دٸندٸ ادامزاتقا جەتكٸزۋ, ۋاعىز ايتۋ – اللا تاعالانىڭ رازىلىعىنا جەتۋدٸڭ ەڭ جاقىن جولى. ٶيتكەنٸ اللا تاعالا قۇراندا:
مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحاً وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ
«اللاعا (ونىڭ بٸرلٸگٸنە, عيباداتىنا) شاقىرعان, جاقسى ٸستەر ٸستەگەن, «مەن ناق مۇسىلمانمىن» دەگەن ادامنان, جاقسى سٶز بولا ما?» دەگەن. (فۋسسيلات 33). ال اللا ەلشٸسٸ: «كٸمدە-كٸم تۋرا جولعا شاقىرسا وعان ەرگەن ادامداردىڭ ساۋاپتارى ەشبٸر كەمشٸلٸكسٸز شاقىرۋشىعا جازىلادى» دەيدٸ (مٷسليم). ۋاعىز ايتۋ – پايعامبارلار, ولارعا ەرگەن ساڭلاق ساحابالار, تابيعيندەر, عۇلامالار, ساليحالى يمامداردىڭ جولى.
سوندىقتان ۋاعىز ايتۋدىڭدا ٶزٸندٸك ەدەپتەرٸ, شارتتارى بولادى. ولار تٶمەندەگٸدەي:
- 1. ىقىلاس, نيەتتٸڭ دۇرىس بولۋى;
ىقىلاس – اللا تاعالانىڭ دٸنٸنە شاقىرۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ەدەپتەرٸ مەن شارتتارىنىڭ بٸرٸ. ول – ۋاعىزشىنىڭ جەتٸستٸگٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. ىقىلاس, نيەت ۋاعىزدىڭ نەگٸزگٸ شارتى. ٶيتكەنٸ اللا تاعالا قۇراندا:
قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَّهُ الدِّينَ
«دٸنٸمدٸ اللاعا ارناپ قۇلشىلىق قىلۋعا بۇيىرىلدىم» – دەپ ايت», – دەيدٸ (ەز-زۋمەر,11).
ۋاعىزشىنىڭ نەگٸزگٸ نيەت-ىقىلاسى تەك اللانىڭ رازىلىعىن الۋ ماقساتىندا بولۋى كەرەك. نيەتٸ دٷنيەگە, مانساپقا جەتۋ بولماۋى تيٸس. مەنٸ ەستٸسٸن, مەنٸ كٶرسٸن دەگەن نيەتتەن دە ارىلۋ قاجەت.
- 2. بٸلٸم الۋ;
پايعامبارىمىزدان (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سەلەمٸ بولسىن) ميراس بولىپ كەلە جاتقان بٸلٸمدٸ الۋ ۋاعىزشىنىڭ بٸر مٸندەتٸ. ۋاعىزشىنىڭ كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ بولۋى ماڭىزدى.
قۇران كەرٸمدە:
قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَاْ وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللّهِ وَمَا أَنَاْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
ولارعا بىلاي دەپ ايت (ۋا, مۇحاممەت!): «ماعان بۇيىرىلعان جول وسى! سوڭىمنان ەرگەندەردٸ اللانىڭ دٸنٸنە شىنايى كٶرەگەندٸكپەن شاقىرامىن. اللا بارلىق كەمشٸلٸكتەردەن پەك. مەن مٷشرٸكتەردەن ەمەسپٸن» (جٷسٸپ, 108).
سونداي-اق ۋاعىزشى يسلام قۇقىقتارى مەن شاريعات بٸلٸمدەرٸندە جەتٸك بٸلگەن بولۋى كەرەك.
- 3. بٸلگەنٸنە امال جاساۋ:
ۋاعىزشىنىڭ ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ ماڭىزدى سانالاتىن ٸسٸنٸڭ بٸرٸ, العان بٸلٸمٸنە امال جاساۋى. سەبەبٸ ادامداردى دۇرىستاۋ ٷشٸن ۋاعىز ايتىپ, كەيٸن ٶزٸڭدٸ ۇمىتىپ كەتسەڭ دۇرىس ەمەس. بۇل جايلى قاسيەتتٸ قۇراندا:
أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ
«باسقالاردى جاقسىلىققا بۇيىرىپ, ٶزدەرٸڭدٸ ۇمىت قالدىراسىڭدار ما?» دەلٸنگەن (ەل-باقارا, 44).
