ەلiنiڭ تەۋەلسiزدiگi جولىندا باسىن بەيگەگە تiككەن الاشتىڭ ايبىندى ازاماتتارىنىڭ اراسىندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ورنى بٶلەك. ايتۋلى قوعام قايراتكەرi, بiلگiر ەكونوميست, ۇلتجاندى تاريحشى, جالىندى پۋبليتسيست تۇرار رىسقۇلوۆ – قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بٷكiل ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرiنiڭ دەل بٷگiنگi سيپاتتا دامۋىنا, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق تەۋەلسiزدiككە قول جەتكiزۋiنە العاشقىلاردىڭ بiرi بولىپ نەگiز قالاعان كٶرنەكتi قايراتكەر. ەلەمدiك دەرەجەدە مويىندالعان وسىنداي بiرتۋار تۇلعانى بiز ٶزiمiز تانىپ-بiلە الدىق پا? ارتىندا قالعان مول رۋحاني مۇراسىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, لايىقتى باعاسىن بەرۋگە جەنە بەلگiلi بiر قورىتىندى جاساۋعا, تاعىلىم الۋعا قانشالىقتى قۇلىقتىمىز?..
بەلگiلi عالىم, كارتوگراف, گەولوگييا مامانى مولدييار سەرiكباەۆ – تۇرار تۇلعاسىن تانۋعا, ونىڭ تاريحي مەنi زور ەڭبەكتەرiن زەردەلەۋگە جەنە كٶپشiلiككە سونى ناسيحاتتاۋعا ٷلەس قوسىپ جٷرگەن ات تٶبەلiندەي جاناشىرلاردىڭ بiرi. مولدييار اقساقال الاش ارىسىنىڭ بٷگiندە ٶز دەرەجەسiندە باعالانباي جٷرگەنiنە, تiپتi سوڭعى ۋاقىتتا ونىڭ ەسiمiن ەلەمەۋگە, تاريحي ەڭبەگiن تاسادا قالدىرۋعا تىرىساتىن ەرەكەتتەردiڭ دە بايقالىپ جٷرگەنiنە ەرەكشە قاپالى. قارييا ت.رىسقۇلوۆ تۋرالى كٷنi بٷگiنگە دەيiن بiر عانا دەرەكتi فيلم تٷسiرiلگەنiن جەنە ٶزi ونداعى تۇرار تۇلعاسىنا قاتىستى 3 پiكiردi باعالى سانايتىنىن ايتادى. ونىڭ بiرi – ا.ميكوياننىڭ, ەكiنشiسi – سول كەزدەگi “قازترانسستروي” مەكەمەسiنiڭ باس ديرەكتورى م.قازىبەكوۆتiڭ, ٷشiنشiسi – بەلگiلi اكتەر سەرەلi قوجامقۇلوۆتىڭ سٶزi. مىسالى, فيلمدە ا.ميكوياننىڭ 1920 جىلى 1 قىركٷيەكتە باكۋدە ٶتكەن شىعىس حالىقتارىنىڭ I سەزi تۋرالى پiكiرi بەرiلگەن. ول مۇندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ: “ەڭ بiر كٶكەيتەستi مiندەت – ەڭبەكشiلەردiڭ, ونىڭ iشiندە شىعىستاعى بىتىراڭقى رەۆوليۋتسييالىق قوزعالىستاردىڭ باتىستاعى قوزعالىستارمەن بiرiگۋi. بiز وسى مەسەلە ٷشiن جينالىپ وتىرمىز جەنە ونى وسى ارادا شەشەمiز” دەگەن سٶزi ەرەكشە تارتىمدى بولعانىنا توقتالعان. مولدييار اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, دەمەك شىعىس پەن باتىستى بiرiكتiرۋ يدەياسىن ەڭ بiرiنشi بولىپ كٶتەرگەن دە – تۇرار رىسقۇلوۆ.
سول سيياقتى, م.قازىبەكوۆتiڭ ەڭگiمەسi دە ايتارلىقتاي ەسەرلi. ول ستراتەگييالىق ماڭىزى زور الىپ ماگيسترالدiڭ قۇرىلىسىنا تiكەلەي جاۋاپتى بولعان تۇراردىڭ “تٷركiسiبتە قازاق جۇمىسشىلارىنىڭ قاتارىن كٶبەيتۋ كەرەك” دەگەن سٶزiنە ٶزi كۋە بولعانىن ايتقان. ال جۇمىسشى تابىنىڭ بەلسەندiلiگiن ارتتىرۋ, ەلەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق مەنi زور نىساندارعا, ٶنەركەسiپكە قازاق ازاماتتارىن كٶبiرەك تارتۋ ەڭسەسiن ەندi تiكتەپ كەلە جاتقان رەسپۋبليكا ٷشiن كەزەك كٷتتiرمەس مiندەت-تۇعىن.
