Úsh ǵasyrǵa jýyq jan berisip, jan alysqan alapat kúresten keiin azattyǵymyzdy alyp, táýelsiz Qazaqstandy jasadyq. Biraq, azat oily, táýelsiz qazaqty jasai aldyq pa?! Italiiandyq oishyl Azaliianyń: «Biz Italiiany jasadyq, endi italiiandyqtardy jasaýymyz kerek», - degen sózi bizdiń hálimizdi dóp basatyndai. Iá, azattyq alash balasyna arzanǵa túsken joq. Alaida, halqymyz kigen bodandyqtyń qara noqtasy alpaýyt imperiialardyń tarapynan talai memleketterge salynǵan bolatyn. Patsha úkimetiniń quryǵy Baltyq jaǵalaýyndaǵy elderge de jetip, jer-jahandy jaýlap alýǵa tyrysyp baqty. Biraq, totalitarlyq saiasattyń ezgisinde bolǵan ózge elder biz siiaqty otarlyq sanany qabyldaǵan joq. Óitkeni, olardyń rýhy azat edi. Al bizdegi jaǵdai qalai boldy? Ǵabiden Mustafin tiline tiek etkendei «ultshyldyqpen kúresken» dáýirde qanquily saiasat qazaqtyń qolymen júzege asty. Altyn bel, kúmis qursaqtan shyqsań da óz qandasyń qarý kóterip, basyńa qamshy oinatyp jatqanda júniń jyǵylyp, jasymai qalý qiyn is.
«Qinamaidy túrmesine japqany,
Qinamaidy atqany.
Qinaidy tek óz itimniń,
Balaǵymnan qapqany»,-dep Ahańnyń kúńirenetini osy kez. Kózi ashyq, kókiregi oiaý qazaqtyń oqyǵandary «aq bolsyn, qyzyl bolsyn báribir, men tek qazaq ultyn tebinnen qutqaryp, sonyń múddesin qorǵaityn memleketti jaqtaimyn» degen sózin is júzinde dáleldep, sol jolda janyn qurban qylýǵa daiyn bolǵanmen dál ol kezde tutas ultta mundai immýnitet joq bolatyn. Surapyl zamannyń sumdyǵyn ótkerip, qar keship, muz jastansa da azattyq úshin arda basyn báigege tikken azamattar armanda ketken dúnie – ulttyq immýnitet qalyptastyrý. Halel Dosmuhamedov: «Ult memleketin jasap, qazaq arasynan áleýmetshilikti týǵyzamyz degen dáýirde turmyz. Áleýmetshiliksiz qazaqta ult tirshiligi, ult memleketi bolýǵa múmkin emes»,-dep jazady.
Ol kezde «qazaqtyń qajetine jaraimyz» degen tilekti aldyǵa tartqan toptyń ózi ekige jaryldy. Maqsat – bireý, múdde – bireý, al jol – bólek edi. Ulttyq múddeni kózdegen ortaq muratqa qaramastan aýyzbirshiliktiń joqtyǵynan bir teriniń pushpaǵyn ilei alǵan joq. Ózgelerdiń qańǵyma sóz, qaiaý salar isine keshirimmen qaraǵan, jeke basynyń qalaýyn qurban etip, ulttyń tynyshtyǵy jolynda qun etip berýge daiar azamattar az boldy. Álihan Bókeihanov bul týraly: «Sóz aiyr shyqty dep ádepsizdik til kórsetken de baýyrym bar. Talas dúniia – ǵumyr sifaty, talys-tartys joq bolsa, ǵumyr abaqty bolar edi. Aiyr sózde aiyp joq. Aqylǵa sańyraý da aiyp»,-degen bolatyn.
HH ǵasyrdyń basy qazaq úshin «túzý qalam – qisaiǵan, ótkir qalam – mújilgen zaman» bolyp tarih betterinde qanmen qashalyp qaldy. Iá, budan ǵasyr buryn «ereýil atqa er salyp, egeýli naiza qolǵa alǵan» arystardyń qysyltaiań kezeńniń ótkelinde turyp Alashorda úkimetin qurýy – erlikke parapar is. 1917 jyly jeltoqsan aiynyń 12-shi juldyzynda aq túieniń qarny jarylyp, Alashorda úkimetiniń ýyǵy qadaldy. «Saryarqa» gazetiniń 1918 jylǵy sanynda bul týraly Álimhan Ermekov: «... jeltoqsannyń 12-i kúni, tús aýa, saǵat 3-te Alash avtonomiiasy dúniege kelip, azan shaqyrylyp at qoiyldy. Alty alashtyń balasynyń basyna Aq orda tigilip, Alash týy kóterildi. Úlken aýyldarǵa qońsy qonyp, shashylyp júrgen qyrǵyz-qazaq jurty óz aldyna aýyl boldy»,-dep tebirene jazdy. «Artyna ólmeituǵyn sóz qaldyrǵan» azamattardyń alash degendegi armany endigi urpaqqa artylar mindet. Al kelte ǵumyrlarynda eldiń tynyshtyǵy, ulttyq memlekettilik úshin kúresken jandardyń rýhyna taǵzym!
Shynádil Saltanat
