ٷش عاسىرعا جۋىق جان بەرٸسٸپ, جان الىسقان الاپات كٷرەستەن كەيٸن ازاتتىعىمىزدى الىپ, تەۋەلسٸز قازاقستاندى جاسادىق. بٸراق, ازات ويلى, تەۋەلسٸز قازاقتى جاساي الدىق پا?! يتاليياندىق ويشىل ازالييانىڭ: «بٸز يتالييانى جاسادىق, ەندٸ يتاليياندىقتاردى جاساۋىمىز كەرەك», - دەگەن سٶزٸ بٸزدٸڭ حەلٸمٸزدٸ دٶپ باساتىنداي. يە, ازاتتىق الاش بالاسىنا ارزانعا تٷسكەن جوق. الايدا, حالقىمىز كيگەن بوداندىقتىڭ قارا نوقتاسى الپاۋىت يمپەرييالاردىڭ تاراپىنان تالاي مەملەكەتتەرگە سالىنعان بولاتىن. پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرىعى بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەرگە دە جەتٸپ, جەر-جاھاندى جاۋلاپ الۋعا تىرىسىپ باقتى. بٸراق, توتاليتارلىق ساياساتتىڭ ەزگٸسٸندە بولعان ٶزگە ەلدەر بٸز سيياقتى وتارلىق سانانى قابىلداعان جوق. ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ رۋحى ازات ەدٸ. ال بٸزدەگٸ جاعداي قالاي بولدى? عابيدەن مۇستافين تٸلٸنە تيەك ەتكەندەي «ۇلتشىلدىقپەن كٷرەسكەن» دەۋٸردە قانقۇيلى ساياسات قازاقتىڭ قولىمەن جٷزەگە استى. التىن بەل, كٷمٸس قۇرساقتان شىقساڭ دا ٶز قانداسىڭ قارۋ كٶتەرٸپ, باسىڭا قامشى ويناتىپ جاتقاندا جٷنٸڭ جىعىلىپ, جاسىماي قالۋ قيىن ٸس.
«قينامايدى تٷرمەسٸنە جاپقانى,
قينامايدى اتقانى.
قينايدى تەك ٶز يتٸمنٸڭ,
بالاعىمنان قاپقانى»,-دەپ احاڭنىڭ كٷڭٸرەنەتٸنٸ وسى كەز. كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ قازاقتىڭ وقىعاندارى «اق بولسىن, قىزىل بولسىن بەرٸبٸر, مەن تەك قازاق ۇلتىن تەبٸننەن قۇتقارىپ, سونىڭ مٷددەسٸن قورعايتىن مەملەكەتتٸ جاقتايمىن» دەگەن سٶزٸن ٸس جٷزٸندە دەلەلدەپ, سول جولدا جانىن قۇربان قىلۋعا دايىن بولعانمەن دەل ول كەزدە تۇتاس ۇلتتا مۇنداي يممۋنيتەت جوق بولاتىن. سۇراپىل زاماننىڭ سۇمدىعىن ٶتكەرٸپ, قار كەشٸپ, مۇز جاستانسا دا ازاتتىق ٷشٸن اردا باسىن بەيگەگە تٸككەن ازاماتتار ارماندا كەتكەن دٷنيە – ۇلتتىق يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ. حالەل دوسمۇحامەدوۆ: «ۇلت مەملەكەتٸن جاساپ, قازاق اراسىنان ەلەۋمەتشٸلٸكتٸ تۋعىزامىز دەگەن دەۋٸردە تۇرمىز. ەلەۋمەتشٸلٸكسٸز قازاقتا ۇلت تٸرشٸلٸگٸ, ۇلت مەملەكەتٸ بولۋعا مٷمكٸن ەمەس»,-دەپ جازادى.
ول كەزدە «قازاقتىڭ قاجەتٸنە جارايمىز» دەگەن تٸلەكتٸ الدىعا تارتقان توپتىڭ ٶزٸ ەكٸگە جارىلدى. ماقسات – بٸرەۋ, مٷددە – بٸرەۋ, ال جول – بٶلەك ەدٸ. ۇلتتىق مٷددەنٸ كٶزدەگەن ورتاق مۇراتقا قاراماستان اۋىزبٸرشٸلٸكتٸڭ جوقتىعىنان بٸر تەرٸنٸڭ پۇشپاعىن يلەي العان جوق. ٶزگەلەردٸڭ قاڭعىما سٶز, قاياۋ سالار ٸسٸنە كەشٸرٸممەن قاراعان, جەكە باسىنىڭ قالاۋىن قۇربان ەتٸپ, ۇلتتىڭ تىنىشتىعى جولىندا قۇن ەتٸپ بەرۋگە دايار ازاماتتار از بولدى. ەليحان بٶكەيحانوۆ بۇل تۋرالى: «سٶز ايىر شىقتى دەپ ەدەپسٸزدٸك تٸل كٶرسەتكەن دە باۋىرىم بار. تالاس دٷنييا – عۇمىر سيفاتى, تالىس-تارتىس جوق بولسا, عۇمىر اباقتى بولار ەدٸ. ايىر سٶزدە ايىپ جوق. اقىلعا ساڭىراۋ دا ايىپ»,-دەگەن بولاتىن.
حح عاسىردىڭ باسى قازاق ٷشٸن «تٷزۋ قالام – قيسايعان, ٶتكٸر قالام – مٷجٸلگەن زامان» بولىپ تاريح بەتتەرٸندە قانمەن قاشالىپ قالدى. يە, بۇدان عاسىر بۇرىن «ەرەۋٸل اتقا ەر سالىپ, ەگەۋلٸ نايزا قولعا العان» ارىستاردىڭ قىسىلتاياڭ كەزەڭنٸڭ ٶتكەلٸندە تۇرىپ الاشوردا ٷكٸمەتٸن قۇرۋى – ەرلٸككە پاراپار ٸس. 1917 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ 12-شٸ جۇلدىزىندا اق تٷيەنٸڭ قارنى جارىلىپ, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ ۋىعى قادالدى. «سارىارقا» گازەتٸنٸڭ 1918 جىلعى سانىندا بۇل تۋرالى ەلٸمحان ەرمەكوۆ: «... جەلتوقساننىڭ 12-ٸ كٷنٸ, تٷس اۋا, ساعات 3-تە الاش اۆتونوميياسى دٷنيەگە كەلٸپ, ازان شاقىرىلىپ ات قويىلدى. التى الاشتىڭ بالاسىنىڭ باسىنا اق وردا تٸگٸلٸپ, الاش تۋى كٶتەرٸلدٸ. ٷلكەن اۋىلدارعا قوڭسى قونىپ, شاشىلىپ جٷرگەن قىرعىز-قازاق جۇرتى ٶز الدىنا اۋىل بولدى»,-دەپ تەبٸرەنە جازدى. «ارتىنا ٶلمەيتۇعىن سٶز قالدىرعان» ازاماتتاردىڭ الاش دەگەندەگٸ ارمانى ەندٸگٸ ۇرپاققا ارتىلار مٸندەت. ال كەلتە عۇمىرلارىندا ەلدٸڭ تىنىشتىعى, ۇلتتىق مەملەكەتتٸلٸك ٷشٸن كٷرەسكەن جانداردىڭ رۋحىنا تاعزىم!
شىنەدٸل سالتانات
