Eliniń Táýelsizdigi jolynda basyn báigege tikken Alashtyń aibyndy azamattarynyń arasynda Turar Rysqulovtyń orny bólek. Aitýly qoǵam qairatkeri, bilgir ekonomist, ultjandy tarihshy, jalyndy pýblitsist Turar Rysqulov – Qazaqstannyń ǵana emes, búkil Ortalyq Aziia memleketteriniń dál búgingi sipatta damýyna, saiasi jáne ekonomikalyq táýelsizdikke qol jetkizýine alǵashqylardyń biri bolyp negiz qalaǵan kórnekti qairatker. Álemdik dárejede moiyndalǵan osyndai birtýar tulǵany biz ózimiz tanyp-bile aldyq pa? Artynda qalǵan mol rýhani murasyn zerttep, zerdelep, laiyqty baǵasyn berýge jáne belgili bir qorytyndy jasaýǵa, taǵylym alýǵa qanshalyqty qulyqtymyz?..
Belgili ǵalym, kartograf, geologiia mamany Moldiiar Serikbaev – Turar tulǵasyn tanýǵa, onyń tarihi máni zor eńbekterin zerdeleýge jáne kópshilikke sony nasihattaýǵa úles qosyp júrgen at tóbelindei janashyrlardyń biri. Moldiiar aqsaqal Alash arysynyń búginde óz dárejesinde baǵalanbai júrgenine, tipti sońǵy ýaqytta onyń esimin elemeýge, tarihi eńbegin tasada qaldyrýǵa tyrysatyn áreketterdiń de baiqalyp júrgenine erekshe qapaly. Qariia T.Rysqulov týraly kúni búginge deiin bir ǵana derekti film túsirilgenin jáne ózi ondaǵy Turar tulǵasyna qatysty 3 pikirdi baǵaly sanaitynyn aitady. Onyń biri – A.Mikoiannyń, ekinshisi – sol kezdegi “Qaztransstroi” mekemesiniń bas direktory M.Qazybekovtiń, úshinshisi – belgili akter Seráli Qojamqulovtyń sózi. Mysaly, filmde A.Mikoiannyń 1920 jyly 1 qyrkúiekte Bakýde ótken Shyǵys halyqtarynyń I sezi týraly pikiri berilgen. Ol munda Turar Rysqulovtyń: “Eń bir kókeitesti mindet – eńbekshilerdiń, onyń ishinde Shyǵystaǵy bytyrańqy revoliýtsiialyq qozǵalystardyń Batystaǵy qozǵalystarmen birigýi. Biz osy másele úshin jinalyp otyrmyz jáne ony osy arada sheshemiz” degen sózi erekshe tartymdy bolǵanyna toqtalǵan. Moldiiar aqsaqaldyń aitýynsha, demek Shyǵys pen Batysty biriktirý ideiasyn eń birinshi bolyp kótergen de – Turar Rysqulov.
Sol siiaqty, M.Qazybekovtiń áńgimesi de aitarlyqtai áserli. Ol strategiialyq mańyzy zor alyp magistraldiń qurylysyna tikelei jaýapty bolǵan Turardyń “Túrkisibte qazaq jumysshylarynyń qataryn kóbeitý kerek” degen sózine ózi kýá bolǵanyn aitqan. Al jumysshy tabynyń belsendiligin arttyrý, áleýmettik-ekonomikalyq máni zor nysandarǵa, ónerkásipke qazaq azamattaryn kóbirek tartý eńsesin endi tiktep kele jatqan respýblika úshin kezek kúttirmes mindet-tuǵyn.
Atalǵan filmde Seráli Qojamqulov: “Qazaq óneriniń Máskeýde ótken onkúndiginde Turar bizdi kúnde kelip tyńdaityn”, – dep, onyń halyqaralyq dárejedegi úlken qairatker ekendigine qaramastan, ónerdiń, ónerpazdyń baǵasyn biletin jáne oǵan qamqorlyq, janashyrlyq jasaýǵa tyrysatyn qasietin joǵary baǵalaidy.
Dei turǵanmen de, osy bir ǵana derekti filmnen basqa, Turar Rysqulovtyń qiyn-qystaý taǵdyryn, taǵylymdy eńbegin arqaý etken tolyqqandy dúnie joq. Al eki jyldan keiin kórnekti memleket qairatkeriniń týǵanyna 115 jyl tolady. Moldiiar Serikbaev tym bolmasa, osy aitýly dataǵa orai, Turar Rysqulovtyń qyzmetin, saiasi salmaǵyn jan-jaqty kórsetý, dáripteý úshin memleketaralyq, halyqaralyq deńgeide derekti film túsirý kerek dep esepteidi.