اتالعان فيلمدە سەرەلi قوجامقۇلوۆ: “قازاق ٶنەرiنiڭ مەسكەۋدە ٶتكەن ونكٷندiگiندە تۇرار بiزدi كٷندە كەلiپ تىڭدايتىن”, – دەپ, ونىڭ حالىقارالىق دەرەجەدەگi ٷلكەن قايراتكەر ەكەندiگiنە قاراماستان, ٶنەردiڭ, ٶنەرپازدىڭ باعاسىن بiلەتiن جەنە وعان قامقورلىق, جاناشىرلىق جاساۋعا تىرىساتىن قاسيەتiن جوعارى باعالايدى.
دەي تۇرعانمەن دە, وسى بiر عانا دەرەكتi فيلمنەن باسقا, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قيىن-قىستاۋ تاعدىرىن, تاعىلىمدى ەڭبەگiن ارقاۋ ەتكەن تولىققاندى دٷنيە جوق. ال ەكi جىلدان كەيiن كٶرنەكتi مەملەكەت قايراتكەرiنiڭ تۋعانىنا 115 جىل تولادى. مولدييار سەرiكباەۆ تىم بولماسا, وسى ايتۋلى داتاعا وراي, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قىزمەتiن, ساياسي سالماعىن جان-جاقتى كٶرسەتۋ, دەرiپتەۋ ٷشiن مەملەكەتارالىق, حالىقارالىق دەڭگەيدە دەرەكتi فيلم تٷسiرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدi.
ٶكiنiشكە قاراي, دەرiپتەۋ بىلاي تۇرسىن, كەرiسiنشە, بiزدiڭ قوعامدا تۇرار تۇلعاسىن مانسۇقتاۋ پيعىلى باسىم سيياقتى. ەيتپەسە الماتىداعى حالىق شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتiنەن ونىڭ اتىن الىپ تاستاۋدىڭ نە قاجەتi بولدى? سول سيياقتى, ت.رىسقۇلوۆتىڭ مەملەكەتتiك قايراتكەرلiگiن, وسى جولدا جٷرiپ تىندىرعان قىرۋار ەڭبەگiن تەرەڭ زەرتتەۋ جاعى دا ەسكەرiلمەي كەلەدi. شىن مەنiسiندە, تۇرار رىسقۇلوۆ مەملەكەتتiك لاۋازىمدى قىزمەتتەردi اتقارا جٷرiپ, ەلiمiزدiڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتiن كٶتەرۋ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ, مەدەنيەتi مەن ٶنەرiن دامىتۋ شارالارىن تيiمدi اتقارا بiلدi. مەدەني-اعارتۋ جۇمىستارىن جەتiلدiرەدi, ديقانشىلىققا قولداۋ كٶرسەتتi, جەر-سۋ, سالىق رەفورمالارىن جٷرگiزدi, حالىق شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋگە قاتىستى ناقتى iس-شارالارعا باستاماشى بولدى. ت.رىسقۇلوۆتىڭ تiكەلەي باسشىلىعىمەن قازاقستان مەن ورتا ازييا مەملەكەتتەرiنiڭ ٶنەركەسiبi مەن كٶلiك قاتىناسىنىڭ نەگiزi قالاندى, ماقتا ٶسiرۋ قولعا الىندى. رسفسر حالىق كوميسسارلار كوميتەتi تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتiن اتقارعان 11 جىل iشiندە تۇرار رىسقۇلوۆ بٷكiل كەڭەستەر وداعىنىڭ شارۋاشىلىق مەسەلەلەرiمەن اينالىستى, ايماقتار ەكونوميكاسىن دامىتۋعا قاتىستى شەشiمدەر قابىلدادى. “ول تiپتi 1923 جىلى تٷركiستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاستارىن بەرلينگە وقۋعا جiبەرگەن. ياعني بٷگiنگi “بولاشاق” باعدارلاماسىنىڭ نەگiزiن قالاعان دا – تۇراردىڭ ٶزi, – دەيدi م.سەرiكباەۆ.
سونىمەن قاتار ت.رىسقۇلوۆ كومينتەرننiڭ موڭعوليياداعى ٶكiلi دە بولعان, ونىڭ استاناسىن ۇلانباتىر دەپ ٶزگەرتكەن. موڭعولييا رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭىن, دامۋ باعدارلاماسىن جازىپ بەرگەن, ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگiزگەن. حيۋا مەن بۇقارا جەنە تٷركiستان رەسپۋبليكاسى اراسىندا ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدى ۇسىنعان, ەۋرازييالىق وداق يدەياسىن دا تۇرار سول كەزدiڭ ٶزiندە-اق كٶتەرگەن.
