قاي ەل بولسا دا, دٸن مەسەلەسٸ – ەڭ ٶزەكتٸ تاقىرىپ. ٶتكەنٸن تانىماعان, اتا دەستٷرٸن, تاريحىن, دٸني تانىمىن جەتە تٷسٸنبەگەن ۇرپاق اداسقاق. جاڭبىر سۋى جەردٸڭ قاي قىرتىسى جىرا بولسا, كٶبٸنە سول جەرگە جينالادى. مىنا بٸر تەمسٸلگە نازار سالىڭىز: ەر ادام يدەال ەمەس, كەمشٸلٸكسٸز پەندە بولماق ەمەس. ال دەنەدەگٸ كٶپ قۋات سول كەمشٸلٸكتٸ تٷزەۋگە جيىلسا, وندا ادام «تولىق ادام» ٸلٸمٸنە جاقىندار ەدٸ. قازاق قوعامى اۋمالى-تٶكپەلٸ كەزەڭدەردە قاي نەگٸزدەن ايىرىلدى, قاي قۇناردان جىراقتاپ قالدى? بۇل ۇمىت قالعان كانونداردىڭ ٸشٸندە, سٶز جوق, شىعىس ٸلٸمٸ بار. وسى تۇستا بٸلٸمدار, بٸلٸكتٸ عالىم تٶرەلٸ قىدىرمەن سۇحباتتاسۋدى جٶن كٶردٸك.
شىعىس مۇسىلمان ەدەبيەتٸ – تەك قانا اراب, پارسىنىڭ عانا ەمەس, تٷركٸنٸڭ دە ەدەبيەتٸ
– مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «ابايدىڭ باتىسىنان شىعىسى باسىم» دەگەن پٸكٸر بار-تىن. وسى پٸكٸر جايلى تولىعىراق تارقاتا كەتسەڭٸز.
– شىعىس – اباي سۋسىنداعان نەگٸزگٸ قاينار بۇلاقتىڭ بٸرٸ. ونىسى تٷسٸنٸكتٸ دە. ارابتىڭ «مىڭ بٸر تٷنٸ» مەن پارسىنىڭ «شاھناماسىنىڭ» كەيٸپكەرلەرٸ قازاقتىڭ سايىن دالاسىندا اڭىز, ەرتەگٸ, حيكايا, داستان بولىپ «كەزٸپ جٷرگەن» بولاتىن. اراب, پارسى شايىرلارى جارىسا جازعان «كەمەل ادام» تٷسٸنٸگٸ دە ۇلى دالا تٶسٸندە بوي كٶتەرگەن مەدرەسەلەردە كەڭٸنەن وقىتىلاتىن. سوندىقتان دا قازاق سٶز ٶنەرٸنٸڭ دامۋ بارىسىن شىعىس مۇسىلمان ەدەبيەتٸنەن بٶلٸپ قاراي المايسىڭ. ەدەبي بايلانىستاردىڭ تامىرى تىڭ تەرەڭدە جاتىر. ەجەلگٸ يران-تۇران قارىم-قاتىناستارىن ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, يسلامنان كەيٸن تاريح ساحناسىنان كٶرٸنگەن قاراحاندىقتار بيلٸگٸ تۇسىنداعى جازبا ەدەبيەتٸمٸز اراب, پارسى ەدەبيەتٸمەن قاتار دامىدى. مۇسىلماندار تاراپىنان يماندىلىق نەگٸزدەرٸ مەن كەمەلدٸك ۇستىندارى جارىسا جىرلاندى. ال بيىل 750 جىلدىعىن تويلاعالى جاتقان التىن وردا مەملەكەتٸ تۇسىنداعى ەدەبي بايلانىستاردىڭ ٶزٸ بٸر تٶبە. سول زاماننان باستالعان نەزيراگٶيلٸك دەستٷر ەدەبي بايلانىستاردى بارىنشا دامىتتى. بۇل ٷردٸس 20 عاسىردىڭ باسىنا دەيٸن جالعاسقانى بەلگٸلٸ. ابايدىڭ زامانىندا سول دەستٷرلەر ٷزٸلمەگەن بولاتىن. اباي العاشقى ساۋاتىن مەدرەسەدە اشقانى بەلگٸلٸ. سول زاماندا مەدرەسەلەردە بٷگٸندە بٸز شاعاتاي تٸلٸ دەپ جٷرگەن تٷركٸ ەدەبي تٸلٸ وقىتىلاتىن. ال تٷركٸ ەدەبي تٸلٸن بٸلگەن ادام شىعىستىڭ سىرلى پوەزيياسىنا تٸكەلەي ەنەتٸن. سوندىقتان دا اقىن بوزبالا شاعىندا:
فيزۋلي, شەمسي, سەيحالي,
ناۋاي, ساعدي, فيرداۋسي,
حوجا حافيز – بۋ ھەممەسي
مەدەت بەر يا شاعيري فەريياد, –
دەپ, شىعىستىڭ جەتٸ اقىنىنىڭ اتىن اتاپ شابىت شاقىردى. بەرتٸن كەلە:
ەليفدەك اي يٷزٸڭە عيبرات ەتتٸم,
بي, بەلەي دەرتٸڭا نيسبەت ەتتٸم.
تي, تٸلٸمنەن شىعارىپ تٷرلٸ ەبيات,
سي, سەناي مەدحييا حٷرمەت ەتتٸم, –
دەپ شىعىس مۇسىلمان ەدەبيەتٸندەگٸ ەلٸپپە دەستٷرٸمەن دە قالام تەربەپ كٶردٸ. كلاسسيكالىق تٷركٸ پوەزيياسىنان ەشبٸر كەم تٷسپەيدٸ. قاراپ وتىرساڭ, اباي جازعان «يۋزي – راۋشان», «ەليفدەك» دەگەن جىر-جولدارى – قافيياسى مەن رەديفٸ تولىق, باس-اياعى بٷتٸن پوەزييا. باعىن سىناپ كٶردٸ. ەگەر تٷركٸ ەدەبي تٸلٸمەن قالام تەربەي بەرگەندە دە پوەزييا تٶرٸنەن ورىن الار ما ەدٸ, كٸم بٸلەدٸ? بٸراق اباي ولاي جاساعان جوق. مىڭ جىل بويىنا قولدانىستا بولعان تٷركٸ ەدەبي تٸلٸنٸڭ ەسٸگٸن ٶزٸنٸڭ ٷش ٶلەڭٸمەن جاپتى دا, جاڭا كەزەڭگە قادام باستى. ماحمۇت قاشقاري, جٷسٸپ بالاساعۇن, احمەت ياساۋي, رابعۇزي, ناۋاي, ماشراب سەكٸلدٸ كلاسسيك شايىرلاردىڭ جازعان ەدەبي تٸلٸنە نٷكتە قويعانىمەن دە, سولار جىرلاعان يماندىلىق نەگٸزدەرٸن, يحسانداعى كەمەلدٸك ۇستىندارىن بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ تٸلٸندە قايتا دامىتتى.
