ۇلى دالانى مەكەندەگەن كٶشپەلٸلەر قۇرعان الىپ مەملەكەتتەر ەلەمدٸك تاريحتىڭ دوڭعالاعىن ٸلگەرٸ جىلجىتىپ, ادامزات ٶركەنيەتٸن ايقىنداۋشى بەتبۇرىستار جاساعانى بەلگٸلٸ. بۇل رەتتە, تٷرلٸ كەزەڭدەر مەن الماعايىپ دەۋٸرلەردەگٸ قوعامدىق بولمىستىڭ ناقتىلى كەسكٸن-كەلبەتٸن, ەتنومەدەني قۇبىلىستاردى, رۋ-تايپالىق قۇرىلىمداردى, ساياسي ەكونوميكالىق جٷيە مەن سىرتقى قارىم-قاتىناستاردى تانۋعا ورتاعاسىرلىق شىعىس تٸلدٸ جازبا دەرەكتەردٸڭ ورنى ايرىقشا باعالى.
تٷركٸ ەلەمٸ تاريحىندا تاعدىرشەشتٸ پاسسيونارلىق قۋاتتى قۇبىلىس بايقالىپ, XIII-XIV عاسىرلاردا دٷنيە جٷزٸن دٷر سٸلكٸندٸرگەن ۇلى يمپەرييا ٸرگەسٸ بوي كٶتەردٸ, ۇلى دالادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وراسانa زور دٷبٸرلٸ ٶزگەرٸستەر بولدى. شىڭعىس قاعان شاڭىراعىن كٶتەرٸپ, كەرەگەسٸن كەرگەن كٶگەنتٷپ كٶشپەلٸ قاۋىمنىڭ ورتاق ورداسى ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸن قامتىدى. سوندىقتان دا تٶرتكٷل دٷنيەنٸڭ ۇلان-عايىر اۋماعىن الىپ جاتقان الىپ يمپەرييا تاريحىنا قاتىستى سان الۋان تٸلدەردە جٷزدەگەن جازبا ەسكەرتكٸشتەر مەن الۋان تٷرلٸ تٷپدەرەكتەر پايدا بولدى.
قازٸرگٸ كەزەڭدە التىن ەۋلەت ۇرپاعى التى قۇرلىققا كەمەل بيلٸك جٷرگٸزگەن كەمەڭگەر شىڭعىس قاعاننان مەملەكەتتٸك باستاۋىن تارتاتىن ەلدەر دە كٶپ, بۇل تاقىرىپتا قالام تارتاتىن جاندار دا از ەمەس. وسىعان بايلانىستى كەيدە تٷپدەرەكتەرگە سٷيەنبەۋدەن بالاڭ دا ۇشقارى پٸكٸرلەر, جاڭساق جورامالدار دا ايتىلىپ جٷرگەنٸ بەلگٸلٸ. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ تٷپنۇسقا دەرەكتەردٸ وقىماۋدان, قولجازبانى عىلىمي دەڭگەيدە يگەرمەۋدەن تۋعان ولقىلىقتان دەۋگە بولادى.
وسى ورايدا شىڭعىس حان قۇرعان يمپەرييا تاريحىنا قاتىستى كانوندىق نۇسقاداعى ورتاعاسىرلىق پارسى دەرەككٶزدەرٸ اراسىندا ەيگٸلٸ راشيد اد-دين فازلۋللاح يبن يماد اد-داۋلا ابۋل-حاير الي حامادانيدٸڭ (1247-1318 ج.ج) «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگٸنٸڭ باعاسى وراسان زور.
ەستە جوق ىقىلىم زامانداردان بەرٸ كٶپتەگەن تۇلعالار, جىلناماشىلار مەن شەجٸرەشٸلەر ٶز تانىم-تٷسٸنٸكتەرٸ مەن كٶزقاراستارى تۇرعىسىنان ادامدار مەن ايماقتار, تۇرعىندار مەن ولاردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸكتەرٸ تۋرالى كٶپتەگەن كٸتاپ جازعانىمەن, دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىنان جيىلعان تٷرلٸ مەلٸمەتتەردٸ تەكسەرٸپ, دەرەكتەردٸ سالىستىرا وتىرىپ, تۇتاس ەۋرازييا قۇرلىعىنداعى ادامزات تاريحىن تولىق بايانداعان العاشقى ٸرگەلٸ ەڭبەك – راشيد اد-ديننٸڭ وسى شىعارماسى بولدى.
