ۇلت ھەم تۋعان تٸل

ۇلت ھەم تۋعان تٸل

(پاتشالىق ھەم بوستاندىق زامانىندا)

رۋسييادا زالىم پاتشالار دەۋرەن سٷرٸپ تۇرعان شاعىندا, جالعىز سلاۆيان ۇلتى, ونىڭ ٸشٸندە بايلارى عانا ٶزٸنٸڭ بارلىعىن بٸلدٸرٸپ, جاساي الدى. بايلاردان شىققان جەتٸكتەر رۋسييادا بولعان تٷرلٸ تٸلدە سٶيلەۋشٸ جٷزدەن اسا حالىقتىڭ ەرقايسىسىنىڭ دا ايىرىم (دەربەس – DK) ۇلتى, ۇلتىنا قاراي تۇرمىسى, بٸلٸم, ٶنەر بارلىعىن بايانداپ, كەڭ ماعلۇماتتار تاراتسا دا, عامالعا قويىلعان ۋاعىندا ٸس بٷتٸندەي مۇنىڭ كەرٸسٸنشە بولىپ شىعىپ تۇردى. پاتشا حٷكمەتٸنٸڭ ۇلتتار تۇرمىسىن قۇرىپ, ولاردى كٶگەرتٸپ-كٶركەيتۋمەن ٸسٸ بولمادى; ول ەردايىم دا حالىققا كٶتەرە الماستاي اۋىر سالعىرتتار (سالىق – DK) سالىپ, ولاردى ٶزٸنٸڭ مەيٸرٸمسٸز تىرناعىندا تٸلەگەنٸنشە جانشۋمەن بولدى. ھەم ميليونداعان حالىقتى, ەسٸرەسە شەت ۇلتتاردى قالايشا قاراڭعىلىق پەن اڭسىز ناداندىقتا – ٶز پايدالارىن بٸلمەستەي مەڭٸرەۋ, كەرەكتەرٸن سۇراي الماستاي مىلقاۋ ەتٸپ, سونىمەن عانا شۇعىلداندى.

بۇنان شىعاتىن بەلگٸلٸ ماعىنا ەركٸمگە دە كٷندەي انىق كٶرٸنٸپ تۇر. پاتشا حٷكمەتٸ شەت ۇلتتاردى ازداپ بولسا دا اعارتۋ, ولاردىڭ بٸلٸم-ٶنەردە ارتتا قالعاندارىن العا باستىرۋ تۋرالى تٸپتٸ دە قامتاما (قام – DK) جەگەن جوق; ول ەردايىمدا ۇلتتاردىڭ بٸرٸن بٸرٸنە ايداپ سالىپ, ٶشٸكتٸرٸپ, ارالارىندا قانداي سوعىستار اشىپ, ەلسٸزٸن كٷشتٸسٸنە تالاتۋمەن بولدى. حاتتە (تٸپتٸ – DK) كەيبٸر ۇلتتاردىڭ مەكەنٸن اۋدارىپ, اياعىنان توزدىرىپ جٸبەردٸ. ەسكٸ حٷكمەتتٸڭ مۇنان باسقا دا شەت ۇلتتاردىڭ بٸلٸم ٶنەرٸن سٶندٸرٸپ, ٶزدەرٸنە حاس بولعان عۇرپى-عادەتتەرٸن قالدىرتىپ, دٸندەرٸن جويىپ, بٷتٸندەي ورىستىققا اينالدىرۋ سىقىلدى ەڭ ناشار عامالدارى (امال-ەرەكەت – DK) دا بولدى. شەت ۇلتتار بەينەتقورلارىنىڭ (ەڭبەكشٸلەرٸنٸڭ – DK) جازمىسىن ساتىپ, سلاۆيان ۇلتىنىڭ جۇمىسكەر قاراشەكپەندەرٸ (قاراشارۋا, مۇجىقتار – DK) ٷشٸن بەينە ايىرىم بٸر مٷلٸك جيعان سيياقتى كٶرٸنٸپ, جالعان ساياساتتار جٷرگٸزدٸ. ٸس جٷزٸندە, ەرينە, بۇنان, دۇرىسىندا دا سونداي بٸر ماقسات جارىققا شىققان ەمەس.