شىعىستى يسلام ٶركەنيەتٸ دەگەن ۇعىمنىڭ اياسىندا قاراساق, وندا سول ٶركەنيەتتە كەڭٸنەن جىرلانعان يسلام, يمان ھەم يحسان نەگٸزدەرٸن اباي ٶز شىعارماشىلىعىنىڭ باستى ۇستىنى رەتٸندە العانىن كٶرەمٸز. ونىڭ ٶلەڭدەرٸندەگٸ, پوەمالارى مەن قارا سٶزدەرٸندەگٸ نەگٸزگٸ ويلاردىڭ تٷپ-تامىرى ەۋ باستا ٶزٸ سۋسىنداعان ارنالارعا بارىپ تٸرەلٸپ جاتادى.
اباي باتىس ەدەبيەتٸن دە جاقسى بٸلدٸ. شىعىس شايىرى مەۋلەنە رۋميدٸڭ «ادام قانشالىقتى ٶز نەگٸزٸنەن الىسقا كەتكەنٸمەن دە, كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ٶزٸنٸڭ اسىل تەگٸنە قايتا ورالادى» دەپ جازعانىنداي, اباي دا ٶز جانىنا جاقىن شىعىس مۇسىلمان ەدەبيەتٸنەن الىستاي قويعان جوق. شىعىس مۇسىلمان ەدەبيەتٸ دەگەنٸمٸز بۇل – تەك قانا اراب, پارسىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە تٷركٸنٸڭ دە ەدەبيەتٸ. م.ەۋەزوۆتٸڭ «ابايدىڭ باتىسىنان شىعىسى باسىم» دەگەنٸ دە سوندىقتان. سۋرەتكەر-عالىم ايتقان ابايدىڭ شىعىسىن قانشالىقتى تاني الدىق? مەسەلە وسىندا بولسا كەرەك.
شىڭعىس جورىعى يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ ورتالىعىن تٷركٸ دالاسىنا قاراي جاقىنداتتى
– ٸح-حV عاسىرلاردا ٶركەنيەت وشاعى بولعان يسلام ەلەمٸ بٷگٸن نەگە عىلىم سالاسىندا كەنجەلەپ وتىر? نەگە ەۋروپانىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالعانداي كٷي كەشۋدە?
– دۇرىس ايتاسىڭ, بٸر كەزدەرٸ عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ ورتالىعى بولعان يسلام ەلەمٸ سوڭعى ٷش جٷز جىلدا ٶركەنيەت كٶشٸنەن كەش قالىپ كەلەدٸ. بٸز كەزٸندە قانداي ەدٸك? بٷگٸن قانداي كٷيگە تٷسٸپ وتىرمىز? وسى سۇراق كٶزٸ اشىق جانداردى قاشاندا مازالاعان. ول ٷشٸن ازداپ تاريحقا شەگٸنٸس جاساعان دۇرىس سەكٸلدٸ. مۇحاممەد پايعامبار دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ, بيلٸك باسىنا حازٸرەت ەبۋ بەكٸر, ومار, وسپان, ەلي سەكٸلدٸ ساحابالار حاليفالىقتى الىپ جٷردٸ. ولاردىڭ بيلٸگٸ قىرىق جىلعا سوزىلدى. سودان كەيٸن بيلٸك ۋمەييا ەۋلەتٸنٸڭ قولىنا تيدٸ. ورتالىعى شام, ياعني بٷگٸنگٸ سيرييا بولدى. وندا عىلىم مەن بٸلٸم دامىدى. بيىل 1150 جىلدىعى تويلانىپ جاتقان ەل-فارابي بابامىزدىڭ شامعا ٸلٸم ٸزدەپ بارىپ, سوندا توپىراق بۇيىرعانىن ايتساق تا جەتٸپ جاتىر. ۋمەييا ەۋلەتٸنٸڭ ۇلتشىلدىق باعىتتا جۇمىس جٷرگٸزگەنٸن تاريحشىلار جازعان. بۇل كەزدە ارابتاردان بٶلەك اجام حالىقتارى دا يسلامدى قابىلداعان بولاتىن. سوندىقتان دا ۇلتشىلدىققا بوي الدىرعان ەۋلەت بيلٸكتە 150 جىلداي عانا وتىردى. ولاردان كەيٸن تاريح ساحناسىنا ابباسيدتەر ەۋلەتٸ شىعىپ, ورتالىعىن باعدات شاھارى قىلدى. مٸنە وسى كەزدە يسلام ەلەمٸ ٶزٸنٸڭ التىن دەۋٸرٸن باستان ٶتكەردٸ. عىلىم مەن بٸلٸمگە جول اشىلدى. ٸلٸم-بٸلٸمنٸڭ ٸزٸنە تٷسكەن جاندار سول ورتالىققا قاراي اعىلدى. قولىنا قالام ۇستاعاننىڭ قادٸرٸ ارتتى. يسلام ٶركەنيەتٸ دەگەن ۇعىم, نەگٸزٸنەن, سول كەزگە قاراتا قولدانىلسا كەرەك. بٸراق بۇل ەۋلەتتٸڭ تٷبٸنە حۋلاگۋ جەتكەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. سودان كٸشٸ ازييادا وسمان يمپەريياسى قۇرىلدى. بٸراق وسمان ەۋلەتٸ حاليف ۇرپاعى بولماعاندىقتان دا, ٶزدەرٸن سۇلتانات دەپ جارييالاعان. حاليفاتتىڭ رٶلٸن اتقارعان بۇل سۇلتانات حح عاسىردىڭ باسىنا دەيٸن ٶمٸر سٷردٸ. ال جاڭا بٸز ايتقان ۋمەييا جەنە ابباس ەۋلەتٸ بيلٸكتە وتىرعان ۋاقىتتا عىلىم مەن بٸلٸمگە قاتتى كٶڭٸل بٶلدٸ, سودان ٸرٸ قالالاردا بٷگٸنگٸ عىلىمداردىڭ نەگٸزٸن قالاعان عالىمدار ٶمٸر سٷردٸ. ورتا عاسىردا باتىستا ساۋساقپەن سانارلىق قانا عالىم بولسا, سول كەزدە يسلام ەلەمٸندە عالىمدار شوعىرى پايدا بولىپ ەدٸ. «بٸر كەزدەرٸ عۇلامالاردىڭ مەكەنٸ بولعان ٶلكە بٷگٸندە عىلىمدا نەگە كەنجەلەپ كەلەدٸ?» دەگەن سۇراعىڭا عالىمدار بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن: «ورتاعاسىرلارداعى كرەست جورىعى, موڭعول شاپقىنشىلىعى جەنە باتىني ٸلٸمدەردٸڭ بەلەڭ الۋى», ورتاعاسىرلىق مەدەنيەتتەر قاقتىعىسى كرەست جورىعىنا الىپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ. بۇل جورىق كيەلٸ جەر ٷشٸن عانا بولعان جوق, سونىمەن بٸرگە بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە مۇسىلمان جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ باتىسقا قاراي كٶشٸرٸلۋٸ بولدى». انىعى قولدى بولۋى, ۇرلانۋى. ٶكٸنٸشكە قاراي, زاماناۋي كرەست جورىعى ەلٸ جالعاسىپ جاتىر. تەك قانا فورماسىن ٶزگەرتكەن. ەرينە, بۇل باسقا تاقىرىپ. موڭعول شاپقىنشىلىعىنان باعدات حاليفاتى قۇلاعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. كٶپتەگەن قالالار مەن ەلدٸمەكەندەر جويىلدى. بٸراق شىڭعىس جورىعى ابباسيدتەر حاليفاتىن قۇلاتقانىمەن دە, يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ ورتالىعىن تٷركٸ دالاسىنا قاراي جاقىنداتتى. سوندىقتان دا موڭعول شاپقىنشىلىعى تۋرالى ايتقاندا وسى جاعىنا جٸتٸ نازار اۋدارۋ كەرەك. ٶركەنيەت وشاعى حوراسانعا, سوسىن مەۋرەنناحرعا قاراي ويىستى. بالح, گەرات, سامارقان, بۇحارا تيمۋر ەۋلەتٸ تۇسىندا عىلىم-بٸلٸمنٸڭ ورتالىعى بولدى. حٸٸٸ عاسىردا جوشى ۇلىسىنىڭ نەگٸزٸندە التىن وردانىڭ قۇرىلىپ, الىپ يمپەرييانىڭ دٷنيەگە كەلگەندٸگٸ بەلگٸلٸ. ال ٷشٸنشٸسٸ – باتىني ٸلٸمدەردٸڭ قاپتاپ, «قۇداي بەرەدٸ», «نەسٸپ بولعانى بولادى» دەگەن پٸكٸرلەردٸڭ ٷستەمدٸك قۇرىپ, عىلىمي ٸزدەنٸستەرگە از كٶڭٸل بٶلٸندٸ. جالپى, جالاڭ دوگمالاردىڭ اياسىنان شىعا الماي, قاساڭ قاعيدالارمەن ٶمٸر سٷرۋ دە عىلىم-بٸلٸمنٸڭ دامۋىنا تۇساۋ بولادى ەكەن. باتىني ٸلٸمدەر تۋرالى ايتقان ۋاقىتتا ولاردىڭ بەرٸن بٸر جاقتى قاراۋ اعاتتىق بولار ەدٸ. شىنايى اقيقاتقا نەگٸزدەلگەن ٸلٸمدەر عىلىم-بٸلٸمدٸ ناسيحاتتادى, ال اداسۋشى ٸلٸمدەر قوعامنىڭ دامۋىن كەرٸ تارتىپ وتىردى. ورتاعاسىردا گٷلدەنگەن يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ توقىراۋىنا وسىنداي سەبەپتەر بولعان دەيدٸ. بٸراق بۇل دا باستى سەبەپ ەمەس. ودان بٶلەك بٸر ەۋلەتتٸڭ ٸشٸندەگٸ تاققا تالاس, دٷنيەۋي ٸلٸمدەرگە نەمقۇرايلى قاراۋ, جالاڭ دوگمالاردىڭ ەسەرٸنەن شىعا الماۋ سەكٸلدٸ تولىپ جاتقان مەسەلەلەردٸ دە ايتۋعا بولادى.
جالپى, يسلام ٶركەنيەتٸ دەگەندە بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزعا ارابتار عانا ەلەستەيدٸ. انىعىندا سول ٶركەنيەتتٸ جاساۋشىلاردىڭ 70 پايىزى اجامداردان ياعني پارسىلار مەن تٷركٸلەردەن شىقتى. حوراسان مەن مەۋرەنناحىر, دەشتٸ قىپشاق دالاسىنىڭ عالىمدارى بار عۇمىرىن عىلىم-بٸلٸمگە ارنادى. ەل-فارابي, ەل-حارازمي, ۇلىقبەكتەر وسى ٶلكەدەن شىعىپ ەدٸ. بٸراق كەيٸنگٸ ۇرپاق سولاردىڭ ٸلٸمٸن جالعاستىرىپ كەتە العان جوق.
«بٸر كەزدەرٸ قانداي ەدٸك? بٷگٸندە نەگە مۇنداي حەلگە تٷستٸك?» سۇراعى حٸح-حح عاسىردىڭ باسىندا مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ بەرٸن مازالاعان. سودان «ويانۋ عاسىرى» باستالدى. قادىمشىلار مەن جەديدشٸلەر اراسىنداعى تارتىس, ودان تٷركٸشٸلدەردٸڭ بوي كٶتەرۋٸ, ٶز ۇلتىنىڭ قامىن جەگەن ۇلتشىلداردىڭ شىعۋى وسى «ويانۋ عاسىرىندا» ورىن الدى. بۇرىنعىداي «ۋممالىق» ەمەس, ۇلتتىق دەڭگەيدە ويلاۋ باستالدى. ەرينە, بۇل باسقا تاقىرىپتىڭ جەلٸسٸ. بٷگٸندە بٸزدٸ بٸر عانا سۇراق مازالۋى تيٸس. «ويان, قازاق!» دەپ ۇرانداتقالى بٸر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بولدى, سودان بەرٸ بٸز قانشالىقتى وياندىق? ويانۋ – ساناداعى سٸلكٸنٸس, عىلىم مەن بٸلٸمگە دەگەن تالپىنىس, ٶركەنيەت كٶشٸنەن كەش قالماۋعا دەگەن ۇمتىلىس دەر ەدٸك.
بٷگٸنگٸ مۇسىلمان ٷمبەتٸ يسلامي «كەمەل ادام» مەن حريستياندىق «تولىق ادامنىڭ» اراسىندا ٶزٸن ەلٸ ٸزدەپ جٷر
– شىعىس پەن باتىستى جاقىنداتاتىن نە نەرسە, الىستاتاتىن نە نەرسە?