راشيد اد-دين 1247 جىلى يراننىڭ حامادان قالاسىندا دەرٸ-دەرمەك جاسايتىن وقىمىستى دەرٸگەرلەر ەۋلەتٸندە دٷنيەگە كەلگەن. اتاسى مەن ەكەسٸ قۇلاعۋ حاننىڭ سارايىندا دەرٸگەر بولىپ قىزمەت ەتكەن. وسىنداي بٸلٸمدٸ وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن ول جاقسى بٸلٸم الىپ, ەۋەلٸ قۇلاعۋ حاننىڭ ۇلى اباقا حاننىڭ دەرٸگەرٸ ەرٸ حاتشىسى بولعان. اسا قابٸلەتتٸ, دارىندى, جان-جاقتى وقىمىستى عالىمدى باعالاعان عازان حان ونى 1298 جىلى ەلحان مەملەكەتٸنٸڭ ۋەزٸرٸ شەنٸنە دەيٸن كٶتەرگەن. راشيد اد-دين كٶپتەگەن كٸتاپتار مەن ريسالالار جازعان. حٷسني حات پەن مينياتيۋرا شەبەرلەرٸن, سۋرەتشٸلەر مەن ۇستالاردى جەنە اۋدارماشىلاردى ماڭايىنا جيناعان ونىڭ كٸتاپحاناسى اسا باي بولعان. جيىرما جىلدىق ۋەزٸرلٸك قىزمەتٸندە كٶپتەگەن كٸتاپحانالار, اۋرۋحانالار, مەدرەسەلەر سالدىرعان. ٶز قاراجاتىنا تەبريز قالاسىندا «رۋب-ي راشيدي» دەپ اتالاتىن ارنايى قالاشىق سالدىرعان. ۇلىنا جازعان حاتىنىڭ بٸرٸندە راشيد اد-دين بۇل قالاشىقتا 30 مىڭداي ٷي, 24 كەرۋەن ساراي, 1 500 دٷكەن, مونشالار, باۋلار مەن باقشالار, ۇستاحانالار, قوناق ٷيلەر, 6000 شەكٸرت وقيتىن, 400 عالىم دەرٸس وقيتىن ٸرٸ مەدرەسە ورنالاسقانىن ايتادى. سوندىقتان كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر «رۋب-ي راشيدي» قالاشىعىن يراننىڭ العاشقى ۋنيۆەرسيتەتٸ دەپ سانايدى.
وسىنداي كٶرنەكتٸ عالىم, قايراتكەر تۇلعا بولعان راشيد اد-دين «جاميع ات-تاۋاريح» دەپ اتالاتىن تاريحتار جيناعىن ەلحان مەملەكەتٸنٸڭ ەمٸرشٸسٸ عازان حاننىڭ جارلىعى بويىنشا 1300 جىلى باستاپ, 1316 جىلى ولجايىتۇ سۇلتان دەۋٸرٸندە تەمامداعان. ول تۋرالى عۇلامانىڭ ٶزٸ: «بٷكٸل ەلەم حالىقتارى مەن ادامزاتتىڭ تٷرلٸ توپتارىنىڭ ٶمٸر سالتى مەن حيكايالارىن قامتيتىن تاريح وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەشبٸر دەۋٸردە جاسالماعان ەرٸ ول مەملەكەتتەردە ٶزگە ەلدەر مەن قالالار تۋرالى مەلٸمەتتەر جازىلعان ەشقانداي كٸتاپ بولماعان, وعان قوسا بۇرىنعى پاتشالاردىڭ ەشبٸرٸ زەرتتەۋلەر مەن ٸزدەنٸستەر جٷرگٸزبەدٸ, كٸتاپتار شىعارمادى», – دەي وتىرىپ, عازان حاننىڭ جارلىعى بويىنشا وسىنداي ٸرگەلٸ جۇمىستىڭ باستالعانىن, ول بۇيرىقتى ورىنداۋ ٷشٸن بارلىق ەلدەردٸڭ عالىمدارى مەن بەدەلدٸ ادامدارىنان دەرەكتەر جيناستىرىلىپ, انىقتاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەنٸن, كٶنە كٸتاپتاردىڭ رەتتەلٸپ تاڭداپ الىنعانىن, سولاردان ساراپتالىپ, ٷزٸندٸلەر الىنعانىن باياندايدى.
