Sońǵy ýaqytta kieli Jetisý topyraǵynda bekzat óner ádebietke degen yqylastyń alabóten aýa bastaǵany ras. Óńirde túrli ádebi baiqaýlar men jyr músháiralarynyń kóptep uiymdastyrylýy sonyń kýási bolsa kerek. Bul bir jaǵynan shyn máninde rýhani jańǵyrýdy qalaǵan jetisýlyq jurttyń ystyq yqylasy deýge de bolatyndai. Sol keremet bastamalardyń biri de, biregeii – «Ádebiet – rýhaniiattyń dińgegi» atty igi shara bolyp otyr. Oshaqtyń úsh butyndai tireý bolyp, rýhaniiat qazanyn burq-sarq qainatqan úsh býynnyń ditti maqsaty da bireý. Jas býynǵa ónege bolar óristi áńgime aitý. Osyndai izgi maqsatqa arnalǵan joba osy ýaqytqa deiin eki kezdesýin ótkizip te úlgergen. Endi, mine, Taldyqorǵan tórinde qazaq ádebietindegi taǵy bir úshtiktiń áńgimesi aitylyp, ardyń isiniń amanaty nasihattaldy.
Osymen úshinshi márte ótkizilgen bul kezdesý de ózindik órnegimen erekshelendi. Oǵan sebep, ádebi sharanyń osy jolǵy keiipkerleriniń de osalynyń bolmaýy. Qazaq ádebietindegi shoqtyǵy biik jazýshy Beksultan Nurjekeulynyń, sonymen birge, keiingi tolqynnyń kórnekti ókilderi Esei Jeńisuly men Qanat Ábilqaiyrdyń kelip, aqedil, arqa-jarqa áńgime óristetýi – ázirge tek qana jetisýlyq oqyrmanǵa buiyrǵan merei edi.
Sanaǵa sáýle túsirgen syr-suhbat alańynda kesh tizginin ustaǵan jazýshy Esbolat Aidabosyn: «Kez kelgen qalam ustaǵan shyǵarmashylyq iesiniń aldyna qoiǵan jospary, basqasha aitqanda, jetsem degen mejeli biigi bolady ǵoi. Áńgimeniń tiegin áýeli sodan bastap aǵytsaq deimiz. Bul jaiynda ne aitar edińizder?» dep, qonaqtarǵa ortaq saýal tastady.
Osy saýalǵa orai aǵa býyn ókili Beksultan Nurjekeuly tushymdy oilaryn ortaǵa saldy. Tarihqa júirik, taǵylym-tárbiege kenen qalamger tyńdaýshy tamyryn da dóp basty. Zal toly tyńdarman dúr-dúr silkinip, shapalaǵyn rýhqa janyp soqqandai ystyq-ystyq bir kúige túskeni de res. «Á, bizdiń tarih osylai eken ǵoi» degendei eleńdesti. Tolaǵai sózdiń tobyqtai túiinin aitqanda, jazýshy rýhani jańǵyrý aiasynda ádebiet te jańǵyrýy tiis ekenin tilge tiek etip, «Ádebiet – mádeniettiń atasy» dep oi túidi.
Al jazýshy, jýrnalist Esei Jeńisulynyń bul turǵyda aitqan oiy da sony shyqty deýge bolady. Nanbasańyz, oqyp kórińiz:
– Qazir sizder meni jazýshy dep otyrsyzdar. «Men 28 jasyma deiin árnárseni jaza bastadym. Qyryq jasqa kelgenshe ózimniń ádebietke kelgen-kelmegenimdi bilmedim», - deidi orys jazýshysy Viktor Astafev. Osy jaýap maǵan unaidy. Men de ádebietke qanshalyqty jańalyq ákelgenimdi bilmeimin. Óitkeni, biz stýdent bolǵan, jýrnalistikaǵa aralasqan jyldar balapan basyna, turymtai tusyna ketken zaman boldy da, sóz ónerin qadirleitin, sol jolǵa ózin arnaǵysy keletin adamadar tirshilik qamymen ketip qaldy. Sondyqtan qazir bizdiń jańadan eńse túzep, oqyrmanǵa bir nárse bersek pe degen ýaqytymyz kelgen siiaqty.