– شىعىس پەن باتىستى جاقىنداتاتىن دا, الىستاتاتىن دا – مەدەنيەت. ال مەدەنيەتتٸڭ نەگٸزٸ – دٸن. باتىس مەدەنيەتٸنٸڭ استارىندا حريستيان جاتسا, شىعىس مۇسىلمان مەدەنيەتٸ يسلامعا نەگٸزدەلگەنٸ بەلگٸلٸ. اعا بۋىن ن.كونرادتىڭ «شىعىس پەن باتىس» دەگەن ەڭبەگٸن وقىپ ٶسسە, بٸزدٸڭ زامانداستار توينبي, شپەنگلەر, حانتينگتوننىڭ كٸتاپتارىن جاپاتارماعاي وقىدى عوي. ول ەڭبەكتەردەن وسى سۇراققا جاۋاپ تاپقانداي بولاسىڭ. مەنٸڭ ويىمشا, ايىرماشىلىق تانىمدا جاتقان سيياقتى. مىسالى, ابايدا «تولىق ادام» دەگەن تٷسٸنٸك بار. بۇل شىعىس مۇسىلمان ەدەبيەتٸندەگٸ «ينسان-ە كاميل» ياعني «كەمەل ادام» عوي. باتىستا دا «تولىق ادام» ۇعىمى بار. ايىرماشىلىق وسى جەردەن باستالادى. يسلامي تٷسٸنٸكتەگٸ كەمەل ادام دەگەنٸمٸز – رۋحاني باي ادام, ياعني بەلگٸلٸ بٸر ماقامداردى باسىپ ٶتكەن, دٷنيەۋي قىزىقتارعا الدانبايتىن, رۋحتىڭ كەمەلدەنۋ جولىنداعى دەرەجەگە جەتكەن ادام. باتىستىڭ ناسيحاتتاپ جٷرگەن تولىق ادامى, ەڭ ەۋەلٸ ماتەريالدىق جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتٸلگەن بولۋى تيٸس. مۇسىلماندىق تانىم بويىنشا سٸز «ا» نٷكتەسٸنەن «ب» نٷكتەسٸنە اتپەن باراسىز با, ەسەكپەن جەتەسٸز بە, ايىرماشىلىق بولماعان, ماقسات – سول مۇراتقا جەتۋ بولعان. ماتەريالدى قۇندىلىققا نەگٸزدەلگەن كەمەلدٸكتە سٸز قانداي كٶلٸكپەن باراسىز, سول ماڭىزدى. ايىرماشىلىق تا, ۇقساستىق تا وسى جەردەن باستالادى. «يسلام ەلدەرٸ ەۋروپادان نەگە ارتتا قالىپ قويعان?» دەگەن سۇراعىڭىزعا جاۋاپتى وسى جەردەن ٸزدەگەن دۇرىس. سەبەبٸ, مۇسىلماندىق «كەمەل ادام» تٷسٸنٸگٸ سوڭعى ٷش عاسىر كٶلەمٸندە تەك بٸر جاقتى عانا تٷسٸندٸرٸلٸپ كەلدٸ. دٷنيەلٸك ٸلٸم-بٸلٸمدەردەن بٷتٸندەي باس تارتىپ, جالاڭ دوگمالاردىڭ جەتەگٸندە كەتتٸ. ماتەريالدى قۇندىلىقتار العا شىققان قوعامدا ٸشكٸ جان دٷنيە ەمەس, سىرتقى بايلىعىڭ ماڭىزدى بولعاندىقتان دا, وسى دٷنيەنٸڭ قىزىعى بٸرٸنشٸ كەزەكتە تۇرادى. جاڭاعى «ويانۋ عاسىرىنىڭ» باتىستى وقىعان جەديدشٸلەرٸ قادىمشىلارمەن كەلٸسپەيتٸن نەگٸزگٸ تۇسى دا وسى بولعان. سوندىقتان دا بٷگٸنگٸ مۇسىلمان ٷمبەتٸ يسلامي «كەمەل ادام» مەن حريستياندىق «تولىق ادامنىڭ» اراسىندا ٶزٸن ەلٸ ٸزدەپ جٷر. ەكٸ جاقتى دا قاتىرىپ جاتقانى شامالى. ەكٸ تانىمدى ۇشتاستىرعاندا مۇسىلمان ەلدەرٸ تۇتىنۋشىدان ٶندٸرۋشٸگە اينالادى.
«وقى» دەپ قۇران ايتقان. ال رۋمي «تىڭدا» دەيدٸ
– مەۋلەۋي رۋميدٸڭ «مەسنەۋي» كٸتابى «سىرنايدى تىڭدا» دەپ باستالاتىنى بەلگٸلٸ. «سىرناي» ۇعىمىنىڭ سيمۆوليكالىق سىرى قانداي?
– سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرمەستەن بۇرىن باستان ٶتكەن بٸر وقيعانى ايتسام دەيمٸن. تەگەران ۋنيۆەرسيتەتٸنە تٸل ۇستارتۋعا بارعانىمىزدا پروفەسسور سەتۋدە اۋديتوريياعا كٸرٸپ: «سەندەردٸڭ اسىعىپ وتىرعاندارىڭدى بٸلەمٸن, سوندىقتان دا كٶپ ۋاقىتتارىڭدى الماس ٷشٸن, مەۋلەۋي مەسنەۋيٸنٸڭ العاشقى بٸر بەيٸتٸن عانا تالدايمىز, سودان كەيٸن بوسسىڭدار», – دەگەنٸ. بٸر بەيٸت – ەكٸ جول عوي. بٸز, ارى بارسا, ون-ون بەس مينۋتتا بوسايتىن شىعارمىز دەپ ويلاعانبىز. قايداعى? ەكٸ ساعات تٷسٸندٸردٸ. «سىرنايدىڭ نە ايتىپ جاتقانىنا قۇلاق سال, ول ساعان جالعىزدىقتىڭ مۇڭىن شاعادى». دەرٸس باستالدى. سوپىلىق ۇعىمدارعا تولا رۋحتار ەلەمٸ, كٸشٸ ەلەم, ٷلكەن ەلەم… شىنىن ايتۋ كەرەك, پروفەسسوردىڭ دەرٸستەرٸنەن كەيٸن «بٸزدە دە ٶز اقىندارىمىزدىڭ شىعارمالارىن وسىلاي تالداپ, تٷسٸندٸرەتٸن ۇستاز بولسا» دەپ ويلاعانبىز. سۇراعىڭىزعا سول دەرٸستٸڭ اياسىندا قىسقاشا عانا تٷسٸندٸرٸپ بەرۋگە تىرىسايىن. مەۋلەۋي نە ٷشٸن «تىڭدا» دەيدٸ? نە ٷشٸن «وقى» دەمەيدٸ? سەبەبٸ, «وقى» دەپ قۇران ايتقان. ال رۋمي «تىڭدا» دەيدٸ. ياعني, بٸز وقىدىق, ەندٸ سەندەر تىڭداڭدار. ايتۋشى مەن تىڭداۋشى كاتەگوريياسى عوي. جالپى, ورتاعاسىرلىق كەيبٸر شىعارمالاردىڭ العاشقى جولى «تىڭدامەن» باستالعان. عالىمنىڭ سۇحباتىندا بولعان ادام ونى تىڭداۋى تيٸس. سوندىقتان ول «سىرنايدىڭ نە ايتىپ جاتقانىنا قۇلاق سال, ول ساعان جالعىزدىقتىڭ مۇڭىن شاعادى» دەيدٸ. سىرناي دەگەن نە? ول قامىستان جاسالاتىن اسپاپ, ۇستا ٶسٸپ تۇرعان قامىستان بٸر تالىن ٷزٸپ العان كٷننەن باستاپ سىرنايدىڭ جالعىزدىعى باستالادى. مەۋلەنە وسىنى مەڭزەيدٸ. بٷكٸل زارى سىرنايىستانعا, ياعني ٶزٸنٸڭ باستاپقى جەرٸنە قايتسام دەگەن ارمانمەن ٶتەدٸ. ال مۇنىڭ استارىندا نە جاتىر? بۇل سىرناي دەگەن, شىن مەنٸندە, ادامنىڭ رۋحى. سىرنايىستان دەگەن رۋحتار ەلەمٸ. ادامنىڭ رۋحىن سول تٷبٸرٸنەن بٶلٸپ العان كٷننەن باستاپ ەجەلگٸ قالپىنا, مەكەنٸنە قايتۋدى ارماندايدى. قامىس ٶسەتٸن جەر – ٷلكەن ەلەم. ال قامىس – كٸشٸ ەلەم. ال كٸشٸ ەلەم ەرقاشان ٷلكەن ەلەمگە تالپىنىپ وتىرادى. كەيبٸر عالىمدار ٷلكەن ەلەم جاراتۋشىنىڭ ٶزٸ دەپ جاتادى. ياعني كەمەلدەنگەن رۋحتىڭ اڭسارى قاشاندا باستاپقى ەلەمٸن اڭسايدى. سىبىزعىنىڭ استارىندا وسى تالپىنىس, ماحاببات جاتىر. رۋميدٸڭ مەسنەۋيدەن قۇرالعان التى داستانىنىڭ تٷيٸنٸ دە وسى جالعىزدىق زارىنا تٸرەلٸپ وتىرادى. سوندىقتان دا سىرنايدىڭ سىرىنا ٷڭٸلمەگەن جان مەسنەۋيدە كەلەتٸن حيكايا, داستانداردى تٸپتەن تٷسٸنبەيدٸ.
