Qai el bolsa da, din máselesi – eń ózekti taqyryp. Ótkenin tanymaǵan, ata dástúrin, tarihyn, dini tanymyn jete túsinbegen urpaq adasqaq. Jańbyr sýy jerdiń qai qyrtysy jyra bolsa, kóbine sol jerge jinalady. Myna bir támsilge nazar salyńyz: ár adam ideal emes, kemshiliksiz pende bolmaq emes. Al denedegi kóp qýat sol kemshilikti túzeýge jiylsa, onda adam «tolyq adam» ilimine jaqyndar edi. Qazaq qoǵamy aýmaly-tókpeli kezeńderde qai negizden aiyryldy, qai qunardan jyraqtap qaldy? Bul umyt qalǵan kanondardyń ishinde, sóz joq, Shyǵys ilimi bar. Osy tusta bilimdar, bilikti ǵalym Tóráli Qydyrmen suhbattasýdy jón kórdik.
Shyǵys musylman ádebieti – tek qana arab, parsynyń ǵana emes, Túrkiniń de ádebieti
– Muhtar Áýezovtiń «Abaidyń Batysynan Shyǵysy basym» degen pikir bar-tyn. Osy pikir jaily tolyǵyraq tarqata ketseńiz.
– Shyǵys – Abai sýsyndaǵan negizgi qainar bulaqtyń biri. Onysy túsinikti de. Arabtyń «Myń bir túni» men parsynyń «Shahnamasynyń» keiipkerleri qazaqtyń saiyn dalasynda ańyz, ertegi, hikaia, dastan bolyp «kezip júrgen» bolatyn. Arab, parsy shaiyrlary jarysa jazǵan «kemel adam» túsinigi de Uly dala tósinde boi kótergen medreselerde keńinen oqytylatyn. Sondyqtan da qazaq sóz óneriniń damý barysyn shyǵys musylman ádebietinen bólip qarai almaisyń. Ádebi bailanystardyń tamyry tyń tereńde jatyr. Ejelgi Iran-Turan qarym-qatynastaryn aitpaǵannyń ózinde, islamnan keiin tarih sahnasynan kóringen qarahandyqtar biligi tusyndaǵy jazba ádebietimiz arab, parsy ádebietimen qatar damydy. Musylmandar tarapynan imandylyq negizderi men kemeldik ustyndary jarysa jyrlandy. Al biyl 750 jyldyǵyn toilaǵaly jatqan Altyn Orda memleketi tusyndaǵy ádebi bailanystardyń ózi bir tóbe. Sol zamannan bastalǵan náziragóilik dástúr ádebi bailanystardy barynsha damytty. Bul úrdis 20 ǵasyrdyń basyna deiin jalǵasqany belgili. Abaidyń zamanynda sol dástúrler úzilmegen bolatyn. Abai alǵashqy saýatyn medresede ashqany belgili. Sol zamanda medreselerde búginde biz shaǵatai tili dep júrgen túrki ádebi tili oqytylatyn. Al túrki ádebi tilin bilgen adam Shyǵystyń syrly poeziiasyna tikelei enetin. Sondyqtan da aqyn bozbala shaǵynda:
Fizýli, Shámsi, Sáihali,
Naýai, Saǵdi, Firdaýsi,
Hoja Hafiz – bý hámmási
Mádát ber ia shaǵiri fáriiad, –
dep, Shyǵystyń jeti aqynynyń atyn atap shabyt shaqyrdy. Bertin kele:
Álifdek ai iúzińe ǵibrat ettim,
Bi, bálái dártińa nisbát ettim.
Ti, tilimnán shyǵaryp túrli ábiat,
Si, sánai mádhiia húrmát ettim, –
dep shyǵys musylman ádebietindegi álippe dástúrimen de qalam terbep kórdi. Klassikalyq túrki poeziiasynan eshbir kem túspeidi. Qarap otyrsań, Abai jazǵan «Iýzi – raýshan», «Álifdek» degen jyr-joldary – qafiiasy men rádifi tolyq, bas-aiaǵy bútin poeziia. Baǵyn synap kórdi. Eger túrki ádebi tilimen qalam terbei bergende de poeziia tórinen oryn alar ma edi, kim biledi? Biraq Abai olai jasaǵan joq. Myń jyl boiyna qoldanysta bolǵan túrki ádebi tiliniń esigin óziniń úsh óleńimen japty da, jańa kezeńge qadam basty. Mahmut Qashqari, Júsip Balasaǵun, Ahmet Iasaýi, Rabǵuzi, Naýai, Mashrab sekildi klassik shaiyrlardyń jazǵan ádebi tiline núkte qoiǵanymen de, solar jyrlaǵan imandylyq negizderin, ihsandaǵy kemeldik ustyndaryn búgingi qazaqtyń tilinde qaita damytty.
Shyǵysty Islam órkenieti degen uǵymnyń aiasynda qarasaq, onda sol órkeniette keńinen jyrlanǵan Islam, iman hám ihsan negizderin Abai óz shyǵarmashylyǵynyń basty ustyny retinde alǵanyn kóremiz. Onyń óleńderindegi, poemalary men qara sózderindegi negizgi oilardyń túp-tamyry áý basta ózi sýsyndaǵan arnalarǵa baryp tirelip jatady.