ٸرگەلٸ ەڭبەكتەگٸ دەرەكتەر مەن مەلٸمەتتەردٸ جيناقتاۋ ٸسٸنە سول دەۋٸردەگٸ تٷركٸ, پارسى, اراب, قىتاي, تيبەت, ٷندٸ جەنە تاعى باسقا حالىقتاردىڭ تاريحشىلارى مەن بٸلگٸر شەجٸرەشٸلەرٸ, جىلناماشىلارى مەن اسقان وقىمىستىلارى جۇمىلدىرىلعان. سول جيناقتالعان مول مەلٸمەتتەر مەن دەرەكتەر حانداردىڭ ساراي ورداسىنداعى كەڭسەلٸك قۇپييا قۇجاتتارمەن سالىستىرىلىپ سارالانىپ, دەلدٸكپەن دەيەكتەلٸپ, جٷيەلٸ جيناققا اينالعان.
عۇلاما عالىم راشيد اد-ديننٸڭ وسىناۋ ەنتسيكلوپەدييالىق اسا قۇندى تۋىندىسىنىڭ تاريحي دەرەكتانۋلىق ماڭىزدىلىعى تٶتەنشە بٶلەك ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ونىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» شىعارماسى سول كەزدەگٸ شىڭعىس قاعاننىڭ مۇراگەرلەرٸ مەن كۋەگەرلەردٸڭ, شەجٸرەشٸ تاريحشىلاردىڭ تالقىسى مەن كٶمەگٸ ارقىلى بەكٸتٸلگەن بٸردەن-بٸر شىنايى تٷپنۇسقا دەرەككٶزٸ بولىپ سانالادى. بۇل ەڭبەكتٸڭ دەرەكتەردٸ جٷيەلەۋ ەدٸسٸ, شىندىققا كۋەگەرلٸك ەتۋٸ, تۇلعاتانۋشىلىق سيپاتى, حان ورداسىندا ساقتالعان قۇپييا قۇجاتتارعا نەگٸزدەلۋٸ, ارقاۋىنا ادالدىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٷلگٸ ەتۋٸ قازٸرگٸ وتاندىق تاريح عىلىمى ٷشٸن دە ماڭىزدى مەتودولوگييالىق سارا ٷلگٸ دەۋگە بولادى. مۇندا تەك كٶشپەلٸلەر ەلەمٸ عانا ەمەس, دٷنيە جٷزٸنٸڭ تاريحى كەڭ اۋقىمدا, حرونولوگييالىق اسا ٸرٸ مەرزٸمدە قامتىلادى, سول سەبەپتەن مۇنداي ٸرگەلٸ دە كٷردەلٸ ەڭبەك بۇرىن-سوڭدى ادامزات تاريحىندا سول دەۋٸردە جازىلعان ەمەس.
راشيد اد-ديننٸڭ تاريح جەنە تاريحشى تۋرالى تٷسٸنٸكتەرٸ دە ٶتە تەرەڭ. «تاريحشىنىڭ مٸندەتٸ – ەر حالىقتىڭ, ەر تايپانىڭ بارلىق حيكايالارى مەن تاريحي شەجٸرەسٸن سول ەلدٸڭ اراسىنداعى كٸتاپتاردان, ەل اراسىنا تانىمال بولعان مەشھٷر ەرٸ سىيلى ادامداردىڭ ەڭگٸمەلەرٸنەن الا وتىرىپ كٸتاپقا ەنگٸزۋ, ٶزگەرٸسسٸز جەتكٸزۋ ەرٸ جازىپ الۋ بولادى. ال جەتكٸزٸلگەن ريۋاياتتاردىڭ شىندىعىنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ – ريۋاياتتى جەتكٸزۋشٸنٸڭ موينىندا» دەپ جازادى عۇلاما. تاريحي دەرەكتەردٸ سالىستىرا زەرتتەۋدٸڭ نەگٸزٸن قالاعان راشيد اد-دين «تاريحشى ٶز قييالىنان بٸر نەرسە قوسار بولسا, وندا ول مٸندەتتٸ تٷردە نەگٸزسٸز ەرٸ قاتە بولادى» دەپ تۇجىرىمدايدى. بۇلتارتپاس ايعاق پەن بۇلجىماس دەرەكتٸ عانا باعدار-باسشىلىققا الاتىن وسى قاعيدات كەيدە قازٸرگٸ تاريحشىلارىمىزعا دا جەتٸسپەي جاتاتىنىن قىنجىلا مويىنداۋىمىز كەرەك.