Ókinishke orai, Rahat (Mamyrov – Q.Q.) esimdi jan dosym qyryq jasqa úsh-aq apta qalǵanda ómirden ótip ketti. Sonda oiladym, adamnyń ǵumyry kózdi ashyp-jumǵansha óte shyǵady eken ǵoi dep. Ádette, qansha nárseni josparlap, iske asyrǵanyńmen, ishki jan dúnień taǵy bir jańasha nárseni qalap turady emes pe? Al meniń ishki álemim qalaǵan nárse ol – jazý. Sondyqtan qazir eshkimge jar salmai-aq jaza bergendi jón kórdim, – deidi ol.
Erkin úlgide, tipti erkin atmosferada ótken dep aitqan jón shyǵar, áiteýir, bógenaiy bólek osy keshte tyńdarman tarapy da kezek pe kezek tushymdy suraqqa oiysyp otyrdy. Aitalyq, ádebi keshtiń bir sátinde bilimgerler tarapynan «Qazaq ádebietiniń keleshektegi jazýshylary qandai dárejege jetedi?» degen saýal da qoiyldy. Bul suraqqa jazýshylar bolashaqta qazaq jazýshylary qazaq halqynyń qalanyń ulty bolýyna eńbek sińirýi kerek, qazaq qalanyń ulty bolmasa – kóp utylady dep utymdy jaýap qaitarysty.
Úsh býyn ókilimen ótken kezdesýde ádebiet tóńireginde ǵana emes, tarihtan da syr shertetin áserli ári rýhty áńgimeler órbidi. Tarih ádebietpen ajyramastai sińisip, bite qainasyp ketken shaqta ǵana oqyrmanǵa sińimdi bolatyndyǵyn taqyrypqa arqaý etken moderator pikirin jazýshylar da qostady. Sóitti de keleshektiń súiekti shyǵarmalaryn týdyratyn jas ádebietshilerge bul taqyrypta keńes te berip úlgerdi. Beksultan Nurjekeev Shyńǵyshan, Orbulaq shaiqasy, Jetisý tarihy týraly qundy málimetter aityp, «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» degenniń ne ekenin tyńdarmanǵa saýal tastai otyryp baiandap berdi. Bul oraida keiingi býyn ókilderi de óz oilaryn ortaǵa saldy.
– Qazaq ádebietiniń qazynasy bolǵan Táken Álimqulovtyń «Qaraoi» áńgimesi arqyly Mahambet pen Yqylasty jaqyn tanydyq. Alash arystarynyń harakterlik obrazyn asha túsetin dúnieler – úlken tarihi shyǵarma bolatyn taqyryp, – dedi Esei Jeńisuly.
Jazýshy úshin eń qiyny – óz zamany týraly jazý. Kezdesý barysynda qonaqtarǵa qoiylǵan «Osy zaman týraly qashan jazbaqsyzdar?» degen suraq tóńireginde oi qaýzaǵan jazýshy Beksultan Nurjekeev óz zamany týraly jazý ońai dúnie emes ekendigin, sebebi, sanada tolyq pispegen, qus jolynan qaraǵandai belgili kezeń ótkerip baryp qaramaǵan dúnieniń tolyq tanylmaitynyn, tipti zaman portreti tolyq ashylmaýy múmkin ekenin atap ótti. «Bári sanada pisýi kerek» deidi jazýshy.
Keleli kezdesýde bilimgerler «qandai ádebi shyǵarmalardy oqýǵa keńes berer edińiz» degen de suraq qoidy. Bul saýalǵa orai «Tanymǵa shekteý joq. Qazaq ádebietindegi shyǵarmalardyń barlyǵy oqyp shyǵýǵa turarlyq dúnieler. Máselen, Beksultan aǵamyzdyń «Ái, dúnie-ai» kitabyn oqýǵa keńes beremin», – dedi jas jazýshy Qanat Ábilqaiyr.
Osylaisha, taptaýryn súrleýge túspei, tushymdy oilarmen órbigen kezdesýde ádebiettiń keshegisi, búgini hám erteńi jaily pikirler aityldy. Kesh sońynda salmaqty suraqtar qoiǵan stýdentterge oblystyq til basqarmasy kitaphanasynan alynǵan ádebi kitaptar syiǵa tartyldy.
Almatydan at arytyp kelgen qonaqtar da «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasyndaǵy uiymdastyrylǵan jobaǵa razy nietterin bildirip, kelesi kezdesýlerde de súbeli áńgimeler aitylatynyna senim bildirdi.
Aita keterligi, dástúrge ainalǵan igi sharany Almaty oblysynyń tilderdi damytý jónindegi basqarmasy men I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýniversiteti birlesip ótkizýde.
Qozybai QURMAN,
Almaty oblysy