Abai Batys ádebietin de jaqsy bildi. Shyǵys shaiyry Máýláná Rýmidiń «Adam qanshalyqty óz negizinen alysqa ketkenimen de, kúnderdiń kúninde óziniń asyl tegine qaita oralady» dep jazǵanyndai, Abai da óz janyna jaqyn Shyǵys musylman ádebietinen alystai qoiǵan joq. Shyǵys musylman ádebieti degenimiz bul – tek qana arab, parsynyń ǵana emes, sonymen birge túrkiniń de ádebieti. M.Áýezovtiń «Abaidyń Batysynan Shyǵysy basym» degeni de sondyqtan. Sýretker-ǵalym aitqan Abaidyń Shyǵysyn qanshalyqty tani aldyq? Másele osynda bolsa kerek.
Shyńǵys joryǵy islam órkenietiniń ortalyǵyn túrki dalasyna qarai jaqyndatty
– IH-HV ǵasyrlarda órkeniet oshaǵy bolǵan Islam álemi búgin nege ǵylym salasynda kenjelep otyr? Nege Eýropanyń kóleńkesinde qalǵandai kúi keshýde?
– Durys aitasyń, bir kezderi ǵylym men bilimniń ortalyǵy bolǵan Islam álemi sońǵy úsh júz jylda órkeniet kóshinen kesh qalyp keledi. Biz kezinde qandai edik? Búgin qandai kúige túsip otyrmyz? Osy suraq kózi ashyq jandardy qashanda mazalaǵan. Ol úshin azdap tarihqa sheginis jasaǵan durys sekildi. Muhammed paiǵambar dúnieden ótken soń, bilik basyna Haziret Ábý Bákir, Omar, Ospan, Áli sekildi sahabalar halifalyqty alyp júrdi. Olardyń biligi qyryq jylǵa sozyldy. Sodan keiin bilik ýmáiia áýletiniń qolyna tidi. Ortalyǵy Sham, iaǵni búgingi Siriia boldy. Onda ǵylym men bilim damydy. Biyl 1150 jyldyǵy toilanyp jatqan ál-Farabi babamyzdyń Shamǵa ilim izdep baryp, sonda topyraq buiyrǵanyn aitsaq ta jetip jatyr. Ýmáiia áýletiniń ultshyldyq baǵytta jumys júrgizgenin tarihshylar jazǵan. Bul kezde arabtardan bólek ajam halyqtary da Islamdy qabyldaǵan bolatyn. Sondyqtan da ultshyldyqqa boi aldyrǵan áýlet bilikte 150 jyldai ǵana otyrdy. Olardan keiin tarih sahnasyna Abbasidter áýleti shyǵyp, ortalyǵyn Baǵdat shahary qyldy. Mine osy kezde Islam álemi óziniń Altyn dáýirin bastan ótkerdi. Ǵylym men bilimge jol ashyldy. Ilim-bilimniń izine túsken jandar sol ortalyqqa qarai aǵyldy. Qolyna qalam ustaǵannyń qadiri artty. Islam órkenieti degen uǵym, negizinen, sol kezge qarata qoldanylsa kerek. Biraq bul áýlettiń túbine Hýlagý jetkeni tarihtan belgili. Sodan Kishi Aziiada Osman imperiiasy quryldy. Biraq Osman áýleti halif urpaǵy bolmaǵandyqtan da, ózderin sultanat dep jariialaǵan. Halifattyń rólin atqarǵan bul sultanat HH ǵasyrdyń basyna deiin ómir súrdi. Al jańa biz aitqan Ýmáiia jáne Abbas áýleti bilikte otyrǵan ýaqytta ǵylym men bilimge qatty kóńil bóldi, sodan iri qalalarda búgingi ǵylymdardyń negizin qalaǵan ǵalymdar ómir súrdi. Orta ǵasyrda Batysta saýsaqpen sanarlyq qana ǵalym bolsa, sol kezde Islam áleminde ǵalymdar shoǵyry paida bolyp edi. «Bir kezderi ǵulamalardyń mekeni bolǵan ólke búginde ǵylymda nege kenjelep keledi?» degen suraǵyńa ǵalymdar bylai dep jaýap bergen: «Ortaǵasyrlardaǵy krest joryǵy, mońǵol shapqynshylyǵy jáne batyni ilimderdiń beleń alýy», ortaǵasyrlyq mádenietter qaqtyǵysy krest joryǵyna alyp