سوڭعى ۋاقىتتا كيەلٸ جەتٸسۋ توپىراعىندا بەكزات ٶنەر ەدەبيەتكە دەگەن ىقىلاستىڭ الابٶتەن اۋا باستاعانى راس. ٶڭٸردە تٷرلٸ ەدەبي بايقاۋلار مەن جىر مٷشەيرالارىنىڭ كٶپتەپ ۇيىمداستىرىلۋى سونىڭ كۋەسٸ بولسا كەرەك. بۇل بٸر جاعىنان شىن مەنٸندە رۋحاني جاڭعىرۋدى قالاعان جەتٸسۋلىق جۇرتتىڭ ىستىق ىقىلاسى دەۋگە دە بولاتىنداي. سول كەرەمەت باستامالاردىڭ بٸرٸ دە, بٸرەگەيٸ – «ەدەبيەت – رۋحانيياتتىڭ دٸڭگەگٸ» اتتى يگٸ شارا بولىپ وتىر. وشاقتىڭ ٷش بۇتىنداي تٸرەۋ بولىپ, رۋحانييات قازانىن بۇرق-سارق قايناتقان ٷش بۋىننىڭ دٸتتٸ ماقساتى دا بٸرەۋ. جاس بۋىنعا ٶنەگە بولار ٶرٸستٸ ەڭگٸمە ايتۋ. وسىنداي ٸزگٸ ماقساتقا ارنالعان جوبا وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەكٸ كەزدەسۋٸن ٶتكٸزٸپ تە ٷلگەرگەن. ەندٸ, مٸنە, تالدىقورعان تٶرٸندە قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ تاعى بٸر ٷشتٸكتٸڭ ەڭگٸمەسٸ ايتىلىپ, اردىڭ ٸسٸنٸڭ اماناتى ناسيحاتتالدى.
وسىمەن ٷشٸنشٸ مەرتە ٶتكٸزٸلگەن بۇل كەزدەسۋ دە ٶزٸندٸك ٶرنەگٸمەن ەرەكشەلەندٸ. وعان سەبەپ, ەدەبي شارانىڭ وسى جولعى كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ دە وسالىنىڭ بولماۋى. قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ شوقتىعى بيٸك جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلىنىڭ, سونىمەن بٸرگە, كەيٸنگٸ تولقىننىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ ەسەي جەڭٸسۇلى مەن قانات ەبٸلقايىردىڭ كەلٸپ, اقەدٸل, ارقا-جارقا ەڭگٸمە ٶرٸستەتۋٸ – ەزٸرگە تەك قانا جەتٸسۋلىق وقىرمانعا بۇيىرعان مەرەي ەدٸ.
ساناعا سەۋلە تٷسٸرگەن سىر-سۇحبات الاڭىندا كەش تٸزگٸنٸن ۇستاعان جازۋشى ەسبولات ايدابوسىن: «كەز كەلگەن قالام ۇستاعان شىعارماشىلىق يەسٸنٸڭ الدىنا قويعان جوسپارى, باسقاشا ايتقاندا, جەتسەم دەگەن مەجەلٸ بيٸگٸ بولادى عوي. ەڭگٸمەنٸڭ تيەگٸن ەۋەلٸ سودان باستاپ اعىتساق دەيمٸز. بۇل جايىندا نە ايتار ەدٸڭٸزدەر?» دەپ, قوناقتارعا ورتاق ساۋال تاستادى.
وسى ساۋالعا وراي اعا بۋىن ٶكٸلٸ بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى تۇششىمدى ويلارىن ورتاعا سالدى. تاريحقا جٷيرٸك, تاعىلىم-تەربيەگە كەنەن قالامگەر تىڭداۋشى تامىرىن دا دٶپ باستى. زال تولى تىڭدارمان دٷر-دٷر سٸلكٸنٸپ, شاپالاعىن رۋحقا جانىپ سوققانداي ىستىق-ىستىق بٸر كٷيگە تٷسكەنٸ دە رەس. «ە, بٸزدٸڭ تاريح وسىلاي ەكەن عوي» دەگەندەي ەلەڭدەستٸ. تولاعاي سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸن ايتقاندا, جازۋشى رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا ەدەبيەت تە جاڭعىرۋى تيٸس ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتٸپ, «ەدەبيەت – مەدەنيەتتٸڭ اتاسى» دەپ وي تٷيدٸ.