شىعىس مۇسىلمان ەدەبيەتٸ بۇل تۇڭعيىق تەڭٸز سەكٸلدٸ. يرانتانۋشىلار اراسىندا «اراب تٸلٸن بٸلمەيٸنشە ورتاعاسىرلىق پارسى ەدەبيەتٸنە كٸرۋ مٷمكٸن ەمەس» دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسقان. راسىندا دا, سولاي. سەبەبٸ, حافيزدٸڭ سٶزدٸك قورىنىڭ الپىس پايىزى اراب تٸلٸنەن تۇرادى. اراب سٶزٸن ەڭ از قولدانعان ساعدي بولعان, سودان دا ونى «حالىق اقىنى» دەگەن. ونىڭ ٶزٸندە دە ول اراب سٶزدەرٸن مولىنان قولدانعان. تٸپتٸ «شاھنامانى» ۇلتشىلدىق رۋحتا جازىلعان دەگەننٸڭ ٶزٸندە دە فيرداۋسي تٸلٸنٸڭ تٶرت پايىزى ارابشا ٶرٸلگەن. كلاسسيكالىق پوەزييانى تٷسٸنۋ ٷشٸن اراب تٸلٸن عانا بٸلۋ جەتكٸلٸكسٸز. سوپىلىقتى بٸلمەيٸنشە, شىعىس مۇسىلمان ەدەبيەتٸن تٸپتەن تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس. مۇنى بەلگٸلٸ يرانتانۋشى عالىم ە.بەرتەلس ايتقان. اقيقاتىندا سوپىلىقتىڭ سىرلى ەلەمٸنە بويلامايىنشا مەۋلەۋيدٸڭ سىرنايىن, حافيزدىڭ جارىن, ومار حايامنىڭ شارابىن, ساعديدىڭ سٷيٸكتٸسٸن ەستە تٷسٸنبەيسٸز. سەبەبٸ, مۇندا ماجاز بەن حاقيقات سىرلارى بار. ەكەۋٸ ەكٸ ەلەم. بٸرٸ دٷنيەلٸك ماحابباتقا سٷيرەسە, ەكٸنشٸسٸ شىنايى سٷيٸسپەنشٸلٸككە تارتادى. بار سىرىن ٸشٸنە بٷككەن شىعىس مۇسىلمان پوەزيياسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ دە وسىندا.
– شىعىس اقىندارىنىڭ قازاقشا اۋدارماسىنا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما? تٷپنۇسقاعا جاقىن با?
– باسقا تٸلدەگٸ شىعارمانى وقىپ تٷسٸنۋدە اۋدارمانىڭ رٶلٸ جوعارى. بٸراق اۋدارما بەرٸبٸر تٷپنۇسقاعا جەتپەيدٸ. ٶزگە تٸلدەن اۋدارما جاساماق تۇرماق, بٸر ەلٸپپەدەن ەكٸنشٸ ەلٸپپەگە شىعارمانى جەي عانا ترانسكريپتسييالاعاندا تۋىندىنىڭ ماڭىزى جوعالادى, تٸپتٸ كەيبٸر ەدەبي جانرلار ٶلٸپ قالادى. كٶركەم شىعارمانىڭ قۇدٸرەتٸ دە وسىندا. مىسالى ورتاعاسىردا كەڭٸنەن قولدانىلعان «مۋامما» دەگەن جانر بار. ونىڭ بار قاسيەتٸ – اراب گرافيكاسىندا. اراب ەلٸپپەسٸندە جانر, بٸراق باسقا گرافيكاعا كٶشٸرگەندە جانرلىق قاسيەتٸن جوعالتادى. بۇل جانردى شەدٸ جەڭگٸرۇلى جيٸ قولدانعان. نەمەسە ابايدىڭ «ەليفدەك اي يٷزٸڭە عيبرەت ەتتٸم» ٶلەڭٸ اراب ەلٸپپەسٸندە وقىلادى دا, باسقا گرافيكالاردا وقىلمايدى. وسى سەكٸلدٸ اراب گرافيكاسىنا عانا تەن بٸرنەشە جانرلار مەن ەدەبي ٶرنەكتەر بار. بٸراق ولاردى كيريلشە نە لاتىنشا جازساڭىز, ونىڭ مەنٸ ٶشٸپ, مازمۇنى جوعالادى. ەرينە, جۇرتتىڭ بەرٸ شىعارما دٷنيەگە كەلگەن تٸلدٸ بٸلە بەرمەيدٸ. سوندىقتان دا اۋدارماعا جٷگٸنەدٸ. شىعىس مۇسىلمان ەدەبيەتٸنٸڭ اسىل جاۋھارلارىن تٷركٸ ەدەبي تٸلٸنە اۋدارۋ تاريحى قاراحاندىقتار بيلٸگٸ تۇسىندا باستالعان. اۋدارمانىڭ ەڭ جارقىراپ شىققان تۇسى – التىن وردا كەزەڭٸ بولدى. پارسى شايىرى ساعديدىڭ «گٷلٸستانىن» XIV عاسىردا سەيف ساراي «تٷركيشە گٷلٸستان» دەگەن اتپەن اۋداردى. فەريداددين اتتاردىڭ شىعارماسىن سول عاسىردا حۋسام كەتٸپ «جۇمجۇما» دەگەن اتپەن جەتكٸزدٸ. نيزاميدٸڭ شىعارماسىن قۇتىب تەرجٸمالاسا, فەرداۋسيدٸڭ «شاھناماسىن» حV عاسىردا شەريفي تٷركٸ ەدەبي تٸلٸندە سٶيلەتتٸ. بۇل اۋدارمالاردىڭ ساپاسى جاقسى. سەبەبٸ, ول كەزدەگٸ ەدەبي كەڭٸستٸك بٸر, رۋحاني تۇتاستىق بار. سوندىقتان دا مەيلٸ سوپىلىق, مەيلٸ ەپيكالىق جىرلار بولسىن, تٷپنۇسقادان الشاق كەتە قويعان جوق. ورتاعاسىردا كەڭٸنەن قولدانىلعان تٷركٸ ەدەبي تٸلٸ حح عاسىردىڭ باسىندا بٸرتٸندەپ قولدانىستان شىعا باستادى. ەلٸپپە اۋىستى. ول