kelgeni belgili. Bul joryq kieli jer úshin ǵana bolǵan joq, sonymen birge belgili bir dárejede musylman jetistikteriniń Batysqa qarai kóshirilýi boldy». Anyǵy qoldy bolýy, urlanýy. Ókinishke qarai, zamanaýi krest joryǵy áli jalǵasyp jatyr. Tek qana formasyn ózgertken. Árine, bul basqa taqyryp. Mońǵol shapqynshylyǵynan Baǵdat halifaty qulaǵany tarihtan belgili. Kóptegen qalalar men eldimekender joiyldy. Biraq Shyńǵys joryǵy Abbasidter halifatyn qulatqanymen de, Islam órkenietiniń ortalyǵyn túrki dalasyna qarai jaqyndatty. Sondyqtan da mońǵol shapqynshylyǵy týraly aitqanda osy jaǵyna jiti nazar aýdarý kerek. Órkeniet oshaǵy Horasanǵa, sosyn Máýrennahrǵa qarai oiysty. Balh, Gerat, Samarqan, Buhara Timýr áýleti tusynda ǵylym-bilimniń ortalyǵy boldy. HIII ǵasyrda Joshy ulysynyń negizinde Altyn Ordanyń qurylyp, alyp imperiianyń dúniege kelgendigi belgili. Al úshinshisi – batyni ilimderdiń qaptap, «Qudai beredi», «Násip bolǵany bolady» degen pikirlerdiń ústemdik quryp, ǵylymi izdenisterge az kóńil bólindi. Jalpy, jalań dogmalardyń aiasynan shyǵa almai, qasań qaǵidalarmen ómir súrý de ǵylym-bilimniń damýyna tusaý bolady eken. Batyni ilimder týraly aitqan ýaqytta olardyń bárin bir jaqty qaraý aǵattyq bolar edi. Shynaiy aqiqatqa negizdelgen ilimder ǵylym-bilimdi nasihattady, al adasýshy ilimder qoǵamnyń damýyn keri tartyp otyrdy. Ortaǵasyrda gúldengen Islam órkenietiniń toqyraýyna osyndai sebepter bolǵan deidi. Biraq bul da basty sebep emes. Odan bólek bir áýlettiń ishindegi taqqa talas, dúniáýi ilimderge nemquraily qaraý, jalań dogmalardyń áserinen shyǵa almaý sekildi tolyp jatqan máselelerdi de aitýǵa bolady.
Jalpy, Islam órkenieti degende bizdiń kóz aldymyzǵa arabtar ǵana elesteidi. Anyǵynda sol órkenietti jasaýshylardyń 70 paiyzy ajamdardan iaǵni parsylar men túrkilerden shyqty. Horasan men Máýrennahyr, Deshti Qypshaq dalasynyń ǵalymdary bar ǵumyryn ǵylym-bilimge arnady. Ál-Farabi, ál-Harazmi, Ulyqbekter osy ólkeden shyǵyp edi. Biraq keiingi urpaq solardyń ilimin jalǵastyryp kete alǵan joq.
«Bir kezderi qandai edik? Búginde nege mundai hálge tústik?» suraǵy HIH-HH ǵasyrdyń basynda musylman halyqtarynyń bárin mazalaǵan. Sodan «Oianý ǵasyry» bastaldy. Qadymshylar men jádidshiler arasyndaǵy tartys, odan túrkishilderdiń boi kóterýi, óz ultynyń qamyn jegen ultshyldardyń shyǵýy osy «oianý ǵasyrynda» oryn aldy. Burynǵydai «ýmmalyq» emes, ulttyq deńgeide oilaý bastaldy. Árine, bul basqa taqyryptyń jelisi. Búginde bizdi bir ǵana suraq mazalýy tiis. «Oian, qazaq!» dep urandatqaly bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boldy, sodan beri biz qanshalyqty oiandyq? Oianý – sanadaǵy silkinis, ǵylym men bilimge degen talpynys, órkeniet kóshinen kesh qalmaýǵa degen umtylys der edik.
Búgingi musylman úmbeti islami «kemel adam» men hristiandyq «tolyq adamnyń» arasynda ózin áli izdep júr
– Shyǵys pen Batysty jaqyndatatyn ne nárse, alystatatyn ne nárse?