ۇلت تاريحى ٷشٸن اسا ماڭىزدى وسى قۇندى ەڭبەكتە ۇلى دالادا عاسىرلار بويى ٶمٸر سٷرٸپ, تٸرشٸلٸك ەتكەن حالىقتاردىڭ پايدا بولۋى, ولاردىڭ تٷرلٸ تايپالارعا بٶلٸنۋٸ, سولاردىڭ قاتارىندا كەيٸنەن قازاق دەپ اتالعان حالىقتى قۇرعان رۋ-تايپالاردىڭ شىعۋ تەگٸ مەن دامۋ تاريحى, ٶمٸرلٸك سالت-دەستٷرلەرٸ مەن اتاقونىستارى, بٸر بٸرٸمەن قارىم-قاتىناستارى جەنە وسى تايپالاردىڭ اراسىنان شىققان, ەلەمنٸڭ باسىم بٶلٸگٸن باعىندىرىپ, ۇلى يمپەرييا قۇرعان داڭقتى شىڭعىس حاننىڭ ٶمٸربايانى مەن شەجٸرەسٸ, عاسىرلار بويى بيلٸك قۇرعان ۇرپاقتارىنىڭ جىلناماسى, سول كەزدەرٸ ولارمەن زامانداس, قاناتتاس ٶمٸر سٷرگەن ەلدەردەگٸ ەلەۋلٸ وقيعالار جان-جاقتى قامتىلعان.
تەرەڭ تاريحتى قوزعاعان بۇل تولىمدى تۋىندى ەسٸرەسە تٷركٸ دٷنيەسٸ ٷشٸن اسا قۇندى دەرەك كٶزٸ بولىپ سانالادى. تاريحىن تاسقا قاشاپ قالدىرعان تٷركٸلەردٸڭ تاعدىرى بٸزگە نەگٸزٸنەن قىتاي, اراب جەنە پارسى جەنە باسقا دا حالىقتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ جازعان قولجازبالار مەن جىلنامالار ارقىلى جەتكەنٸ بەلگٸلٸ. ولاردىڭ بٸرازىن بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساراپتاپ, سۇرىپتاماي, قۇران سٶزٸندەي كٶرٸپ, قابىلداپ جٷرمٸز. ال راشيد اد-ديننٸڭ ەڭبەگٸ بٸزگە ٶزگە ەلدەردە جازىلعان قولجازبالاردى سالىستىرا وتىرىپ, وعان دەيٸن كٶبٸنە اۋىزشا ايتىلىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جىر جولدارىمەن جەتكەن, كەيدە اڭىز-ەپساناعا اينالىپ, تٷگەندەلمەي جاتقان جاۋىنگەر جۇرتتىڭ مول مۇراسىن دا بٸر ٸزگە تٷسٸرٸپ, جٷيەلەپ بەردٸ. بۇل تۋرالى اۆتور بىلاي دەيدٸ: ««... مۇعۋلداردىڭ جەنە مۇعۋلدارعا تۋىسقان بولىپ كەلەتٸن بارشا تٷركٸ تايپالارىنىڭ شەجٸرەلەرٸن, بٶلەك-بٶلەك, شاشىلىپ جاتقان, وسى ۋاقىتقا دەيٸن ولاردى جيناۋعا ەشكٸمنٸڭ قولى بارماعان, ەشكٸمگە ولاردى رەتكە كەلتٸرٸپ, جيناقتاۋ باقىتى بۇيىرماعان, سونىڭ سالدارىنان بٷكٸل تاريحشىلار ولاردىڭ جارتىسىن حالىق اۋزىنان ەستٸپ الىپ, كەيٸن ٶزٸنٸڭ قالاۋى مەن كٶڭٸلٸنە ساي كٷيدە بايانداپ كەلگەن, ال ولاردىڭ شىنايى مەن-جايىن ەشكٸم بٸلمەگەن, ەشكٸم تەكسەرە الماعان حيكايالاردى ەرٸ ولاردىڭ بايانىن... ساقتالىپ جاتقان جەرلەرٸنەن تاۋىپ, ولاردى ساراپتاپ, سىنعا الىپ, جازبالاردا جازىلعان دەرەكتەردٸڭ دەلدٸگٸن تەكسەرٸپ, تەرەڭ زەرتتەۋدەن ٶتكٸزٸپ, ولاردى جيناپ, كەرەكتٸسٸن رەتكە كەلتٸرٸپ, مٸنسٸز تٸركەستەر كٷيٸندە بايانداپ, وسى ۋاقىتقا دەيٸن سىر جامىلعىسىنىڭ استىندا ساقتالىپ كەلگەن حيكايالاردى, كەرەمەت تە, كٶركەم اقىل-ويدىڭ سۇلۋلارىن اشىق الاڭعا شىعارىپ, ەلەمگە جارييا ەتٸپ كٶرسەتسٸن» دەپ پاتشا ەمٸر ەتتٸ».