ال جازۋشى, جۋرناليست ەسەي جەڭٸسۇلىنىڭ بۇل تۇرعىدا ايتقان ويى دا سونى شىقتى دەۋگە بولادى. نانباساڭىز, وقىپ كٶرٸڭٸز:
– قازٸر سٸزدەر مەنٸ جازۋشى دەپ وتىرسىزدار. «مەن 28 جاسىما دەيٸن ەرنەرسەنٸ جازا باستادىم. قىرىق جاسقا كەلگەنشە ٶزٸمنٸڭ ەدەبيەتكە كەلگەن-كەلمەگەنٸمدٸ بٸلمەدٸم», - دەيدٸ ورىس جازۋشىسى ۆيكتور استافەۆ. وسى جاۋاپ ماعان ۇنايدى. مەن دە ەدەبيەتكە قانشالىقتى جاڭالىق ەكەلگەنٸمدٸ بٸلمەيمٸن. ٶيتكەنٸ, بٸز ستۋدەنت بولعان, جۋرناليستيكاعا ارالاسقان جىلدار بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا كەتكەن زامان بولدى دا, سٶز ٶنەرٸن قادٸرلەيتٸن, سول جولعا ٶزٸن ارناعىسى كەلەتٸن ادامادار تٸرشٸلٸك قامىمەن كەتٸپ قالدى. سوندىقتان قازٸر بٸزدٸڭ جاڭادان ەڭسە تٷزەپ, وقىرمانعا بٸر نەرسە بەرسەك پە دەگەن ۋاقىتىمىز كەلگەن سيياقتى.
ٶكٸنٸشكە وراي, راحات (مامىروۆ – ق.ق.) ەسٸمدٸ جان دوسىم قىرىق جاسقا ٷش-اق اپتا قالعاندا ٶمٸردەن ٶتٸپ كەتتٸ. سوندا ويلادىم, ادامنىڭ عۇمىرى كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا ٶتە شىعادى ەكەن عوي دەپ. ەدەتتە, قانشا نەرسەنٸ جوسپارلاپ, ٸسكە اسىرعانىڭمەن, ٸشكٸ جان دٷنيەڭ تاعى بٸر جاڭاشا نەرسەنٸ قالاپ تۇرادى ەمەس پە? ال مەنٸڭ ٸشكٸ ەلەمٸم قالاعان نەرسە ول – جازۋ. سوندىقتان قازٸر ەشكٸمگە جار سالماي-اق جازا بەرگەندٸ جٶن كٶردٸم, – دەيدٸ ول.
ەركٸن ٷلگٸدە, تٸپتٸ ەركٸن اتموسفەرادا ٶتكەن دەپ ايتقان جٶن شىعار, ەيتەۋٸر, بٶگەنايى بٶلەك وسى كەشتە تىڭدارمان تاراپى دا كەزەك پە كەزەك تۇششىمدى سۇراققا ويىسىپ وتىردى. ايتالىق, ەدەبي كەشتٸڭ بٸر سەتٸندە بٸلٸمگەرلەر تاراپىنان «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كەلەشەكتەگٸ جازۋشىلارى قانداي دەرەجەگە جەتەدٸ?» دەگەن ساۋال دا قويىلدى. بۇل سۇراققا جازۋشىلار بولاشاقتا قازاق جازۋشىلارى قازاق حالقىنىڭ قالانىڭ ۇلتى بولۋىنا ەڭبەك سٸڭٸرۋٸ كەرەك, قازاق قالانىڭ ۇلتى بولماسا – كٶپ ۇتىلادى دەپ ۇتىمدى جاۋاپ قايتارىستى.