– Shyǵys pen Batysty jaqyndatatyn da, alystatatyn da – mádeniet. Al mádeniettiń negizi – din. Batys mádenietiniń astarynda hristian jatsa, shyǵys musylman mádenieti Islamǵa negizdelgeni belgili. Aǵa býyn N.Konradtyń «Shyǵys pen Batys» degen eńbegin oqyp ósse, bizdiń zamandastar Toinbi, Shpengler, Hantingtonnyń kitaptaryn japatarmaǵai oqydy ǵoi. Ol eńbekterden osy suraqqa jaýap tapqandai bolasyń. Meniń oiymsha, aiyrmashylyq tanymda jatqan siiaqty. Mysaly, Abaida «Tolyq adam» degen túsinik bar. Bul Shyǵys musylman ádebietindegi «Insan-e kamil» iaǵni «Kemel adam» ǵoi. Batysta da «Tolyq adam» uǵymy bar. Aiyrmashylyq osy jerden bastalady. Islami túsiniktegi kemel adam degenimiz – rýhani bai adam, iaǵni belgili bir maqamdardy basyp ótken, dúniáýi qyzyqtarǵa aldanbaityn, rýhtyń kemeldený jolyndaǵy dárejege jetken adam. Batystyń nasihattap júrgen tolyq adamy, eń áýeli materialdyq jaǵynan tolyq qamtamasyz etilgen bolýy tiis. Musylmandyq tanym boiynsha siz «a» núktesinen «b» núktesine atpen barasyz ba, esekpen jetesiz be, aiyrmashylyq bolmaǵan, maqsat – sol muratqa jetý bolǵan. Materialdy qundylyqqa negizdelgen kemeldikte siz qandai kólikpen barasyz, sol mańyzdy. Aiyrmashylyq ta, uqsastyq ta osy jerden bastalady. «Islam elderi Eýropadan nege artta qalyp qoiǵan?» degen suraǵyńyzǵa jaýapty osy jerden izdegen durys. Sebebi, musylmandyq «kemel adam» túsinigi sońǵy úsh ǵasyr kóleminde tek bir jaqty ǵana túsindirilip keldi. Dúnielik ilim-bilimderden bútindei bas tartyp, jalań dogmalardyń jeteginde ketti. Materialdy qundylyqtar alǵa shyqqan qoǵamda ishki jan dúnie emes, syrtqy bailyǵyń mańyzdy bolǵandyqtan da, osy dúnieniń qyzyǵy birinshi kezekte turady. Jańaǵy «Oianý ǵasyrynyń» Batysty oqyǵan jádidshileri qadymshylarmen kelispeitin negizgi tusy da osy bolǵan. Sondyqtan da búgingi musylman úmbeti islami «kemel adam» men hristiandyq «tolyq adamnyń» arasynda ózin áli izdep júr. Eki jaqty da qatyryp jatqany shamaly. Eki tanymdy ushtastyrǵanda musylman elderi tutynýshydan óndirýshige ainalady.
«Oqy» dep quran aitqan. Al Rými «tyńda» deidi
– Máýláýi Rýmidiń «Másnáýi» kitaby «Syrnaidy tyńda» dep bastalatyny belgili. «Syrnai» uǵymynyń simvolikalyq syry qandai?
– Suraǵyńyzǵa jaýap bermesten buryn bastan ótken bir oqiǵany aitsam deimin. Tegeran ýniversitetine til ustartýǵa barǵanymyzda professor Setýde aýditoriiaǵa kirip: «Senderdiń asyǵyp otyrǵandaryńdy bilemin, sondyqtan da kóp ýaqyttaryńdy almas úshin, Máýláýi Másnáýiiniń alǵashqy bir báiitin ǵana taldaimyz, sodan keiin bossyńdar», – degeni. Bir báiit – eki jol ǵoi. Biz, ary barsa, on-on bes minýtta bosaityn shyǵarmyz dep oilaǵanbyz. Qaidaǵy? Eki saǵat túsindirdi. «Syrnaidyń ne aityp jatqanyna qulaq sal, ol saǵan jalǵyzdyqtyń muńyn shaǵady». Dáris bastaldy. Sopylyq uǵymdarǵa tola rýhtar álemi, kishi álem, úlken álem… Shynyn aitý kerek, professordyń dáristerinen keiin «bizde de óz aqyndarymyzdyń shyǵarmalaryn osylai taldap, túsindiretin ustaz bolsa» dep oilaǵanbyz. Suraǵyńyzǵa sol dáristiń aiasynda qysqasha ǵana túsindirip berýge tyrysaiyn. Máýláýi ne úshin «tyńda» deidi? Ne úshin «oqy» demeidi? Sebebi, «oqy» dep Quran aitqan. Al Rými «tyńda» deidi. Iaǵni, biz oqydyq, endi sender tyńdańdar. Aitýshy men tyńdaýshy kategoriiasy ǵoi. Jalpy, ortaǵasyrlyq keibir shyǵarmalardyń alǵashqy joly «tyńdamen» bastalǵan. Ǵalymnyń suhbatynda bolǵan adam ony tyńdaýy tiis. Sondyqtan ol «syrnaidyń ne aityp jatqanyna qulaq sal, ol saǵan jalǵyzdyqtyń muńyn shaǵady» deidi. Syrnai degen ne? Ol qamystan jasalatyn aspap, usta ósip turǵan qamystan bir talyn úzip alǵan kúnnen bastap syrnaidyń jalǵyzdyǵy bastalady. Máýláná osyny meńzeidi. Búkil zary syrnaiystanǵa, iaǵni óziniń bastapqy jerine qaitsam degen armanmen ótedi. Al munyń astarynda ne jatyr? Bul syrnai degen, shyn máninde, adamnyń rýhy. Syrnaiystan degen rýhtar álemi. Adamnyń rýhyn sol túbirinen bólip alǵan kúnnen bastap ejelgi qalpyna, mekenine qaitýdy armandaidy. Qamys ósetin jer – úlken álem. Al qamys – kishi álem. Al kishi álem árqashan úlken álemge talpynyp otyrady. Keibir ǵalymdar úlken álem Jaratýshynyń ózi dep jatady. Iaǵni kemeldengen rýhtyń ańsary qashanda bastapqy álemin ańsaidy. Sybyzǵynyń astarynda osy talpynys, mahabbat jatyr. Rýmidiń Másnáýiden quralǵan alty dastanynyń túiini de osy jalǵyzdyq zaryna tirelip otyrady. Sondyqtan da syrnaidyń syryna úńilmegen jan Másnáýide keletin hikaia, dastandardy tipten túsinbeidi.