Ókinishke qarai, dáripteý bylai tursyn, kerisinshe, bizdiń qoǵamda Turar tulǵasyn mansuqtaý piǵyly basym siiaqty. Áitpese Almatydaǵy Halyq sharýashylyǵy ýniversitetinen onyń atyn alyp tastaýdyń ne qajeti boldy? Sol siiaqty, T.Rysqulovtyń memlekettik qairatkerligin, osy jolda júrip tyndyrǵan qyrýar eńbegin tereń zertteý jaǵy da eskerilmei keledi. Shyn mánisinde, Turar Rysqulov memlekettik laýazymdy qyzmetterdi atqara júrip, elimizdiń ekonomikalyq áleýetin kóterý, halyqtyń turmysyn jaqsartý, mádenieti men ónerin damytý sharalaryn tiimdi atqara bildi. Mádeni-aǵartý jumystaryn jetildiredi, diqanshylyqqa qoldaý kórsetti, jer-sý, salyq reformalaryn júrgizdi, halyq sharýashylyǵyn órkendetýge qatysty naqty is-sharalarǵa bastamashy boldy. T.Rysqulovtyń tikelei basshylyǵymen Qazaqstan men Orta Aziia memleketteriniń ónerkásibi men kólik qatynasynyń negizi qalandy, maqta ósirý qolǵa alyndy. RSFSR halyq komissarlar komiteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan 11 jyl ishinde Turar Rysqulov búkil Keńester Odaǵynyń sharýashylyq máselelerimen ainalysty, aimaqtar ekonomikasyn damytýǵa qatysty sheshimder qabyldady. “Ol tipti 1923 jyly Túrkistan respýblikasynyń jastaryn Berlinge oqýǵa jibergen. Iaǵni búgingi “Bolashaq” baǵdarlamasynyń negizin qalaǵan da – Turardyń ózi, – deidi M.Serikbaev.
Sonymen qatar T.Rysqulov Kominternniń Mońǵoliiadaǵy ókili de bolǵan, onyń astanasyn Ulanbatyr dep ózgertken. Mońǵoliia Respýblikasynyń Ata Zańyn, damý baǵdarlamasyn jazyp bergen, ulttyq valiýtasyn engizgen. Hiýa men Buqara jáne Túrkistan Respýblikasy arasynda ekonomikalyq odaq qurýdy usynǵan, Eýraziialyq Odaq ideiasyn da Turar sol kezdiń ózinde-aq kótergen.
1928-33 jyldardaǵy ashtyq kezinde Turar Rysqulov keńes imperiiasynyń ulyderjavalyq shovinizmin ashyq aiyptap, halqymyzdyń genetikalyq qoryn saqtaýǵa baryn saldy. Qazaq halqynyń basyna úiirilgen qasiretti taisalmai aityp, I.Stalinge, V.Molotovqa, L.Kaganovichke hat jazdy.
Memlekettik-saiasi qyzmetiniń aýqymdylyǵyna qaramastan, Turar Rysqulovtyń 250-den astam kitap, monografiia, maqala jazyp úlgergeni de – tańǵalarlyq jait. Alaida Moldiiar aqsaqal aitpaqshy, bizde birtýar tulǵanyń osynshama ulan ǵaiyr eńbegin zertteý, Resei muraǵattarynda jatqan muralaryn jinastyryp, qazaqshaǵa aýdarý, qaita jariialaý jumystarymen shuǵyldanatyn ǵylymi ortalyq joq. Ol – ol ma, tipti Turar Rysqulovtyń tolyqqandy saiasi portreti de kúni búginge deiin jasalǵan emes. Al akademik M.Qozybaevtyń pikirine júginsek, Turar Rysqulov – Qytaidyń Sýn-Ian-Sen, Úndistannyń Dj.Nerý jáne Túrkiianyń Atatúrik siiaqty saiasi qairatkerlerimen qatar turǵan jáne keńestik Shyǵystyń ǵana emes, dúniejúziniń ulttyq qozǵalys kósemderiniń biri.
Moldiiar Serikbaev qairatkerdiń basqa da kóptegen qyrlaryn, ereksheligin, Keńester Odaǵy tarihyndaǵy ǵana emes, álemdik tarihtaǵy rolin atap kórsetip jáne soǵan bailanysty, onyń esimin ulyqtaý, eńbegin nasihattaý, laiyqty sharalar atqarý jóninde Qazaqstannyń jáne Reseidiń basshylyǵyna talai márte hat jazǵan, kúni búginge deiin jazyp ta júr. Biraq ázirge esh nátije shyǵar emes. Turar Rysqulovtyń burynǵy keńestik elderdiń barlyǵyna derlik sharapaty tigenin aita kelip, Moldiiar aqsaqal Beijiń, Ulan-Batyr, Máskeý, Saratov, Astrahan, Baký, Tashkent, Bishkek, Novokýznetsk siiaqty basqa da Turardyń tabany tigen, mańdai teri tamǵan birqatar qalalarda qairatkerdiń atyna memorialdyq taqta, eskertkish qoiý qajet dep esepteidi. Bul, árine, jergilikti shendi-shekpendilerdiń tikelei aralasýymen, memleketaralyq kelisim arqyly sheshiletin másele. Al óz ortamyzda sheshýge bolatyn bir másele, ol – elimizdegi ekonomikalyq baǵytta bilim beretin mańdaialdy oqý orny – Halyq sharýashylyǵy ýniversitetine Turar Rysqulovtyń esimin qaitarý. Ulty úshin ulan-ǵaiyr eńbek sińirgen Turar Rysqulov rýhynyń aldyndaǵy myńnan bir paryzymyzdy tym bolmasa, osylai óteiik. Bul arada dármensizdik tanytsaq, bizdi tarih ta, keler urpaq ta eshqashankeshirmeidi.
Roza RAQYMQYZY
"Jas Alash" gazeti