1928-33 جىلدارداعى اشتىق كەزiندە تۇرار رىسقۇلوۆ كەڭەس يمپەريياسىنىڭ ۇلىدەرجاۆالىق شوۆينيزمiن اشىق ايىپتاپ, حالقىمىزدىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋعا بارىن سالدى. قازاق حالقىنىڭ باسىنا ٷيiرiلگەن قاسiرەتتi تايسالماي ايتىپ, ي.ستالينگە, ۆ.مولوتوۆقا, ل.كاگانوۆيچكە حات جازدى.
مەملەكەتتiك-ساياسي قىزمەتiنiڭ اۋقىمدىلىعىنا قاراماستان, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 250-دەن استام كiتاپ, مونوگرافييا, ماقالا جازىپ ٷلگەرگەنi دە – تاڭعالارلىق جايت. الايدا مولدييار اقساقال ايتپاقشى, بiزدە بiرتۋار تۇلعانىڭ وسىنشاما ۇلان عايىر ەڭبەگiن زەرتتەۋ, رەسەي مۇراعاتتارىندا جاتقان مۇرالارىن جيناستىرىپ, قازاقشاعا اۋدارۋ, قايتا جارييالاۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلداناتىن عىلىمي ورتالىق جوق. ول – ول ما, تiپتi تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تولىققاندى ساياسي پورترەتi دە كٷنi بٷگiنگە دەيiن جاسالعان ەمەس. ال اكادەميك م.قوزىباەۆتىڭ پiكiرiنە جٷگiنسەك, تۇرار رىسقۇلوۆ – قىتايدىڭ سۋن-يان-سەن, ٷندiستاننىڭ دج.نەرۋ جەنە تٷركييانىڭ اتاتٷرiك سيياقتى ساياسي قايراتكەرلەرiمەن قاتار تۇرعان جەنە كەڭەستiك شىعىستىڭ عانا ەمەس, دٷنيەجٷزiنiڭ ۇلتتىق قوزعالىس كٶسەمدەرiنiڭ بiرi.
مولدييار سەرiكباەۆ قايراتكەردiڭ باسقا دا كٶپتەگەن قىرلارىن, ەرەكشەلiگiن, كەڭەستەر وداعى تاريحىنداعى عانا ەمەس, ەلەمدiك تاريحتاعى رولiن اتاپ كٶرسەتiپ جەنە سوعان بايلانىستى, ونىڭ ەسiمiن ۇلىقتاۋ, ەڭبەگiن ناسيحاتتاۋ, لايىقتى شارالار اتقارۋ جٶنiندە قازاقستاننىڭ جەنە رەسەيدiڭ باسشىلىعىنا تالاي مەرتە حات جازعان, كٷنi بٷگiنگە دەيiن جازىپ تا جٷر. بiراق ەزiرگە ەش نەتيجە شىعار ەمەس. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بۇرىنعى كەڭەستiك ەلدەردiڭ بارلىعىنا دەرلiك شاراپاتى تيگەنiن ايتا كەلiپ, مولدييار اقساقال بەيجiڭ, ۇلان-باتىر, مەسكەۋ, ساراتوۆ, استراحان, باكۋ, تاشكەنت, بiشكەك, نوۆوكۋزنەتسك سيياقتى باسقا دا تۇراردىڭ تابانى تيگەن, ماڭداي تەرi تامعان بiرقاتار قالالاردا قايراتكەردiڭ اتىنا مەموريالدىق تاقتا, ەسكەرتكiش قويۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدi. بۇل, ەرينە, جەرگiلiكتi شەندi-شەكپەندiلەردiڭ تiكەلەي ارالاسۋىمەن, مەملەكەتارالىق كەلiسiم ارقىلى شەشiلەتiن مەسەلە. ال ٶز ورتامىزدا شەشۋگە بولاتىن بiر مەسەلە, ول – ەلiمiزدەگi ەكونوميكالىق باعىتتا بiلiم بەرەتiن ماڭدايالدى وقۋ ورنى – حالىق شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتiنە تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەسiمiن قايتارۋ. ۇلتى ٷشiن ۇلان-عايىر ەڭبەك سiڭiرگەن تۇرار رىسقۇلوۆ رۋحىنىڭ الدىنداعى مىڭنان بiر پارىزىمىزدى تىم بولماسا, وسىلاي ٶتەيiك. بۇل ارادا دەرمەنسiزدiك تانىتساق, بiزدi تاريح تا, كەلەر ۇرپاق تا ەشقاشانكەشiرمەيدi.
روزا راقىمقىزى
"جاس الاش" گازەتٸ