Shyǵys musylman ádebieti bul tuńǵiyq teńiz sekildi. Irantanýshylar arasynda «Arab tilin bilmeiinshe ortaǵasyrlyq parsy ádebietine kirý múmkin emes» degen túsinik qalyptasqan. Rasynda da, solai. Sebebi, Hafizdiń sózdik qorynyń alpys paiyzy arab tilinen turady. Arab sózin eń az qoldanǵan Saǵdi bolǵan, sodan da ony «halyq aqyny» degen. Onyń ózinde de ol arab sózderin molynan qoldanǵan. Tipti «Shahnamany» ultshyldyq rýhta jazylǵan degenniń ózinde de Firdaýsi tiliniń tórt paiyzy arabsha órilgen. Klassikalyq poeziiany túsiný úshin arab tilin ǵana bilý jetkiliksiz. Sopylyqty bilmeiinshe, Shyǵys musylman ádebietin tipten túsiný múmkin emes. Muny belgili irantanýshy ǵalym E.Bertels aitqan. Aqiqatynda sopylyqtyń syrly álemine boilamaiynsha Máýláýidiń syrnaiyn, Hafizdyń jaryn, Omar Haiamnyń sharabyn, Saǵdidyń súiiktisin áste túsinbeisiz. Sebebi, munda majaz ben haqiqat syrlary bar. Ekeýi eki álem. Biri dúnielik mahabbatqa súirese, ekinshisi shynaiy súiispenshilikke tartady. Bar syryn ishine búkken shyǵys musylman poeziiasynyń ereksheligi de osynda.
– Shyǵys aqyndarynyń qazaqsha aýdarmasyna kóńilińiz tola ma? Túpnusqaǵa jaqyn ba?
– Basqa tildegi shyǵarmany oqyp túsinýde aýdarmanyń róli joǵary. Biraq aýdarma báribir túpnusqaǵa jetpeidi. Ózge tilden aýdarma jasamaq turmaq, bir álippeden ekinshi álippege shyǵarmany jái ǵana transkriptsiialaǵanda týyndynyń mańyzy joǵalady, tipti keibir ádebi janrlar ólip qalady. Kórkem shyǵarmanyń qudireti de osynda. Mysaly ortaǵasyrda keńinen qoldanylǵan «mýamma» degen janr bar. Onyń bar qasieti – arab grafikasynda. Arab álippesinde janr, biraq basqa grafikaǵa kóshirgende janrlyq qasietin joǵaltady. Bul janrdy Shádi Jáńgiruly jii qoldanǵan. Nemese Abaidyń «Álifdek ai iúzińá ǵibrát ettim» óleńi arab álippesinde oqylady da, basqa grafikalarda oqylmaidy. Osy sekildi arab grafikasyna ǵana tán birneshe janrlar men ádebi órnekter bar. Biraq olardy kirilshe ne latynsha jazsańyz, onyń máni óship, mazmuny joǵalady. Árine, jurttyń bári shyǵarma dúniege kelgen tildi bile bermeidi. Sondyqtan da aýdarmaǵa júginedi. Shyǵys musylman ádebietiniń asyl jaýharlaryn túrki ádebi tiline aýdarý tarihy Qarahandyqtar biligi tusynda bastalǵan. Aýdarmanyń eń jarqyrap shyqqan tusy – Altyn Orda kezeńi boldy. Parsy shaiyry Saǵdidyń «Gúlistanyn» XIV ǵasyrda Sáif Sarai «Túrkishe Gúlistan» degen atpen aýdardy. Fáridaddin Attardyń shyǵarmasyn sol ǵasyrda Hýsam Kátip «Jumjuma» degen atpen jetkizdi. Nizamidiń shyǵarmasyn Qutyb tárjimalasa, Ferdaýsidiń «Shahnamasyn» HV ǵasyrda Shárifi túrki ádebi tilinde sóiletti. Bul aýdarmalardyń sapasy jaqsy. Sebebi, ol kezdegi ádebi keńistik bir, rýhani tutastyq bar. Sondyqtan da meili sopylyq, meili epikalyq jyrlar bolsyn, túpnusqadan alshaq kete qoiǵan joq. Ortaǵasyrda keńinen qoldanylǵan túrki ádebi tili HH ǵasyrdyń basynda birtindep qoldanystan shyǵa bastady. Álippe aýysty. Ol azdai dinsizdik qoǵam