وسى جولداردان بٸز اۆتوردىڭ تٷركٸ رۋ-تايپالارىنىڭ شىعۋ تەگٸ مەن تاريحىن جەتٸك بٸلەتٸن سۇڭعىلا بەكتەر مەن اسقان بٸلٸمپازداردىڭ سٶزدەرٸنە دەن قويعانىن, شەجٸرەشٸلەرگە جٷگٸنگەنٸن, سولاردان وقيعالاردىڭ انىق-قانىعىن تەكسەرگەنٸن بايقايمىز. ٶزٸ بۇل تۋرالى «...ول تٷركٸ حالىقتارى جايلى دەرەكتەردٸ ەربٸر قاۋىمنىڭ اتاقتى ريۋاياتشىلارى مەن ناقىلشىلارىنىڭ جەتكٸزگەنٸنە سەيكەس جەنە ولاردىڭ كەيبٸر كٸتاپتارىندا تابىلعاندارىن الىپ, ٶزگەرتپەي كەلتٸرۋدە» دەگەن راشيد اد-ديننٸڭ قاشقاريدٸڭ ەيگٸلٸ تٷرٸك سٶزدٸگٸ سيياقتى ٸرگەلٸ ەڭبەكتەردٸ پايدالانعانىن اڭعارامىز. شەجٸرەشٸلەر اراسىندا ۇلى ەمٸر بولات چينساننىڭ ەسٸمٸن ەرەكشە اتاعان عۇلاما عالىم بۇل تاريحتار جيناعىن جازىپ شىعۋ ٷشٸن ٶزٸنەن بۇرىنعى تاباري, يبن اسير, ماسعۋدي, بيرۋني, بالحي, نيشابۋري, راۆاندي, تۋسي, جۋۆايني سيياقتى تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرٸندە كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەردٸ دە رەتٸمەن قولدانعانى دا انىق.
نۇح پايعامباردان باستاپ, وعىز حان نەسٸلٸنەن تارايتىن شىڭعىس حان جەنە ونىڭ ۇرپاقتارى جايلى سٶزٸن ساباقتاعان راشيد اد-دين ۇلى دالا تاريحىنداعى كٶپتەگەن ٸرگەلٸ قاۋىمدار مەن ولاردان شىققان كٶرنەكتٸ قايراتكەرلەر, داڭقتى تۇلعالار تۋرالى باياندايدى, سونىڭ ٸشٸندە وعىز, قاڭلى, قىپشاق, قارلۇق, قالاش, ۇيعىر, قىرعىز, تاتار, جالايىر, مەركٸت, نايمان, كەرەيت, قوڭىرات جەنە ەرگەنەقوننان شىققان ٶزگە دە رۋ-تايپالار جايىندا مول مەلٸمەتتەر بەرەدٸ. راشيد اد-ديننٸڭ ەڭبەگٸندە سول دەۋٸردٸڭ قالالارى مەن ەلدٸ مەكەندەرٸ, جاعراپييالىق ايماقتار مەن جەر-سۋ اتاۋلارى تۋرالى دا قۇندى دەرەكتەر باياندالادى. مەسەلەن, ول سايرام قالاسى تۋرالى «كەرٸ سايرام – ٶتە كٶنە ەرٸ اسا كەڭ دە ٷلكەن قالا. قالانى كٶرگەندەر ونىڭ باسىنان اياعىنا دەيٸن بٸر كٷندٸك جول جەنە وندا قىرىق قاقپانىڭ بار ەكەنٸن جەتكٸزەدٸ» دەپ جازادى. مٸنە, وسىلاي مۇقييات جينالىپ, مٷلتٸكسٸز جٷيەلەنگەن مەلٸمەتتەر مەن دەرەكتەر وقىرمانعا ەدەمٸ مينياتيۋرا-سۋرەتتەرمەن ەسەم بەزەندٸرٸلٸپ ۇسىنىلادى. ايتا كەتەرلٸك جايت, بۇل مينياتيۋرالار سول كەزەڭنٸڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن بەينەلەۋ تۇرعىسىنان دا اسا قۇندى بولىپ سانالادى.