ٷش بۋىن ٶكٸلٸمەن ٶتكەن كەزدەسۋدە ەدەبيەت تٶڭٸرەگٸندە عانا ەمەس, تاريحتان دا سىر شەرتەتٸن ەسەرلٸ ەرٸ رۋحتى ەڭگٸمەلەر ٶربٸدٸ. تاريح ەدەبيەتپەن اجىراماستاي سٸڭٸسٸپ, بٸتە قايناسىپ كەتكەن شاقتا عانا وقىرمانعا سٸڭٸمدٸ بولاتىندىعىن تاقىرىپقا ارقاۋ ەتكەن مودەراتور پٸكٸرٸن جازۋشىلار دا قوستادى. سٶيتتٸ دە كەلەشەكتٸڭ سٷيەكتٸ شىعارمالارىن تۋدىراتىن جاس ەدەبيەتشٸلەرگە بۇل تاقىرىپتا كەڭەس تە بەرٸپ ٷلگەردٸ. بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ شىڭعىسحان, وربۇلاق شايقاسى, جەتٸسۋ تاريحى تۋرالى قۇندى مەلٸمەتتەر ايتىپ, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى» دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن تىڭدارمانعا ساۋال تاستاي وتىرىپ بايانداپ بەردٸ. بۇل ورايدا كەيٸنگٸ بۋىن ٶكٸلدەرٸ دە ٶز ويلارىن ورتاعا سالدى.
– قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ قازىناسى بولعان تەكەن ەلٸمقۇلوۆتىڭ «قاراوي» ەڭگٸمەسٸ ارقىلى ماحامبەت پەن ىقىلاستى جاقىن تانىدىق. الاش ارىستارىنىڭ حاراكتەرلٸك وبرازىن اشا تٷسەتٸن دٷنيەلەر – ٷلكەن تاريحي شىعارما بولاتىن تاقىرىپ, – دەدٸ ەسەي جەڭٸسۇلى.
جازۋشى ٷشٸن ەڭ قيىنى – ٶز زامانى تۋرالى جازۋ. كەزدەسۋ بارىسىندا قوناقتارعا قويىلعان «وسى زامان تۋرالى قاشان جازباقسىزدار?» دەگەن سۇراق تٶڭٸرەگٸندە وي قاۋزاعان جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ ٶز زامانى تۋرالى جازۋ وڭاي دٷنيە ەمەس ەكەندٸگٸن, سەبەبٸ, سانادا تولىق پٸسپەگەن, قۇس جولىنان قاراعانداي بەلگٸلٸ كەزەڭ ٶتكەرٸپ بارىپ قاراماعان دٷنيەنٸڭ تولىق تانىلمايتىنىن, تٸپتٸ زامان پورترەتٸ تولىق اشىلماۋى مٷمكٸن ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. «بەرٸ سانادا پٸسۋٸ كەرەك» دەيدٸ جازۋشى.
كەلەلٸ كەزدەسۋدە بٸلٸمگەرلەر «قانداي ەدەبي شىعارمالاردى وقۋعا كەڭەس بەرەر ەدٸڭٸز» دەگەن دە سۇراق قويدى. بۇل ساۋالعا وراي «تانىمعا شەكتەۋ جوق. قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ شىعارمالاردىڭ بارلىعى وقىپ شىعۋعا تۇرارلىق دٷنيەلەر. مەسەلەن, بەكسۇلتان اعامىزدىڭ «ەي, دٷنيە-اي» كٸتابىن وقۋعا كەڭەس بەرەمٸن», – دەدٸ جاس جازۋشى قانات ەبٸلقايىر.
وسىلايشا, تاپتاۋرىن سٷرلەۋگە تٷسپەي, تۇششىمدى ويلارمەن ٶربٸگەن كەزدەسۋدە ەدەبيەتتٸڭ كەشەگٸسٸ, بٷگٸنٸ ھەم ەرتەڭٸ جايلى پٸكٸرلەر ايتىلدى. كەش سوڭىندا سالماقتى سۇراقتار قويعان ستۋدەنتتەرگە وبلىستىق تٸل باسقارماسى كٸتاپحاناسىنان الىنعان ەدەبي كٸتاپتار سىيعا تارتىلدى.
الماتىدان ات ارىتىپ كەلگەن قوناقتار دا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىنداعى ۇيىمداستىرىلعان جوباعا رازى نيەتتەرٸن بٸلدٸرٸپ, كەلەسٸ كەزدەسۋلەردە دە سٷبەلٸ ەڭگٸمەلەر ايتىلاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
ايتا كەتەرلٸگٸ, دەستٷرگە اينالعان يگٸ شارانى الماتى وبلىسىنىڭ تٸلدەردٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ باسقارماسى مەن ٸ.جانسٷگٸروۆ اتىنداعى جەتٸسۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ بٸرلەسٸپ ٶتكٸزۋدە.
قوزىباي قۇرمان,
الماتى وبلىسى