ornady. Osydan soń arab, parsy tilderindegi shyǵarmalardy aitpaǵannyń ózinde, ortaǵasyrlarda ata-babalarymyz jazǵan týyndylardyń ózi bizge túsiniksiz bolyp qaldy. Sodan bizge bir ǵana esik qaldy. Ol – álemdi orys tili arqyly ǵana taný. Al orystyń ǵalymdary birshama Shyǵys musylman ádebietine barǵanymen de, islami tanymdaǵy uǵymdardyń astaryna tereń boilai almady. Al parsy ádebietiniń seksen paiyzy – poeziia, sol poeziianyń da osynsha paiyzy – sopylyq týyndylar. Sopylyq ádebiettiń ózindik terminderi men tirkesteri bar. Basqa dindi ustanatyn tárjimashy turmaq, musylman aýdarmashynyń ózi sopylyq uǵymdardy bilmese, durys aýdara almaidy. Mysaly, sopylyqta «rend» degen uǵym bar. Harezmi «Mahabbatnamasynda» osy uǵymdy «men rendpin» dep qoldanǵan. «Rendtiń» shariǵattaǵy maǵynasy dini amaldardy oryndamaýdyń kúná ekenin bile tura qulshylyq jasamaityn adamǵa qarata qoldanylsa, sopylyq tanymda tipten basqa maǵynaǵa ie bolady. Sopylyq ádebiettegi «rend» – bu dúnieniń qyzyqtarynan bas tartyp, tárki dúnielik ǵurypqa túsý. Moldanyń kózine «rend» degende kúnáhar adam kelse, sopynyń kózine naǵyz dindar elesteidi. Aitaiyn degenim, sopylyq uǵymdardy basqa dinniń ókili turmaq, Islamnyń rúkinderin jetik biletin dindar musylmannyń ózi de túsinbeýi múmkin. HH ǵasyrdyń basynda til ózgerdi, álippe ózgerdi, dinsiz qoǵam ózgerdi dedik. Sodan bizdiń aýdarmashylar orys tilindegi tárjimalarǵa arqa súiedi. Orys tilindegi aýdarmalardyń bári túpnusqadan jasalǵan joq. Mysaly, Omar Haiam, áýeli aǵylshynshaǵa aýdaryldy, sodan orystar tárjimalady. Marqum Ótegen Kúmisbaev ustazymyz Iranǵa úsh aiǵa til ustartýǵa baryp kelgennen keiingi alǵashqy lektsiiasynda: «Bizdegi Omar Haiam men olardaǵy Omar Haiam eki adam eken dep», – dep edi. Bizdegi Omar Haiam – alqash, Hafiz – áielqumar, Máýláýi – kógildir degendei. Omar Haiam, Hafiz, Saǵdilar qazaqshaǵa jaqsy aýdarylǵanymen de, onda rýhaniiat joq. Oqyǵan adam «murttai ushpaidy». Iaǵni, kórkemdigi joǵary, biraq tereń maǵyna joq. Tikelei túpnusqaǵa barýynyń arqasynda Turmaǵanbet Iztileýov «Shahnamany», al Shákárim Qudaiberdiuly Hafizdyń ǵazaldaryn sátti aýdaryp shyqqan.
– Shákárimniń sharapty qymyz dep aýdarǵany qyzyq.
– Iá, Shákárim barynsha túpnusqaǵa jaqyndatyp berýge tyrysqany ǵoi. Ol kezde qazaq qoǵamynda sharaptyń ornyna qymyz kóp qoldanylǵan. Sodan qymyz arqyly jetkizgen. Muny Shákárimniń ózindik izdenisteri dep qaraǵan jón. Jalpy «sharap» – arab sózi, sonyń balamasy retinde qoldanylatyn «mei» – parsy sózi. Basynda arabsha qoldanylyp júrgen «sharapty» parsynyń bir aqyny «mei» dep kirgizgen ǵoi. Sodan osy eki termin parsynyń ǵana emes, sondai-aq ortaǵasyrlyq túrki ádebi jádigerlerinde jii qoldanylǵan. Eger búgingi qazaq ádebietinde sopylyq shyǵarmalar qaita jandanyp jatsa, onda nege «qymyz» dep bermeske?
Islam – órkeniettiń dini
– «Islam dini Túrkige qylyshtyń kúshimen engizildi» degen pikirge qalai qaraisyz?