سوندىقتان ٶتكەنگە ٷڭٸلگەن ەربٸر تاريحشى مەن كٶزٸقاراقتى وقىرمان تاراپىنان تالاسسىز مويىندالعان كلاسسيكالىق ەڭبەك ٶزٸنەن كەيٸنگٸ سول زاماننىڭ جىلناماسىن جازۋشىلار ٷشٸن دە سەۋلە شاشىپ, باعدار بەرٸپ, جولاشار ٷلگٸ بولىپ, سودان شىعارمانىڭ دەستٷرٸن جالعاعان قاداۋ-قاداۋ قۇندى دٷنيەلەر تۋدى. مىسالى قادىرعالي بي قوسىمۇلى جالايىري 1602 جىلى جازعان «جاميع ات-تاۋاريح» شىعارماسى, حيۋا حانى ەبٸلعازى باھادٷردٸڭ «شاجارا-ي تاراكيما» (1661 ج.), «شاجارا-ي تۋرك» (1665 ج.) اتتى تۋىندىلاردىڭ التىن ارقاۋى ەرٸ تاريحي-دەرەكتانۋلىق نەگٸزدەرٸ دە راشيد اد-ديننٸڭ وسى «جاميع ات-تاۋاريح» شىعارماسى بولعان ەدٸ. سوندىقتان بولسا كەرەك, ەيگٸلٸ شىعىستانۋشى عالىم, اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد «تاريحي ەنتسيكلوپەدييالىق مۇنداي ەڭبەكتەر ورتا عاسىرلاردا ەلەمنٸڭ ەشبٸر حالىقتارىندا, ازييادا دا, ەۋروپادا دا بولعان جوق دەپ» جوعارى باعا بەرگەن. سول سيياقتى ي.پ.پەترۋشەۆسكيي دە بۇل شىعارما تۋرالى «كٶشپەندٸلەردٸڭ ەتنوستىق بايلانىستارىن, ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرٸن, تۇرمىسىن, قۇقىقتارى مەن اڭىزىن راشيد اد-دين ناقتى, تولىققاندى جەنە دەلدٸكپەن سۋرەتتەدٸ, بٸز مۇنداي قولجازبالاردى باسقا بٸر حالىقتاردىڭ ەشبٸر دەرەككٶزدەرٸنەن تابا المايمىز» دەپ جازدى.
«جاميع ات-تاۋاريح» جيناعىنىڭ بٸرسىپىرا بٶلٸمٸ 1836 جىلى فرانتسۋز تٸلٸنە اۋدارىلعان بولاتىن. ودان كەيٸن 1858-1888 جىلدارى ي.ن. بەرەزين ورىس تٸلٸنە, 1911 جىلى ە.بلوشە فرانتسۋز تٸلٸنە اۋداردى. سونىمەن قوسا, 1936 جىلدان باستاپ كسرو شىعىستانۋ ينستيتۋتى عىلىمي قىزمەتكەرلەرٸ تاراپىنان ورىس تٸلٸنە اۋدارىلىپ, 1946 جىلى 3-شٸ تومى, 1952 جىلى 1-شٸ تومى, 1960 جىلى 2-شٸ تومى جارىق كٶردٸ. ورىس تٸلٸندەگٸ بۇل اۋدارمانىڭ ساياسي تسەنزۋرالىق قاتاڭ باقىلاۋدا جارىققا شىققان, ەبدەن ەسكٸرگەن جەنە بۇرمالانعان اۋدارما بولعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتكٸمٸز كەلەدٸ. ەشبٸر تٷپنۇسقالىق فاكسيميلەسٸ بەرٸلمەگەن اۋدارمادا ورتالىق ازييا تاريحىنا قاتىستى تۇستارىنا قاجەتتٸ تٷسٸنٸكتەمەلەر جاڭساق, تٸپتەن كەمشٸلٸكتەرٸ كٶپ بولعان. سونىمەن بٸرگە «جاميع ات-تاۋاريح» جيناعىندا تٷرلٸ-تٷستٸ سۋرەتتەرٸمەن بەرٸلگەن اسا قۇندى مينياتيۋرالارى, شەجٸرەلەرٸ, تاڭبالارى سەكٸلدٸ باي مۇرالارى دا مٷلدەم نازاردان تىس قالعان ەدٸ. ودان كەيٸن 1968 جەنە 1980 جىلدارى ا.ا.الي-زادە «جاميع ات-تاۋاريح» جيناعىنىڭ 2 توم قولجازبا نۇسقالارىنىڭ سالىستىرمالى مەتٸندەرٸن جارييالادى.
