-ǵylymynyń damýyna óz úlesin qosyp kele jatyr. Sondyqtan da bul kitap dástúrli jalǵasy bolýy men qatar keiingi kitaptarǵa da jol ashysyn dep tileimin", - dep tilegin joldady Tóreáli Qydyr.
Sh.Ýálihanov atyndaǵy Tarih inistitýtynyń direktorynyń syrtqy bailanystar jónindegi orynbasary, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Jeńis Jomart Iran qazaqtary tilin muntazdai saqtaǵan rýhy biik diaspora ekenin atap ótti.
"Meniń tańǵalatynym, Iran qazaqtary óz elderiniń tysqary jerde júrse de taza qazaqsha sóileidi. 2019 jyly Iranda konsýldyqta istedim, Gorgonda qazaqtardyń ortasynda turdym. Kishkentai balalardyń bári taza qazaqsha sóileidi. Sóitsem, Otau TV quryp alyp, teledidardy tek qazaqsha kóredi eken. Sol kezde qazaqtardyń ulttyq rýhyna qairan qaldym, óz ultynyń mádenieti men diline beriktigine qyzyqtym. Qazaq halqynyń eshqashan ólmeitinine kózim jetti.
Kitapqa keler bolsaq, Niiaz aǵa úlken jumys jasady. Umtyla bastaǵan estelikterdi qaita jańǵyrtyp, ańyzdardy aqiqatqa ainaldyryp, arhivterde sarǵaiyp jatqan qaǵazdarǵa til bitirdi. Osy ǵylym salasynda, ólketaný salasy boiynsha kóp jumys istep jatyrsyzdar. Qazir iran-qazaq bailanysy óte joǵary deńgeide. Belgili shyǵystanýshy ǵalym Ǵaliia Qambarbekova Iran prezidentiniń qolynan «Farabi» syilyǵyn aldy. Bul úlken jetistik", - dedi Jeńis Jomart.
Shyǵystanýshy Gaýhar Omarhanova bul kitapta Iran qazaqtarynyń turmys-tirshiligin jan-jaqty ashatyn málimetter berilgenin aitady. Ásirese salt-dástúrler nazar aýdarýǵa turarlyq.
"Tobysh aǵamyzdyń bul erekshe kitabyn Iran qazaqtary jaily entsiklopediia desem artyq aitpaǵan bolarmyn. Bul kitapta arhivtegi qujattar, barlyǵy jinaqtalǵan. Erekshe aita ketetini, kitapta Iran qazaqtary arasynda saqtalǵan ártúrli salt-dástúrler berilgen. Balanyń týýynan bastap, adamdy qalai jerleitinine deiin. Bireý osyny beinetaspaǵa túsirip alatyn bolsa, ol 20 minýttyq eki derekti film emes, birneshe saǵattyq filmge ainalýy múmkin", - deidi Omarhanova.