ەگەردە ۋاعىزشى ٶزٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸن دۇرىستاسا, ونىڭ سٶزٸ جاقسى قابىلدانادى, ەرٸ قوعامعا وڭ ەسەرٸن بەرەدٸ.
- 4. اقيدانىڭ دۇرىستىعىنا كٶڭٸل بولۋ:
اللا ەلشٸسٸ ادامداردى دٸنگە شاقىرعان كەزدە ەڭ بٸرٸنشٸ اقيداعا كٶڭٸل بٶلگەن. ٶيتكەنٸ, اقيدا دٸننٸڭ نەگٸزٸ. اللا تاعالا قۇراندا:
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ
«(ۋا, مۇحاممەد!) سەنەن بۇرىنعى جٸبەرٸلگەن پايعامبارلاردىڭ بەرٸنە: «مەنەن ٶزگە ەشبٸر قۇداي جوق تەك ماعان عانا سيىنىڭدار دەپ ۋاحي جٸبەردٸك» دەيدٸ (ەل-ەنبييا, 25).
ەگەر اقيدا دۇرىس بولسا باسقالاي پارىز, سٷننەت, ەدەپتەردە دۇرىس بولادى. سوندىقتان ۋاعىزشى اقيدا مەسەلەسٸنە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلگەنٸ دۇرىس.
- 5. سابىرلىق:
سابىرلى بولۋ ۋاعىزشىنىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. ياعني ۋاعىز ايتۋدان بۇرىن, ۋاعىز ايتۋ كەزٸندە, جەنە سوڭىندا سابىرلى بولۋى تيٸس. قۇراندا كٶپتەگەن اياتتاردا سابىر تۋرالى ايتىلعان. سونىڭ بٸرٸندە اللا تاعالا:
فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ
«اللا ەلشٸلەرٸنٸڭ ەڭ ۇلاعاتتىلارى قالاي شىدامدىلىق تانىتسا, سەن دە سونداي تاباندىلىق كٶرسەتٸپ سابىرلى بول (ۋا, مۇحاممەد!)» دەگەن (ەل-احقاف, 35).
- 6. كٶركەم مٸنەزدٸلٸك:
ۋاعىزشىنىڭ تاعى بٸر مٸندەتٸ, ەدەبٸ ٶتە كٸشٸپەيٸل, جۇمساق مٸنەزدٸ, قاراپايىم بولۋى كەرەك. وسى مٸنەزدەر ارقىلى باسقاعا ٷلگٸ بولۋى تيٸس. كٶركەم مٸنەز دەگەندە ەڭ ەۋەلٸ اۋىزعا ورالاتىندا ول اللا ەلشٸسٸ. قۇراندا اللا تاعالا پايعامبارىمىزدىڭ كٶركەم مٸنەزٸن بىلايشا جەتكٸزگەن. وندا:
وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ
«سەن اقيقاتىندا ۇلى احلاققا يەسٸڭ» دەلٸنگەن (ەل-قالام, 4).
پايعامبارىمىزدىڭ كٶركەم مٸنەزٸن كٶرگەندەر دٸندٸ قابىلداعان.
- 7. دانالىق:
ۋاعىزشى دٸنگە ادامداردى شاقىرعاندا حيكمەتپەن, دانالىقپەن شاقىرۋ كەرەك. دانالىقپەن شاقىرماسا ادامدارعا كەرٸ ەسەرٸ تيٸپ ايتقان ۋاعىزدىڭ پايداسى بولمايدى. قۇراندا:
ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ
«راببىڭنىڭ جولىنا دانالىق جەنە كٶسەم سٶزدەرمەن ۋاعىز-ناسيحات قىل!» دەلٸنگەن. (ەن-ناحل, 125).
- 8. تٷسٸنۋ قابلەتٸ بولۋ;
ۋاعىزشى ٶزٸنٸڭ تۇرعان جەرٸندە, ەلٸندە قانداي دەرت بارىن بٸلٸپ, سونى دۇرىستاپ تٷسٸنٸپ بارىپ سوعان قاراي كٷش جۇمساۋى كەرەك.