مٸنە, وسىنداي ٸرگەلٸ ەڭبەك العاش رەت تولىق اۋدارىلىپ, قازاق وقىرماندارىنا جول تارتىپ وتىر. حٸح عاسىردان باستاپ اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمٸس, ورىس, قىتاي جەنە ٶزگە تٸلدەرگە اۋدارىلا باستاعان تەڭدەسسٸز تۋىندى العاش رەت قازاق تٸلٸنە 2017 جىلى اۋدارىلىپ, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ دەمەۋشٸلٸگٸمەن جارىق كٶرگەن ەدٸ. ونى قازاق تٸلٸنە تٸكەلەي اۋدارعان اراب, پارسى تٸلدەرٸنٸڭ بٸلگٸر مامانى, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ عۇلامالار كەڭەسٸ مٷشەسٸ, وڭتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «تٷركٸتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ زەرٸپباي جۇمانۇلى ورازباي.
حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن العاشقى اۋدارمانىڭ كەيبٸر كەمشٸن تۇستارى تولىقتىرىلىپ, كٶنە سٶزدەردٸڭ ارنايى سٶزدٸگٸ رەتتەلٸپ, جٷيەلەنگەن, عىلىمي تالاپقا ساي ەكٸنشٸ باسىلىمى باسپاعا ۇسىنىلىپ, زەردەلٸ زەرتتەۋشٸلەر مەن وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنىلىپ وتىر.
بۇل تۇستا اۋدارماشى عىلىم تالابىنا ساي قولجازبادا جازىلعان مەتٸندٸ ەشقانداي ٶزگەرتپەي, سٶزبە-سٶز قاز-قالپىندا اۋداردى. سوندىقتان اۋدارماشى پارسى تٸلٸندەگٸ تٷپنۇسقاداعى تٷرلٸ حالىقتاردىڭ اتتارى مەن جەر-سۋ اتاۋلارىن جەنە ارنايى تەرميندەردٸ مٷمكٸندٸگٸنشە تٷپنۇسقاعا سەيكەس قاز-قالپىندا تاڭبالاۋدى كٶزدەدٸ. اۋدارماعا نەگٸز بولعان شىعارمانىڭ پارسى تٸلٸندەگٸ 1528 بەت نۇسقاسى 1994 جىلى تەگەراندا «ال-بارز» باسپاسى تاراپىنان شىعارىلعان. بۇل تولىق نۇسقانىڭ فاكسيميلەسٸ دە قوسا بەرٸلدٸ.
وسى رەتتە ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كٶرگەن كٸتاپتى اۋدارۋعا تٷرتكٸ بولعان, ونىڭ ساپالى شىعۋىنا جاناشىرلىق تانىتقان تانىمال تۇلعا بەيبٸت اتامقۇلوۆقا جەنە ەڭبەگٸ سٸڭگەن بارشا ازاماتتارعا شەكسٸز العىسىمىزدى بٸلدٸرەمٸز.
قۇندى ەڭبەك تاريحىمىزدى تٷگەندەۋگە, جادىنىڭ جاڭعىرىپ, ۇلتتىق كودىمىزدى تٷيسٸنۋگە, سول ارقىلى حالقىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا قىزمەت ەتەتٸنٸنە كٷمەن جوق. سوندىقتان تارلان تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرٸن اشا تٷسەتٸن باعالى ەڭبەك بارشامىزعا قۇتتى بولسىن!
دارحان قىدىرەلٸ,
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