– Jaýlap alý bar da, eldiń qaqpasyn ashý bar. Ortaǵasyrlyq musylman jylnamalary men shejirelerinde Islamnyń dinin taratýshylardyń joryǵyn «fath etý» iaǵni «ashý» dep jazylǵan. Ásirese paiǵambardyń ónegeli ómirdi sýretteitin siiár eńbekterinde osylai berilgen. Ál-Farabidan Abaiǵa deiingi jazylǵan eskertkishterde, negizinen, osy sarynda jazylǵan desek te bolady. «Islam dini qylyshtyń kúshimen taraǵan» degen sekildi uǵymdar men túsinikter sońǵy ǵasyrlarda jii kórinis berdi. Dinniń áý bastaǵy maqsaty beibitshilikti, tynyshtyqty nasihattaý bolǵan. Biraq ta kóshpeli arab bádáýileriniń bári birden imani senimge júrekteriniń tórinen oryn berdi dei almaimyz. Tipti musylmandar Mekkeden Medinege alǵash hijret jasaǵandarynda da, paiǵambar sol kóshtiń nietke bailanysty ekenin aitqan. Biri – iman úshin, kelesi biri – dúnie úshin degendei. VIII ǵasyrdyń basynan Máýrennahr, sosyn Qypshaq dalasyna din taratý úshin kelgenderdiń arasynda kimniń qai nietpen kelgenin bir Alla ǵana biledi. Biri – paiǵambardyń amanatyn júktep kelse, endigi biri óziniń qara basynyń qamymen kelgender de bolýy múmkin. Al din taratýdaǵy maqsat – sol eldiń halqyna tańdaý quqyǵyn berý degen sóz. Qylyshtyń kúshimen bárin imanǵa keltirý maqsat bolǵanda Livan, Siriia, Mysyr jáne taǵy basqa arab elderindegi hristiandar, tipti Irannyń Iázd shaharyndaǵy zoroastr dinin ustanatyndar sol zamanda-aq musylman bolǵan bolar edi. Biraq olar óz senimderinde búgingi kúnge deiin qalyp otyr. Tarihty qandai nietpen, qai piǵylmen jazasyń soǵan bailanysty sóz saptap, ózińe qajetti derekterdi molynan paidalana berýińe bolady. Biri – ortaǵasyrlyq musylman jylnamalary bolsa, ekinshisi – evrotsentristik kózqarasta jazylǵan Batys tarihshylarynyń derekteri. Tańdaý quqyǵy árkimniń óz quzyrynda. Biraq ta óz tarihymyzdy ulttyq qundylyqtarymyzdy eskere otyryp jazǵan durys bolar. Tarihtaǵy Atlah shaiqasynda Deshti qypshaq dalasynyń taǵdyry sheshilgeni belgili. Sodan keiin myń jyl boiyna Islam osy ólkede tamyryn tereńge jiberdi. Mádenietimizdiń ajyramas bir bóligine ainaldy. Jalpy «Islam órkenieti» degende biz tek qana arab mádenieti aitylyp otyr eken dep túsinemiz. Qate pikir. Islamdy órkeniet dárejesine jetkizgen – ajam, iaǵni arabtan ózge halyqtar. Paiǵambardyń arabtan shyqqany bolmasa, dinniń ǵylym men bilim, mádeniet pen órkeniet retinde damýy parsylar men túrkilerdiń tikelei eńbeginiń jemisi. Islam dinin qabyldaǵan túrkilerdiń tarihtaǵy jetistikterin qarańyz da, musylman bolý peshenelerine jazbaǵan túrkilerdiń ótkenine sholý jasańyz. Búgingidei jahandaný zamanynda keibir túrki halyqtary ult retinde joiylyp ketýdiń sál-aq aldynda turǵany ókinishti. Jalpy bizde Islam kelgenge deiin túrkilerdiń bári bir dinde, bir imani senimde bolǵan degen pikir qalyptasqan. Býddalyq «Altyn jaryq», «Maitri simit nom bitig», hristiannyń neostarian aǵymyn úgitteitin «Abyzdardyń qulshylyǵy», mani dinin ýaǵyzdaityn «Hýastýanift», hristiannyń katloik baǵytynyń izimen jazylǵan «Kodekýs kýmanikýs» sekildi dini jádigerler ortaǵasyrlarda túrki tilinde jazylǵan. Mine, qarap otyrsańyz, Islam kelgenge deiin túrki dalasynda býddalyq ta, hristiandyq ta, maniheilik dinniń de izderin kórýge bolady. Bizdiń ejelden ustanyp kele jatqan ata-babalarymyzdyń dini – paiǵambary men kieli kitaby bar dindermen básekelese almady ma eken degen maǵan oi keledi. Islam dini kelip, Ortalyq Aziia túrkileriniń basyn biriktirýshi faktordyń mindetin atqarǵanyn da umytpaǵan jón. Islam – órkeniettiń dini. Álbette, jańa aityp ótkenimizdei, din taratý úshin kelgen arabtardyń ishinde arabtyq mádenietti alyp kelgisi kelgender, paida úshin júrgender de bolǵan. Biraq «Islam shýaǵy bizge aqiqattyń kúshimen keldi» degenge toqtaǵan durys. Eger dindi túrkiler mahabbatpen qabyldamaǵan bolsa, Arab halifaty qulaǵan soń-aq biz qaitadan burynǵy dinderimizge ótip keter edik. Iaǵni, Islam bizge hosh keldi, rýhani bolmysymyzdy qanaǵattandyrdy degim keledi.
Arab-parsy tiline eń birinshi qarsy shyqqan da Naýai edi
– Álisher Naýai – Túrki tiliniń mártebesin kótergen alǵashqy aqynnyń biri. Naýai muralary nege qazaq tiline kóptep aýdarylmai otyr?