- 9. اقپاراتتى انىقتاپ الىپ, ٷكٸم بەرۋ;
ەر نەرسەنٸڭ انىق-قانىعىنا بارماي, ونى اجىراتىپ الاماي, اسىعىستا ٷكٸمبەرمەۋ كەرەك. كەيٸن ٶكٸنەتٸن نەرسەدەن ساق بولۋى تيٸس. قۇراندا اللا تاعالا:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ
«ۋا, مٷميندەر سەندەرگە جەكسۇرىن بٸرەۋ حابار ەكەلسە, ونى انىقتاپ الىڭدار, ەيتپەسە (ٸستٸڭ انىعىن) بٸلمەي, بٸر ەلگە زالال جەتكٸزٸپ, ٸستەگەندەرٸڭە (ەرتەڭگٸ كٷنٸ) ٶكٸنٸپ قالاسىڭدار» دەيدٸ (ەل-حۋجۋرات, 6).
- 10. تالاس-تارتىستان الىس بولۋ;
ۋاعىزشى يحتيلاف مەسەلەلەرگە كٸرمەي حالىقتى بٸرٸكتٸرەتٸن نەرسەلەرگە شاقىرۋى كەرەك. ۇزاق ۇرىس جانجالعا اپاراتىن جەنە رييا كٶرسەتۋ ارقىلى ساۋاپتى جوعالتاتىن ٸستەن ساق بولعان دۇرىس.
- 11. كٶرەگەن, دانىشپان بولۋ:
ۋاعىزشى ادامداردىڭ دەڭگەيٸنە تٷسە دٸندٸ جەتكٸزۋٸ كەرەك. ول ٷشٸن ەردايىم ادامنىڭ ىڭعايىن تاڭداي بٸلٸپ ۋاعىز ايتقانى دۇرىس. جالپىعا بٸردەي ۋاعىز, جەكە ادامعا قاجەتتٸ ۋاعىز جەنە ونىڭ بٸلٸمٸنە قاراي ۋاعىز ايتقان جٶن.
- 12. ٷي-ٸشٸنەن جەنە تۋىسقانداردان باستاۋ:
ۋاعىزشى ەڭ ەۋەلٸ ۋاعىز ايتۋدى ٶز ٷي ٸشٸنەن كەيٸن تۋىسقانداردان باستاۋى كەرەك. سودان كەيٸن بارىپ باسقالارعا جەتكٸزسە ول تاعى ەسەرلٸ بولادى. قۇراندا اللا تاعالا:
يا أيها الذين آمنوا قوا أنفسكم وأهليكم نارًا وقودها الناس والحجارة عليها ملائكة غلاظ شداد لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون
«ۋا, مٷميندەر! ٶزدەرٸڭدٸ جەنە ٷي-ٸشتەرٸڭدٸ, وتىنى ادام مەن تاستان بولعان, اللانىڭ بۇيرىعىنا قارسى كەلمەيتٸن, ايتقاندى ٸستەيتٸن, قاتىگەز پەرٸشتەلەرٸ بار توزاق وتىنان ساقتاڭدار!» دەگەن (ەت-تاحريم, 6).
- 13. ٷمٸت ٷزبەۋ;
ۋاعىزشى ادامدارعا دٸندٸ, اقيقاتتى جەتكٸزۋ بارىسىندا ٷمٸتسٸزدٸككە بارماۋى تيٸس. ۋاعىز ايتقاندا الدىڭداعى ادامنىڭ كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸ دٸنگە كەلەتٸنٸەن ەش قاشان ٷمٸت ٷزبەي ناسيحاتتاۋ كەرەك. سونداي-اق ھيدايات بەرە گٶر, تۋرا جولعا سالا گٶر دەپ اللادان تٸلەك قىلىپ سۇراعان دۇرىس. قۇراندا:
إنك لا تهدي من أحببت والله يهدي من يشاء وهو أعلم بالمهتدين
«(ۋا, مۇحاممەد!) سەن جاقسى كٶرگەن ادامىڭدى تۋرا جولعا سالا المايسىڭ. الايدا اللا قالاعان ادامىن تۋرا جولعا سالادى» دەلٸنگەن (ەل-قاساس, 56).
(ماتەريال قمدب-نىڭ ماقۇلداۋىمەن جارييالاندى)
اعابەك قوناربايۇلى,
قمدب-نىڭ باسپاسٶز حاتشىسى