ول تار سلاۆيانشىلىقتى ٶرشٸتسە دە, بەينە تەك قانا ىڭعايىنا قاراپ ٸس ەتتٸ. بٷتٸن رۋسييادا بولعان, رۋسييا حالقىنىڭ بٸرلٸگٸ, ميسسيونەرلەر قاۋىمى ھەم باسقالار سىقىلدى, زور ۇيىمداردىڭ بەرٸ دە قىزمەتتەرٸن وسى باعىتقا سٸڭٸردٸ.

ھەم ولار مەملەكەت بيۋدجەتٸندە زور شىعىندار جۇمسالاتىن ورىنداردان سانالدى. جالعىز عانا پاتشا قازٸرەتتٸڭ ٶزٸنە مەلٸم بولعان بۇل شىعىنداردىڭ بەرٸ دە جۇمىسكەر قاراشەكپەندەر مەن شەت ۇلتتاردىڭ مويىندارىنا تەسٸپ ٸلٸنۋلٸ ەدٸ.

پاتشالىق تەرتٸبٸ گۋلەپ تۇرعان زامانداعى ٸس باسقارۋلار جوعارىدا ايتىلعان سيياقتى جىراقتا جاتقان شەت ۇلتتاردىڭ قاراڭعى تاپتارىنا بٸلٸم, ٶنەر, سەۋلەسٸن تٷسٸرمەكتەن بەتەر, ولاردىڭ ٸشكٸ-تىسقى بٷتٸن تابيعي ۇلتتىق سيپاتتارىن جوققا شىعاردى. ۇلت سٶزٸ قۇرعاق دىبىس بولىپ قانا قالدى. بٸر حالىقتىڭ ٶز تٸلٸندە بٸلٸم-ٶنەرٸ بولماسا, ول حالىقتىڭ تٸلٸ بۇزىلىپ, ٶزگەرەدٸ ھەم كٶرشٸلەس كٷشتٸ حالىقتىڭ تٸلٸمەن ەسەرلەنٸپ, تٷبٸندە سوعان قۇل بولادى. ونىڭ ٸشٸندە جاڭا تٸلدەر كٶبەيەدٸ, بارا-بارا ول كٸشكەنە ۇلتتاردىڭ جاڭارتىپ جانداندىرىلماعان ەسكٸ تٸلٸ ٶزٸنٸڭ بارلىق ماڭىزىن جويادى ھەم جىلدام ۇمىتىلادى. مۇنىڭ ەجيەتٸن (مىسالىن – DK) تاريح بەتٸندە بەك كٶپ ۇشىراتامىز, بۇرىن دا بٸرنەشە حالىقتار بولعان, قازٸر بٸز ولاردىڭ بٸرٸن دە كٶرە المايمىز ھەم ولار جوق تا. مٸنە, بۇلار – سول تٸلدەرٸ جويىلىپ كەتكەندەر. تٸل بولماسا, ۇلت تا بولمايدى. ياعني ول ۇلت بٷتٸندەي ٶلگەن, جوعالعان ۇلت بولادى.

پاتشالىق زامانىندا كٶپ ۇلتتار وسىنداي حالدەرگە دۋشار بولدى. مٸنە, زالىم پاتشا حٷكمەتٸ قولىندا ايىرىم ۋاق (از, ۇساق – DK) ۇلتتار وسىلايشا ويىنشىق بولىپ جٷردٸ.

ۇلى ٶزگەرٸستٸڭ قۋاتتى كٷشٸ مەن پاتشا حٷكمەتٸنٸڭ نەگٸزسٸز ۇياسى بىت-شىت بولىپ تارالدى.

ول ٶزگەرٸس بٸزگە سٶز بەن دٸندە ٷلكەن بوستاندىق بەردٸ. ھەم بٷتٸن ۇلتتارعا بٸردەي قۇرداستىق تەگٸستٸك جولىن اشتى. مٸنە, قازٸر بٸزگە اينالا كەڭشٸلٸك, قاي جاعىمىزدا دا توقتالىس بەرەتٸن كەدەرگٸ جوق. ۇلتىمىزدىڭ بٸلٸم, ٶنەرٸن, ەسەرەسە انا-تٸلٸمٸزدٸ قالايشا ھەم قانشا ٶرشٸتسەك تە جولىمىز اشىق.

ٶنەر, ەدەبيەتٸمٸزدٸ كٶركەيتۋ, شارۋاشىلىق جاعىمىزدى ٸلگەرٸ باستىرۋعا ەرٸكتٸمٸز. وسى ايتىلعان ماقساتتاردى جارىققا شاعارعاننىڭ سوڭىندا بٸز دە كٷشتٸ ۇلتتارمەن قاتار ۇلى ٶزگەرٸستٸڭ ٷستٸمٸزگە جٷكتەتكەن زور مٸندەتتەرٸن اتقارعان بولامىز. جالپى بٸلٸم-ٶنەردٸڭ ٸشٸنە انا تٸلٸن بٸلۋ دە كٸرەدٸ ھەم مۇنىڭ كەرٸسٸنشە انا تٸلٸن بٸلۋدەن ۇلتتىڭ بٸلٸم-ٶنەرٸ تابىلادى. انا تٸلٸن بٸلمەي تۇرىپ, ەشبٸر بٸلٸم-ٶنەر تاراتۋعا مٷمكٸن ەمەس. ەڭ ەۋەلٸ انا تٸلٸن بٸلۋ قاجەت. ەگەر انا تٸلٸن بٸلمەسەڭ, وندا سەن ول ۇلتتىڭ بالاسى ەمەسسٸڭ. انا تٸلٸن بٸلمەي تۇرىپ, ۇلت بٸلٸمٸن الا المايسىڭ. ۇلت بٸلٸمٸ بولماسا, وندا ەدەبيەتتٸڭ بولمايتىندىعى ٶزٸ-اق بەلگٸلٸ. ەدەبيەتٸ جوق ۇلتتىڭ بٸلٸمٸ دە, ٶنەرٸ دە ٶرشٸمەيدٸ. تٸل ساقتاۋعا مٷمكٸن بولعان قادار (مٷمكٸندٸگٸنشە – DK) ساقتالۋعا تيٸس. بٸز تٸلٸمٸزدٸ قانشا ساقتاساق, ۇلتىمىزدى دا سونشا ساقتاعان بولامىز.

بٸز قازٸرگٸدەي سٶز ھەم ۇلت بوستاندىعى بەرٸلٸپ تۇرعان زاماندا ۇلى ماقساتتى جارىققا شىعارۋ ٷشٸن, ەركٸن بوستاندىق جولى بويىنشا ٶزٸن ٶزٸ باسقاراتىن ۇلتتارمەن مەملەكەت بٸرٸگٸپ, «حالىق سايۋزىن» (حالىق وداعى – DK) قۇراۋعا بورىشتىمىز. سوندا عانا, بٸزدٸڭ قازاققا ۇسىنعان ۋاق ۇلتتاردىڭ جەبٸرٸنە شىقپايتىن, بار كٷشٸن بٷتٸن حالىققا بٸردەي پايدا تابىلاتىن ورىندارعا جۇمسايتىن حٷكمەت تٷزٸلٸپ, جالپى جۇرتتىڭ باسقارىلۋى قۇرىلىسىنىڭ تٷپ ماقساتى تابىلماقشى: بٷتٸن حالىق ەرقايسىسى ٶز تٸلەگٸنشە ۇلتىنىڭ بٸلٸم-ٶنەرٸن جالپى حالىق سايۋزىنىڭ شىعارعان جولى بويىنشا ورىس حالقىمەن قولعا قول ۇستاسىپ ٶرشٸتە الماقشى; وسى ۇلى رۋسييانى سوندا عانا, ٶزٸنٸڭ شىن تۋعان جەرٸ ەتٸپ تاپپاقشى.

ۇمىتپاڭىز! ٶزٸمٸزدٸ باسقا ۇقساس حالىقتان ايىراتىن بەلگٸمٸز بولعان انا تٸلٸمٸزدٸ بٸلسەك قانا وسى ماقساتتارعا ەرەشەكپٸز.

ەگەر ۇلتتىڭ ەش بٸلٸم-ٶنەرٸ بولماسا, ونىڭ كەسٸپ-حاراكەتٸ دا ناشار بولادى. مۇنىڭ سوڭىندا ول كٷشتٸ ۇلتتىڭ قۇلدىعىنا تٷسەدٸ ھەم سولايشا بٸراز ۋاقىت ٶتكەن سوڭ ول ۇلت بٷتٸندەي جوق بولىپ كەتەدٸ. وسى ايتىلعانداردىڭ بەرٸ دە بٸلٸم-ٶنەرٸ بولماعان ۇلتتىڭ ۇلت ەمەس ەكەندٸگٸنە دەلەل. ياعني ۇلتشىلدىقتىڭ ناعىز بەلگٸسٸ بولىپ تابىلادى – تٸل, مۇنان باسقا ايىرمالاردا ۇلتتاردىڭ بەرٸ دە بٸردەي بولادى. تٸل ەشبٸر ۇلتتا ٶزگە نەرسەلەرگە باس يمەسكە تيٸس. بٸز ونى بەگٸرەكتە سٷيۋگە, ھەم تٷرلٸ جۇقپالى شەت تٸلدەردەن ساقتاۋعا بورىشتىمىز. تٸل – اينا, ونىڭ ٸشٸنە بٷتٸن حالىقتىڭ بارلىق تۇرمىسى تٷسٸپ تۇرادى.

بالا اناسىنىڭ قۇرساعىندا-اق ٶز ۇلتىنىڭ تٸلٸمەن اۋىزدانادى, بٷتٸن دەنەسٸ سونىڭمەنەن ازىقتانادى, ٶسكەننەن سوڭ بالا سول تٸلدٸ جارىققا شىعارۋعا, ٶرشٸتۋگە بورىشتى.

ەگەر بٸز ۇلتتى قىمباتقا سايساق, بٸر بٸرٸنە سٷيكٸمدٸ شىرايمەن تۇراتىن بٸر اۋلا جاننىڭ – حالىق سايۋزىنىڭ تەڭ دەرەجەلٸ كٸسٸلەرٸنەن بولۋعا تٸلەسەك, بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ انا-تٸلٸمٸزدٸ بٸلۋگە مٸندەتتٸمٸز.

بۇل جۇمباقتىڭ شەشۋٸ, بۇل زور مٸندەتتٸڭ كٸلتٸ – ۇلت مەكتەپتەرٸندەگٸ مۇعالٸمدەردٸڭ ۇجداندارىنا (كٶڭٸل-تٸلەكتەرٸنە) تاپسىرىلىپ تۇر. ۇلتىمىزعا بٸلٸم-ٶنەردٸڭ تارالىپ-تارالماۋى مۇعالٸمدەر جۇمىسىنىڭ وڭ باعىت الىپ-الماۋىنا بايلاۋلى.

قازاق حالقىنىڭ كەلەشەكتەگٸ ۇرپاعىنىڭ جازمىسى دا وسىعان تٸرەۋلٸ. بٸزدٸڭ انا تٸلٸمٸزدٸ وقىپ بٸلسەك, سونىڭ ارقاسىندا ۇلتىمىزدىڭ بٸلٸم-ٶنەرٸن العا جٸبەرەمٸز, ٶرشٸتەمٸز. بٸلٸمٸ ٸلگەرٸ بولعان جاقتا تۇمىستىڭ تٸرەگٸ بولعان كەسٸپ ٶنەر جولىنىڭ كەڭ بولاتىندىعى شەكسٸز مەلٸم, وندا شارۋاشىلىق جاعى دا وراسان كٷشتٸ ھەم ٶتە سەنٸمدٸ بولادى.

وسى ايتىلعان ٸستەردٸ ورنىنا كەلتٸرگەندە عانا بٸز ٶز ۇلتىمىزعا ايىرىم باسقا حالىقتارداي بولا الامىز.

وردالىق بالاسى

(عۇمار قاراشتىڭ «دۇرىستىق جولى» گازەتٸنٸڭ 1919 جىلعى 11 سەۋٸردەگٸ №5 سانىندا جارييالانعان ماقالاسى)

"DanaKaz" جۋرنالى