– Meniń túsinigimde túrki áleminde Naýaiǵa teń keletin aqyn joq. Naýai kóp dúnieni jazyp ketti. Ómirin shyǵarmashylyqqa arnaǵandyqtan da úilenbegen de. Bilikten de bas tartqan. 90-jyldardyń basynda keńestik ideologiia ydyrap, túrki elderi óz egemendikterin alyp jatqan ýaqytta túrkishilder «qai baǵytty ustanamyz?» dep qyzý pikirtalastar órbitken. Biri – táńirshildikke negizdelgen túrkishildik, al ekinshisi – musylmanshylyqtaǵy túrkishildik. Sol musylmanshylyqtaǵy túrkishildiktiń negizin Naýai qalaǵan. Arab-parsy tiline eń birinshi qarsy shyqqan da Naýai edi. Óziniń «Eki til týraly pikir» atty eńbeginde «Bul zamannyń oqyǵandary sánge bola arab-parsysha sóileýge beiim, biraq túrki tilinde qanshama qazyna jatqanyn bilmeidi, bilgisi de kelmeidi» dep jazǵan. Onyń arab degenin – orys, parsy degenin – aǵylshyn deseńiz, búgingi bizdegi til máselesiniń túp negizin anyq kóresiz. Naýai – ádebiettanýshy, tarihshy, tilshi, aqyn. Onyń jazǵan eńbekteri 20 tomǵa júk bolyp otyr. Bizdegi Naýaidyń óleńderiniń aýdarmasy ishinde Nesipbek Aituly aǵamyzdyń tárjimalaǵan «Eskendir qorǵanyn» erekshe atap ótýge bolady. Aýdarma sátti shyqqan. Keibir óleńderiniń de aýdarylǵanyn kózim shaldy. Biraq Naýai tutastai qazaq tilinde «sóilei almai» keledi. Ne úshin? Sebebi, Naýaidyń tili aýyr. Aýyr bolatyny ortaǵasyrlyq túrki ádebi tilinde jazylǵan. Muny túpnusqadan aýdaratyn mamandar da tapshy. Naýai – ózbektiń ǵana emes, barsha túrkiniń aqyny. Túrki halyqtarynyń joǵyn joqtaǵan shaiyrdyń súiegi Aýǵanstannyń Gerat degen jerinde jatyr. Osydan tórt-bes jyl buryn baryp, ziiarat etýdiń múmkindigi týdy. Joǵaryda aitqanymyzdai, Naýaidy aýdarý úshin sopylyqty, ortaǵasyrlyq túrki tilin ári sol kezeńniń ádebi tynysyn jetik bilý kerek. Osylardy jetik bilgen adam ǵana Naýaidy tolyq sóilete almaq.
– Kafkany jaqsy kóresiz be?
– Meniń janyma qashan da Shyǵys jaqyn. Gete, Bairon, Geinelerdi emes, olar pir tutqan Saǵdi, Hafiz, Attardy, túrki aqyndarynan Naýai, Iasaýi, Baqyrǵani muralary kóbirek lázzat syilaidy. Árine, men Kafkany da, basqasyn da oqyp kórdim. Biraq izdegenimdi tappadym. Batys ádebieti joq demeimin, Batysta ádebiet bar, biraq men uiyqtar aldynda oqityn, tyńdaityn dúnieler – Shyǵystyq dúnieler. Sondyqtan men osy álemniń ishinde qainaǵym keledi. Eger siz Shyǵys musylman ádebi jádigerlerindegi rýhaniiatty kóre alsańyz, kóp dúnie aldyńyzda qunsyz bolyp kóriner edi.
– Qandai jumystar atqaryp júrsiz?
– Biz ideologiia joq dep jatamyz ǵoi. Sonyń oraiy biyl kelip turǵan siiaqty. Biyl biz ál-Farabidiń 1150 jyldyǵyn, Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn, Abaidyń 175 jyldyǵyn keńinen atap ótemiz. Abai – qazaq ultyn biriktiretin, ál-Farabi – Islam órkenieti aiasynda ekenimizdi túsindiretin, Altyn orda – eldigimizdiń tarihy tereńde jatqanyn, bir kezderi imperiialyq memleket qurǵanymyzdy aiǵaqtaityn dúnieler. Institýtymyzdyń direktory Kenjehan Matyjanovtyń basshylyǵymen osy ataýly merekelerge qolymyzdan kelgenshe ózindik úles qossaq dep otyrmyz. Byltyrdan beri Elbasynyń «Rýhani jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń aiasynda qazaq ádebieti tarihynyń bes tomdyq antologiiasyn daiyndap jatyrmyz. Birinshi tomyn «Islamǵa deiingi ádebi jádigerler» dep, byltyr oqyrman nazaryna usyndyq. Alla qalasa, osy jyly Qarahandyqtar jáne Altyn orda tusyndaǵy ádebi jádigerlerdi jinaqtap berý josparymyzda bar. Sondai-aq Abaidyń akademiialyq basylymyn daiyndaýǵa da óz úlesimizdi qosyp, oqyrman nazaryna usynsaq degen oi da bar. Alla sátin salsa, osy jyly oqyrmandar qolyna tietin bolady.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Batyrhan Sársenhan,
"Qazaq ádebieti" gazeti