ازداي دٸنسٸزدٸك قوعام ورنادى. وسىدان سوڭ اراب, پارسى تٸلدەرٸندەگٸ شىعارمالاردى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, ورتاعاسىرلاردا اتا-بابالارىمىز جازعان تۋىندىلاردىڭ ٶزٸ بٸزگە تٷسٸنٸكسٸز بولىپ قالدى. سودان بٸزگە بٸر عانا ەسٸك قالدى. ول – ەلەمدٸ ورىس تٸلٸ ارقىلى عانا تانۋ. ال ورىستىڭ عالىمدارى بٸرشاما شىعىس مۇسىلمان ەدەبيەتٸنە بارعانىمەن دە, يسلامي تانىمداعى ۇعىمداردىڭ استارىنا تەرەڭ بويلاي المادى. ال پارسى ەدەبيەتٸنٸڭ سەكسەن پايىزى – پوەزييا, سول پوەزييانىڭ دا وسىنشا پايىزى – سوپىلىق تۋىندىلار. سوپىلىق ەدەبيەتتٸڭ ٶزٸندٸك تەرميندەرٸ مەن تٸركەستەرٸ بار. باسقا دٸندٸ ۇستاناتىن تەرجٸماشى تۇرماق, مۇسىلمان اۋدارماشىنىڭ ٶزٸ سوپىلىق ۇعىمداردى بٸلمەسە, دۇرىس اۋدارا المايدى. مىسالى, سوپىلىقتا «رەند» دەگەن ۇعىم بار. حارەزمي «ماحابباتناماسىندا» وسى ۇعىمدى «مەن رەندپٸن» دەپ قولدانعان. «رەندتٸڭ» شاريعاتتاعى ماعىناسى دٸني امالداردى ورىنداماۋدىڭ كٷنە ەكەنٸن بٸلە تۇرا قۇلشىلىق جاسامايتىن ادامعا قاراتا قولدانىلسا, سوپىلىق تانىمدا تٸپتەن باسقا ماعىناعا يە بولادى. سوپىلىق ەدەبيەتتەگٸ «رەند» – بۇ دٷنيەنٸڭ قىزىقتارىنان باس تارتىپ, تەركٸ دٷنيەلٸك عۇرىپقا تٷسۋ. مولدانىڭ كٶزٸنە «رەند» دەگەندە كٷنەھار ادام كەلسە, سوپىنىڭ كٶزٸنە ناعىز دٸندار ەلەستەيدٸ. ايتايىن دەگەنٸم, سوپىلىق ۇعىمداردى باسقا دٸننٸڭ ٶكٸلٸ تۇرماق, يسلامنىڭ رٷكٸندەرٸن جەتٸك بٸلەتٸن دٸندار مۇسىلماننىڭ ٶزٸ دە تٷسٸنبەۋٸ مٷمكٸن. حح عاسىردىڭ باسىندا تٸل ٶزگەردٸ, ەلٸپپە ٶزگەردٸ, دٸنسٸز قوعام ٶزگەردٸ دەدٸك. سودان بٸزدٸڭ اۋدارماشىلار ورىس تٸلٸندەگٸ تەرجٸمالارعا ارقا سٷيەدٸ. ورىس تٸلٸندەگٸ اۋدارمالاردىڭ بەرٸ تٷپنۇسقادان جاسالعان جوق. مىسالى, ومار حايام, ەۋەلٸ اعىلشىنشاعا اۋدارىلدى, سودان ورىستار تەرجٸمالادى. مارقۇم ٶتەگەن كٷمٸسباەۆ ۇستازىمىز يرانعا ٷش ايعا تٸل ۇستارتۋعا بارىپ كەلگەننەن كەيٸنگٸ العاشقى لەكتسيياسىندا: «بٸزدەگٸ ومار حايام مەن ولارداعى ومار حايام ەكٸ ادام ەكەن دەپ», – دەپ ەدٸ. بٸزدەگٸ ومار حايام – القاش, حافيز – ەيەلقۇمار, مەۋلەۋي – كٶگٸلدٸر دەگەندەي. ومار حايام, حافيز, ساعديلار قازاقشاعا جاقسى اۋدارىلعانىمەن دە, وندا رۋحانييات جوق. وقىعان ادام «مۇرتتاي ۇشپايدى». ياعني, كٶركەمدٸگٸ جوعارى, بٸراق تەرەڭ ماعىنا جوق. تٸكەلەي تٷپنۇسقاعا بارۋىنىڭ ارقاسىندا تۇرماعانبەت ٸزتٸلەۋوۆ «شاھنامانى», ال شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى حافيزدىڭ عازالدارىن سەتتٸ اۋدارىپ شىققان.
– شەكەرٸمنٸڭ شاراپتى قىمىز دەپ اۋدارعانى قىزىق.
– يە, شەكەرٸم بارىنشا تٷپنۇسقاعا جاقىنداتىپ بەرۋگە تىرىسقانى عوي. ول كەزدە قازاق قوعامىندا شاراپتىڭ ورنىنا قىمىز كٶپ قولدانىلعان. سودان قىمىز ارقىلى جەتكٸزگەن. مۇنى شەكەرٸمنٸڭ ٶزٸندٸك ٸزدەنٸستەرٸ دەپ قاراعان جٶن. جالپى «شاراپ» – اراب سٶزٸ, سونىڭ بالاماسى رەتٸندە قولدانىلاتىن «مەي» – پارسى سٶزٸ. باسىندا ارابشا قولدانىلىپ جٷرگەن «شاراپتى» پارسىنىڭ بٸر اقىنى «مەي» دەپ كٸرگٸزگەن عوي. سودان وسى ەكٸ تەرمين پارسىنىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق ورتاعاسىرلىق تٷركٸ ەدەبي جەدٸگەرلەرٸندە جيٸ قولدانىلعان. ەگەر بٷگٸنگٸ قازاق ەدەبيەتٸندە سوپىلىق شىعارمالار قايتا جاندانىپ جاتسا, وندا نەگە «قىمىز» دەپ بەرمەسكە?
يسلام – ٶركەنيەتتٸڭ دٸنٸ
– «يسلام دٸنٸ تٷركٸگە قىلىشتىڭ كٷشٸمەن ەنگٸزٸلدٸ» دەگەن پٸكٸرگە قالاي قارايسىز?
– جاۋلاپ الۋ بار دا, ەلدٸڭ قاقپاسىن اشۋ بار. ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان جىلنامالارى مەن شەجٸرەلەرٸندە يسلامنىڭ دٸنٸن تاراتۋشىلاردىڭ جورىعىن «فاتح ەتۋ» ياعني «اشۋ» دەپ جازىلعان. ەسٸرەسە پايعامباردىڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸردٸ سۋرەتتەيتٸن سييەر ەڭبەكتەرٸندە وسىلاي بەرٸلگەن. ەل-فارابيدان ابايعا دەيٸنگٸ جازىلعان ەسكەرتكٸشتەردە, نەگٸزٸنەن, وسى سارىندا جازىلعان دەسەك تە بولادى. «يسلام دٸنٸ قىلىشتىڭ كٷشٸمەن تاراعان» دەگەن سەكٸلدٸ ۇعىمدار مەن تٷسٸنٸكتەر سوڭعى عاسىرلاردا جيٸ كٶرٸنٸس بەردٸ. دٸننٸڭ ەۋ باستاعى ماقساتى بەيبٸتشٸلٸكتٸ, تىنىشتىقتى ناسيحاتتاۋ بولعان. بٸراق تا كٶشپەلٸ اراب بەدەۋيلەرٸنٸڭ بەرٸ بٸردەن يماني سەنٸمگە جٷرەكتەرٸنٸڭ تٶرٸنەن ورىن بەردٸ دەي المايمىز. تٸپتٸ مۇسىلماندار مەككەدەن مەدينەگە العاش ھيجرەت جاساعاندارىندا دا, پايعامبار سول كٶشتٸڭ نيەتكە بايلانىستى ەكەنٸن ايتقان. بٸرٸ – يمان ٷشٸن, كەلەسٸ بٸرٸ – دٷنيە ٷشٸن دەگەندەي. VIII عاسىردىڭ باسىنان مەۋرەنناحر, سوسىن قىپشاق دالاسىنا دٸن تاراتۋ ٷشٸن كەلگەندەردٸڭ اراسىندا كٸمنٸڭ قاي نيەتپەن كەلگەنٸن بٸر اللا عانا بٸلەدٸ. بٸرٸ – پايعامباردىڭ اماناتىن جٷكتەپ كەلسە, ەندٸگٸ بٸرٸ ٶزٸنٸڭ قارا باسىنىڭ قامىمەن كەلگەندەر دە بولۋى مٷمكٸن. ال دٸن تاراتۋداعى ماقسات – سول ەلدٸڭ حالقىنا تاڭداۋ قۇقىعىن بەرۋ دەگەن سٶز. قىلىشتىڭ كٷشٸمەن بەرٸن يمانعا كەلتٸرۋ ماقسات بولعاندا ليۆان, سيرييا, مىسىر جەنە تاعى باسقا اراب ەلدەرٸندەگٸ حريستياندار, تٸپتٸ يراننىڭ يەزد شاھارىنداعى زورواستر دٸنٸن ۇستاناتىندار سول زاماندا-اق مۇسىلمان بولعان بولار ەدٸ. بٸراق ولار ٶز سەنٸمدەرٸندە بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن قالىپ وتىر. تاريحتى قانداي نيەتپەن, قاي پيعىلمەن جازاسىڭ سوعان بايلانىستى سٶز ساپتاپ, ٶزٸڭە قاجەتتٸ دەرەكتەردٸ مولىنان پايدالانا بەرۋٸڭە بولادى. بٸرٸ – ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان جىلنامالارى بولسا, ەكٸنشٸسٸ – ەۆروتسەنتريستٸك كٶزقاراستا جازىلعان باتىس تاريحشىلارىنىڭ دەرەكتەرٸ. تاڭداۋ قۇقىعى ەركٸمنٸڭ ٶز قۇزىرىندا. بٸراق تا ٶز تاريحىمىزدى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ جازعان دۇرىس بولار. تاريحتاعى اتلاح شايقاسىندا دەشتٸ قىپشاق دالاسىنىڭ تاعدىرى شەشٸلگەنٸ بەلگٸلٸ. سودان كەيٸن مىڭ جىل بويىنا يسلام وسى ٶلكەدە تامىرىن تەرەڭگە جٸبەردٸ. مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ اجىراماس بٸر بٶلٸگٸنە اينالدى. جالپى «يسلام ٶركەنيەتٸ» دەگەندە بٸز تەك قانا اراب مەدەنيەتٸ ايتىلىپ وتىر ەكەن دەپ تٷسٸنەمٸز. قاتە پٸكٸر. يسلامدى ٶركەنيەت دەرەجەسٸنە جەتكٸزگەن – اجام, ياعني ارابتان ٶزگە حالىقتار. پايعامباردىڭ ارابتان شىققانى بولماسا, دٸننٸڭ عىلىم مەن بٸلٸم, مەدەنيەت پەن ٶركەنيەت رەتٸندە دامۋى پارسىلار مەن تٷركٸلەردٸڭ تٸكەلەي ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ. يسلام دٸنٸن قابىلداعان تٷركٸلەردٸڭ تاريحتاعى جەتٸستٸكتەرٸن قاراڭىز دا, مۇسىلمان بولۋ پەشەنەلەرٸنە جازباعان تٷركٸلەردٸڭ ٶتكەنٸنە شولۋ جاساڭىز. بٷگٸنگٸدەي جاھاندانۋ زامانىندا كەيبٸر تٷركٸ حالىقتارى ۇلت رەتٸندە جويىلىپ كەتۋدٸڭ سەل-اق الدىندا تۇرعانى ٶكٸنٸشتٸ. جالپى بٸزدە يسلام كەلگەنگە دەيٸن تٷركٸلەردٸڭ بەرٸ بٸر دٸندە, بٸر يماني سەنٸمدە بولعان دەگەن پٸكٸر قالىپتاسقان. بۋددالىق «التىن جارىق», «مايتري سيميت نوم بٸتٸگ», حريستياننىڭ نەوستاريان اعىمىن ٷگٸتتەيتٸن «ابىزداردىڭ قۇلشىلىعى», ماني دٸنٸن ۋاعىزدايتىن «حۋاستۋانيفت», حريستياننىڭ كاتلويك باعىتىنىڭ ٸزٸمەن جازىلعان «كودەكۋس كۋمانيكۋس» سەكٸلدٸ دٸني جەدٸگەرلەر ورتاعاسىرلاردا تٷركٸ تٸلٸندە جازىلعان. مٸنە, قاراپ وتىرساڭىز, يسلام كەلگەنگە دەيٸن تٷركٸ دالاسىندا بۋددالىق تا, حريستياندىق تا, مانيحەيلٸك دٸننٸڭ دە ٸزدەرٸن كٶرۋگە بولادى. بٸزدٸڭ ەجەلدەن ۇستانىپ كەلە جاتقان اتا-بابالارىمىزدىڭ دٸنٸ – پايعامبارى مەن كيەلٸ كٸتابى بار دٸندەرمەن بەسەكەلەسە المادى ما ەكەن دەگەن ماعان وي كەلەدٸ. يسلام دٸنٸ كەلٸپ, ورتالىق ازييا تٷركٸلەرٸنٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋشٸ فاكتوردىڭ مٸندەتٸن اتقارعانىن دا ۇمىتپاعان جٶن. يسلام – ٶركەنيەتتٸڭ دٸنٸ. ەلبەتتە, جاڭا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, دٸن تاراتۋ ٷشٸن كەلگەن ارابتاردىڭ ٸشٸندە ارابتىق مەدەنيەتتٸ الىپ كەلگٸسٸ كەلگەندەر, پايدا ٷشٸن جٷرگەندەر دە بولعان. بٸراق «يسلام شۋاعى بٸزگە اقيقاتتىڭ كٷشٸمەن كەلدٸ» دەگەنگە توقتاعان دۇرىس. ەگەر دٸندٸ تٷركٸلەر ماحابباتپەن قابىلداماعان بولسا, اراب حاليفاتى قۇلاعان سوڭ-اق بٸز قايتادان بۇرىنعى دٸندەرٸمٸزگە ٶتٸپ كەتەر ەدٸك. ياعني, يسلام بٸزگە حوش كەلدٸ, رۋحاني بولمىسىمىزدى قاناعاتتاندىردى دەگٸم كەلەدٸ.
اراب-پارسى تٸلٸنە ەڭ بٸرٸنشٸ قارسى شىققان دا ناۋاي ەدٸ
– ەلٸشەر ناۋاي – تٷركٸ تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرگەن العاشقى اقىننىڭ بٸرٸ. ناۋاي مۇرالارى نەگە قازاق تٸلٸنە كٶپتەپ اۋدارىلماي وتىر?
– مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە تٷركٸ ەلەمٸندە ناۋايعا تەڭ كەلەتٸن اقىن جوق. ناۋاي كٶپ دٷنيەنٸ جازىپ كەتتٸ. ٶمٸرٸن شىعارماشىلىققا ارناعاندىقتان دا ٷيلەنبەگەن دە. بيلٸكتەن دە باس تارتقان. 90-جىلداردىڭ باسىندا كەڭەستٸك يدەولوگييا ىدىراپ, تٷركٸ ەلدەرٸ ٶز ەگەمەندٸكتەرٸن الىپ جاتقان ۋاقىتتا تٷركٸشٸلدەر «قاي باعىتتى ۇستانامىز?» دەپ قىزۋ پٸكٸرتالاستار ٶربٸتكەن. بٸرٸ – تەڭٸرشٸلدٸككە نەگٸزدەلگەن تٷركٸشٸلدٸك, ال ەكٸنشٸسٸ – مۇسىلمانشىلىقتاعى تٷركٸشٸلدٸك. سول مۇسىلمانشىلىقتاعى تٷركٸشٸلدٸكتٸڭ نەگٸزٸن ناۋاي قالاعان. اراب-پارسى تٸلٸنە ەڭ بٸرٸنشٸ قارسى شىققان دا ناۋاي ەدٸ. ٶزٸنٸڭ «ەكٸ تٸل تۋرالى پٸكٸر» اتتى ەڭبەگٸندە «بۇل زاماننىڭ وقىعاندارى سەنگە بولا اراب-پارسىشا سٶيلەۋگە بەيٸم, بٸراق تٷركٸ تٸلٸندە قانشاما قازىنا جاتقانىن بٸلمەيدٸ, بٸلگٸسٸ دە كەلمەيدٸ» دەپ جازعان. ونىڭ اراب دەگەنٸن – ورىس, پارسى دەگەنٸن – اعىلشىن دەسەڭٸز, بٷگٸنگٸ بٸزدەگٸ تٸل مەسەلەسٸنٸڭ تٷپ نەگٸزٸن انىق كٶرەسٸز. ناۋاي – ەدەبيەتتانۋشى, تاريحشى, تٸلشٸ, اقىن. ونىڭ جازعان ەڭبەكتەرٸ 20 تومعا جٷك بولىپ وتىر. بٸزدەگٸ ناۋايدىڭ ٶلەڭدەرٸنٸڭ اۋدارماسى ٸشٸندە نەسٸپبەك ايتۇلى اعامىزدىڭ تەرجٸمالاعان «ەسكەندٸر قورعانىن» ەرەكشە اتاپ ٶتۋگە بولادى. اۋدارما سەتتٸ شىققان. كەيبٸر ٶلەڭدەرٸنٸڭ دە اۋدارىلعانىن كٶزٸم شالدى. بٸراق ناۋاي تۇتاستاي قازاق تٸلٸندە «سٶيلەي الماي» كەلەدٸ. نە ٷشٸن? سەبەبٸ, ناۋايدىڭ تٸلٸ اۋىر. اۋىر بولاتىنى ورتاعاسىرلىق تٷركٸ ەدەبي تٸلٸندە جازىلعان. مۇنى تٷپنۇسقادان اۋداراتىن ماماندار دا تاپشى. ناۋاي – ٶزبەكتٸڭ عانا ەمەس, بارشا تٷركٸنٸڭ اقىنى. تٷركٸ حالىقتارىنىڭ جوعىن جوقتاعان شايىردىڭ سٷيەگٸ اۋعانستاننىڭ گەرات دەگەن جەرٸندە جاتىر. وسىدان تٶرت-بەس جىل بۇرىن بارىپ, زييارات ەتۋدٸڭ مٷمكٸندٸگٸ تۋدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ناۋايدى اۋدارۋ ٷشٸن سوپىلىقتى, ورتاعاسىرلىق تٷركٸ تٸلٸن ەرٸ سول كەزەڭنٸڭ ەدەبي تىنىسىن جەتٸك بٸلۋ كەرەك. وسىلاردى جەتٸك بٸلگەن ادام عانا ناۋايدى تولىق سٶيلەتە الماق.
– كافكانى جاقسى كٶرەسٸز بە?
– مەنٸڭ جانىما قاشان دا شىعىس جاقىن. گەتە, بايرون, گەينەلەردٸ ەمەس, ولار پٸر تۇتقان ساعدي, حافيز, اتتاردى, تٷركٸ اقىندارىنان ناۋاي, ياساۋي, باقىرعاني مۇرالارى كٶبٸرەك لەززات سىيلايدى. ەرينە, مەن كافكانى دا, باسقاسىن دا وقىپ كٶردٸم. بٸراق ٸزدەگەنٸمدٸ تاپپادىم. باتىس ەدەبيەتٸ جوق دەمەيمٸن, باتىستا ەدەبيەت بار, بٸراق مەن ۇيىقتار الدىندا وقيتىن, تىڭدايتىن دٷنيەلەر – شىعىستىق دٷنيەلەر. سوندىقتان مەن وسى ەلەمنٸڭ ٸشٸندە قايناعىم كەلەدٸ. ەگەر سٸز شىعىس مۇسىلمان ەدەبي جەدٸگەرلەرٸندەگٸ رۋحانيياتتى كٶرە الساڭىز, كٶپ دٷنيە الدىڭىزدا قۇنسىز بولىپ كٶرٸنەر ەدٸ.
– قانداي جۇمىستار اتقارىپ جٷرسٸز?
– بٸز يدەولوگييا جوق دەپ جاتامىز عوي. سونىڭ ورايى بيىل كەلٸپ تۇرعان سيياقتى. بيىل بٸز ەل-فارابيدٸڭ 1150 جىلدىعىن, التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن, ابايدىڭ 175 جىلدىعىن كەڭٸنەن اتاپ ٶتەمٸز. اباي – قازاق ۇلتىن بٸرٸكتٸرەتٸن, ەل-فارابي – يسلام ٶركەنيەتٸ اياسىندا ەكەنٸمٸزدٸ تٷسٸندٸرەتٸن, التىن وردا – ەلدٸگٸمٸزدٸڭ تاريحى تەرەڭدە جاتقانىن, بٸر كەزدەرٸ يمپەرييالىق مەملەكەت قۇرعانىمىزدى ايعاقتايتىن دٷنيەلەر. ينستيتۋتىمىزدىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن وسى اتاۋلى مەرەكەلەرگە قولىمىزدان كەلگەنشە ٶزٸندٸك ٷلەس قوسساق دەپ وتىرمىز. بىلتىردان بەرٸ ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ», «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ماقالاسىنىڭ اياسىندا قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىنىڭ بەس تومدىق انتولوگيياسىن دايىنداپ جاتىرمىز. بٸرٸنشٸ تومىن «يسلامعا دەيٸنگٸ ەدەبي جەدٸگەرلەر» دەپ, بىلتىر وقىرمان نازارىنا ۇسىندىق. اللا قالاسا, وسى جىلى قاراحاندىقتار جەنە التىن وردا تۇسىنداعى ەدەبي جەدٸگەرلەردٸ جيناقتاپ بەرۋ جوسپارىمىزدا بار. سونداي-اق ابايدىڭ اكادەمييالىق باسىلىمىن دايىنداۋعا دا ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسىپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىنساق دەگەن وي دا بار. اللا سەتٸن سالسا, وسى جىلى وقىرماندار قولىنا تيەتٸن بولادى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان باتىرحان سەرسەنحان,
"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ
