قوعامنىڭ دەرتٸ قالىڭ بۇقارادان بۇرىن ەڭ ەۋەلٸ جازۋشىنىڭ جٷرەگٸنە باتادى. سول كٷي شىعارمالارىندا سىر بولىپ تٶگٸلەدٸ. سەبەبٸ بۇل كٸسٸلەر پاراسات مايدانىن ەۋ باستان-اق تاڭداپ العان. مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى تٶلەن ەبدٸكپەن ٶربٸگەن ەڭگٸمەمٸز وسى ويىمىزعا دەلەل.
– تەۋەلسٸز قازاق قوعامىندا جٷرەر پاراسات مايدانىنىڭ باستى ميس-سيياسى سٸزدٸڭشە نە بولۋ كەرەك? قازاق نەگە زەرۋ?
– كەز كەلگەن ادام ٶزٸنٸڭ تٷسٸنٸگٸ بويىنشا ەرەكەت جاسايدى. ياعني ادامنىڭ ٸستەگەن ٸسٸ ونىڭ دٷنيەتانىمىمەن, ساناسىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ دا ٷلكەن پروبلەماسى ونىڭ ساناسىندا جاتىر دەپ ويلايمىن. كەشەگٸ كەڭەس ٶكٸمەتٸ مەيلٸنشە يدەولوگييالانعان مەملەكەت ەدٸ عوي. حالىقتىڭ ساناسىن ۋلادى, جالعان ۇعىم, سەنٸمدەردٸ قالىپتاستىردى. تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت ٶتسە دە, سول سانادان ەلٸ ارىلىپ بولا الماي جاتىرمىز. زييالى قاۋىمنىڭ ٸشٸندە كٶزٸ اشىق دەگەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا دا ەلٸ سول كەڭەس زامانىندا ٶمٸر سٷرٸپ جٷرگەندەي وي ويلاپ, پٸكٸر تاراتىپ جٷرگەندەر بارشىلىق. تٸپتٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸ ەلٸ مويىنداعىسى كەلمەي جٷرگەندەر دە بار. ولاردىڭ كٶبٸ كەزٸندە كەڭەستٸك نومەنكلاتۋرادا بولىپ, جوعارى قىزمەتتەردە ٸستەپ, زاماننىڭ قىزىعىن مولىنان كٶرگەندەر نەمەسە سولاردىڭ ۇرپاقتارى, كوممۋنيستٸك يدەياعا قاتتى سەنگەندەر, ورىسشا تەربيەلەنٸپ, ٶز تامىرىنان ايرىلىپ قالعاندار ھەم تاعى سول سيياقتىلار. ەلٸ كٷنگە دەيٸن رەسەيدٸڭ ناسيحاتىنان شىعا الماي (ٶيتكەنٸ تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيٸن تىڭدايتىنىمىز – سولاردىڭ تەلەارنالارى, وقيتىنىمىز – سولاردىڭ گازەتتەرٸ), سولارشا امەريكانى جامانداپ, ەۋروپانى عايباتتاپ (بۇلار بٸزدٸڭ جەرٸمٸزگە كٶز الارتىپ وتىرعانداي نەمەسە تٸلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل بولۋىنا كەدەرگٸ جاساپ جاتقانداي), دەموكراتييانى جوققا شىعارىپ (بۇرىن جالعان دەموكراتييانى جەلەۋ ەتٸپ وتىرعان مەملەكەتتەردٸ سىناۋشى ەدٸك, ەندٸ دەموكراتييانىڭ ٶزٸن سىناۋعا كٶشتٸك, بٸزدٸ قۇرتىپ وتىرعان سول ەكەن), ەل ٷشٸن جاندارىن قۇرباندىققا شالعان الاش ازاماتتارىنىڭ ٶزدەرٸن اسا جوعارى كٶتەرمەي, شامالاپ قانا ماقتاپ, كەزٸندە بولشەۆيكتەردٸڭ سويىلىن سوققانداردى ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶككە كٶتەرٸپ ۇلىقتاۋىمىزدى قويماي – مٸنەكي, وسىلاي ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. ونىڭ ٷستٸنە, ۇلتتىق سانانىڭ ورنىعۋىنا كەدەرگٸ بولىپ وتىرعان رۋلىق سانانى قوسىڭىز. ۇلتتىق سانا دەگەنٸمٸز – حالىقتىڭ بٸرتۇتاس ورگانيزمگە اينالۋى, كەز كەلگەن ٸستە, ەسٸرەسە ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋ قاجەت بولعاندا جۇمىلا بٸلۋٸ. ال رۋلىق سانا – سول جولداعى ٷلكەن كەدەرگٸ. ەلەمگە ىقپال جاساپ وتىرعان ٶركەنيەتتٸ حالىقتاردىڭ ارتىقشىلىعى دا وسى تايپالىق سانانى ەلدەقاشان ارتقا تاستاپ, ۇلتتىق ساناعا كٶشٸپ كەتكەندٸگٸندە جاتىر.
– «ادامداردىڭ ەرتٸس ەكەنٸ دە, قوعامنىڭ دەرتتٸ ەكەنٸ دە راس» دەپ ەدٸڭٸز بٸر سۇحباتىڭىزدا. تارقاتىپ ايتىڭىزشى, قوعامنىڭ باستى دەرتٸ نە?
– جاڭاعى ايتىپ جاتقانىمىزدىڭ بەرٸ قوعامنىڭ دەرتٸ عوي. تەك وسىعان كوررۋپتسييا دەگەن بٸر ٷلكەن دەرتتٸ قوسار ەدٸم. كوررۋپتسييا جايلاعان ەلدە عىلىم دا, بٸلٸم دە, ەكونوميكا دا دامي المايدى, قوعامنىڭ ادامگەرشٸلٸك قاسيەتٸ تٶمەندەيدٸ. تەك بەلگٸلٸ بٸر توپتاردىڭ عانا قيساپسىز بايۋى ەتەك الادى. ول, ەرينە, ەرەكشە ەڭبەكپەن, قابٸلەتپەن كەلگەن بايلىق ەمەس, ونىڭ ار جاعىندا ۇرلىق-قارلىق, جەمقورلىق, پارا, تاعى سول سەكٸلدٸ قىلمىستى ەرەكەتتەردٸڭ جاتاتىنى ەشكٸمگە قۇپييا ەمەس. ونداي قوعامدا كەسٸبي دەڭگەيٸ بيٸك, ادال ادامدار بيلٸككە دە, بايلىققا دا قول جەتكٸزە المايدى. ٶيتكەنٸ كوررۋپتسييا جايلاعان جەردە ەشقانداي قابٸلەتتٸڭ, كٸسٸلٸكتٸڭ قاجەتٸ جوق. ونداي جەرگە باستىعى نە ايتسا دا, تٸپتٸ ايتقانى زاڭعا قايشى بولسا دا, ۇيات دەپ اتالاتىن تابالدىرىقتاردان ەمٸن-ەركٸن اتتاپ, تاپسىرمانى مٷلتٸكسٸز ورىنداي بەرەتٸن بەيٸمدەلگٸش, جاعىمپاز, جاندايشاپ, ەشتەڭەگە جانى اۋىرمايتىن ارسىزداۋ ادامدار قاجەت. ونداي قوعامدا شىندىق شىرىلداپ قاماۋدا وتىرادى. شىندىقتى ايتام دەگەن ادام قۋدالانىپ, جۇمىسسىز قالىپ, اقىرىندا بالا-شاعاسىن اسىراۋعا زار بولۋى مٷمكٸن. سٶيتٸپ تالانتسىزداردىڭ, دارىنسىزداردىڭ دەۋٸرٸ باستالادى. «كەرۋەن كەرٸ بۇرىلسا, اقساق تٷيە العا تٷسەدٸ» دەگەن سول بولار.
– ٶتكەن عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ەدەبيەت ەلەمٸنە بٸر توپ تالانتتار شوعىرى كەلٸپ قوسىلىپ, ۇلتتىق ەدەبيەتتٸڭ تۇتاستاي كەلبەتٸن ٶزگەرتتٸ. قاتارىندا ٶزٸڭٸز دە بارسىز. بۇل بۋىننىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ نەدە دەپ ويلايسىز?
– راس, حح عاسىردىڭ 60-جىلدارى قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ شىن مەنٸندە تاريحي مەجە بولدى دەسەم, ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس. ٶيتكەنٸ سول جىلدارى قوعامدىق وي-سانادا ٷلكەن بٸر ويانۋ, سٸلكٸنٸس پايدا بولدى. ەندٸ ونىڭ ارعى جاعىندا تاريحي سەبەپتەر دە بولۋى كەرەك. ستاليندٸك توتاليتاريزم سىنالا باستاعان كەز. جىلىمىق ورنادى. قورقىنىش قۇرساۋىنان شىعىپ, ۇرپاعىمىزدى قازاقشا وقىتساق دەگەن ويلاردىڭ سانا-سەزٸم, رۋحىمىزدى بيلەي باستاعانى دا تۋرا وسى كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ەدٸ. تٸپتٸ, بٸز سول العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ بالالارىن قازاق مەكتەبٸنە بەرگەندەردٸڭ قاتارىندامىز. ەل وياندى, سانا سٸلكٸندٸ. قازاق جازۋشىلارى مەن وقىرماندارىنىڭ شەتەلدٸڭ ەدەبيەتٸمەن كەڭٸنەن تانىسا باستاعانى دا دەل وسى كەزەڭگە ورايلاس كەلدٸ. ە.حەمينگۋەي, ە.رەمارك, ۋ.فولكنەر سىندى ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ ٷزدٸك جاۋھارلارىن وقىدىق. تاماشا شىعارمالارمەن تانىستىق. الدىمىزدان ەدەبيەت ەلەمٸنٸڭ بۇعان دەيٸن بەيمەلٸمدەۋ بولىپ كەلگەن كەمەل قاقپاسى اشىلعانداي بولدى. ول كٷيدٸ ەستە سٶزبەن سۋرەتتەۋ مٷمكٸن ەمەس. وسى سەزٸمنٸڭ ەسەرٸنە ەلٸتٸپ, جاڭا باعىت, تىڭ فورماداعى شىعارمالار ٶمٸرگە كەلە باستادى. بۇل كەزەڭدەگٸ ەدەبيەتتٸ عالىمدار, ەدەبيەت زەرتتەۋشٸلەرٸ ەدەبيەتتەگٸ جاڭاشىل باعىت, ياعني مودەرنيزمگە جاتقىزىپ جٷر. دۇرىس تا شىعار. ٶيتكەنٸ بۇل دەۋٸر ەدەبيەتٸنٸڭ شىن مەنٸندە ٶڭٸ دە, ٶرەسٸ دە ٶزگەشە بولدى. بۇعان دەيٸن ايتىلماي كەلگەن شىندىق باتىل كٶتەرٸلٸپ, قوعام كەلبەتٸ بوياماسىز سۋرەتتەلە باستادى. قازاق پوەزيياسىندا دا, پروزاسىندا دا زامانا دەرتٸنە رەاليستٸك كٶزقاراسپەن قارايتىن ٶتكٸر ويلار سالتانات قۇردى. قۇندىلىقتارعا دەگەن قاتىپ قالعان بۇرىنعى قاعيدالار ٶزگەرٸپ, باسقاشا جازۋعا دەگەن تالپىنىس پايدا بولدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە وسىعان دەيٸن سۇلۋ سٶزبەن عانا سۋرەتتەلٸپ كەلگەن زامانا تىنىسى باسقاشا سيپاتتا كٶرٸندٸ. ٶمٸرگە, قوعامعا دەگەن ريزا ەمەستٸگٸڭدٸ اشىق بٸلدٸرۋ, ۇلت باسىنا تٶنٸپ تۇرعان قاۋٸپ پەن قاتەردٸڭ سەبەبٸ مەن سالدارىنا تەرەڭنەن ٷڭٸلۋدٸڭ كٶركەم ەدەبيەتتەگٸ ٷزدٸك ٷلگٸلەرٸ قالامگەرلەر قارىمىنا سونى سيپات سىيلادى. قوعام دەرتٸن استارلاپ جەتكٸزۋ, سيۋجەت جەلٸسٸن جانامالاي وتىرىپ ٶز زامانىڭنىڭ شىندىعىمەن بايلانىستىرىپ شەبەر ٶرۋگە دەگەن تالپىنىس كٷشەيدٸ. اقىن قادىر مىرزا ەلٸنٸڭ: «ٶتكٸزۋ ٷشٸن شىندىقتى, ٶتٸرٸك قوستىم ازداعان», دەپ ايتاتىنى بار عوي. دەل وسى تارماق سول 60-شى جىلدارداعى ەدەبيەتتٸڭ احۋالىن, كەلبەتٸن ايقىن سۋرەتتەيدٸ دەپ ويلايمىن. سونىڭ ارقاسىندا قازاق ەدەبيەتٸ قورىنا نەبٸر قوماقتى شىعارمالار كەلٸپ قوسىلدى. سٶزسٸز, بۇل – ۇلت رۋحانيياتىنىڭ ولجاسى.
– «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» حيكاياتىن وسى قاتارعا باتىل قوسۋعا بولادى عوي, دەمەك?
– يە, «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» – سول دەۋٸر ەدەبيەتٸنٸڭ جەمٸسٸ. بۇل بٸر الماعايىپ كەزەڭ ەدٸ عوي. ٶزٸڭنٸڭ ۇلتىڭنىڭ بويىنداعى قيىنشىلىقتاردى ٸشٸڭنەن سەزەتٸن, بٸراق اشىق ايتا المايتىن ۋاقىت. قازاق باسىلىمدارىنىڭ ازايىپ, ۇلتتىڭ دەموگرافييالىق جاعدايىنىڭ دا اسا ۋشىعىپ تۇرعان اۋىر كەزٸ. قىسقاسى, «قازاق جەر بەتٸندە قالا ما, قالماي ما?» دەگەن مەسەلەنٸڭ كٷن تەرتٸبٸندە ٶتكٸر تۇرعان كەزٸ بولاتىن. ال ەندٸ وسى اۋىر احۋالدى سەزٸپ, بٸلٸپ وتىرىپ ونى ايتپاۋ دەگەن, بىلاي قاراپ وتىرساڭ, جازۋشى تۇرماق, سول ۇلتتىڭ ەر ازاماتى ٷشٸن كەشٸرٸلمەس قىلمىس سەكٸلدٸ نەرسە. بٸراق قالاي ايتپاق كەرەك? تسەنزۋرا كٷشەيٸپ تۇر, ادىمىڭدى اتتاپ باستىرمايدى. ەسٸمدە قالعانى, جازۋشىلار وداعىندا كگب-دان بٶلٸنگەن ارنايى ادامدار بولاتىن. سولار سەنٸڭ جٷرٸس-تۇرىسىڭدى اڭدىپ, ەر قادامىڭدى قالت جٸبەرمەيتٸن. سونى بٸلە تۇرىپ, قوعام دەرتٸن اشىق كٶرسەتەتٸن شىعارما تۋدىرام دەۋ, راس, ول كەزدە اقيقات اۋىلىنان تىم الىس ەدٸ. سوندىقتان قالايدا باسقا جول تابۋ قاجەت بولدى. كٶپ ويلاندىم. تولعانا كەلە قازاقتىڭ باسىنداعى اۋىر حالدٸ برازيليياداعى ٷندٸستەردٸڭ تاعدىرىمەن بايلانىستىرىپ كٶرسەتۋ جولىن تاڭدادىم. ٶيتكەنٸ ەكٸ حالىقتىڭ تاۋقىمەتتٸ تاعدىرى بٸر-بٸرٸنە تىم ۇقساس ەدٸ. ٷندٸستەردٸ جازۋ ارقىلى قازاقتىڭ قاسٸرەتٸن سٶز ەتتٸم. ولار دا قازاق سيياقتى كٸشكەنتاي ۇلت. ولارعا دا ٶزگەلەر وزبىرلىق كٶرسەتكەن. جەرٸنەن قۋىپ, حالقىن ازايتقان. بارلىعى بٸر-بٸرٸنە قۇيىپ قويعانداي كەلٸپ تۇردى. الايدا جالعىز-اق قيىندىق تۋىندادى. ول – مەنٸڭ ٷندٸستەردٸڭ ٶمٸر سٷرۋ قالىبى مەن داعدىسىنان مٷلدەم بەيحابارلىعىم ەدٸ. توپىراعىنا تابانىمدى تيگٸزٸپ كٶرمەگەن ەل تۋرالى جازۋدىڭ قيىندىعى وسى جەردە سەزٸلدٸ. سول سەبەپتٸ دە بٸر جارىم جىلدان اسا ۋاقىتىمدى تەك كٸتاپ وقۋعا, امازونكا ٶزەنٸ بويىنداعى ٷندٸستەردٸڭ تاريحىن, ٶمٸر سٷرۋ سالتىن زەرتتەۋگە, تەرەڭٸرەك بٸلۋگە ارنادىم. جاسىرمايمىن, ٶتە اۋىر جول بولدى. امال جوق, باستاپ قويعاننان كەيٸن قيىن دا بولسا سوڭىنا جەتكٸزۋگە تۋرا كەلدٸ. الايدا ٸزدەنٸسٸم ۇزاققا سوزىلعانىمەن, جازۋعا وتىرعاندا تەز بٸتٸردٸم. 20 كٷندە شىعارمانى اياقتاپ, سوڭعى نٷكتەسٸن قويدىم. جازىلۋى جازىلعانمەن, جارييالانۋعا كەلگەندە بٸراز كەدەرگٸلەر كەزٸكتٸ. سوعان قاراماستان, تۋىندى سوڭىندا ەيتەۋٸر كٸتاپ بولىپ باسىلىپ, وقىرمانىمەن قاۋىشتى. كٶپشٸلٸك ٷلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قابىلدادى. تٸپتٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە مەنەن سۇحبات الۋعا كەلەتٸن جاس جۋرناليست, ەدەبيەتشٸلەردٸڭ, ەسٸرەسە وسى تۋىندىما ەرەكشە شۇقشيىپ, تاريحىن تەپتٸشتەپ سۇراعانىنا قاراپ ويلانىپ تا قالامىن. باياعىدا, وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن جازىلعان شىعارمانىڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶزەكتٸلٸگٸن جويماي, وقىرماننىڭ ويىن قوزعاپ كەلە جاتقانى – «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» حيكاياسىنا بەرٸلگەن ەڭ جوعارى باعا بولسا كەرەك.
– سٸزدٸڭ شىعارمالارىڭىزعا مۇقييات زەر سالعان جان دەرتٸمەن ارپالىسقان ناۋقاس كەيٸپكەرلەردٸڭ تاعدىر تارامدارىنا كۋە بولادى. مەسەلەن, «اقيقات», «وڭ قول», «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى...» جەنە تاعى باسقالارى. اتالعان شىعارمالارداعى كٶركەم استاردى – بٷگٸنگٸ قازاق ٶمٸرٸنٸڭ بەت-بەينەسٸ دەپ قابىلداساق, وقىرمان رەتٸندەگٸ تٷيسٸگٸمٸزگە كەلٸسەر مە ەدٸڭٸز? اۆتور رەتٸندە ٶزٸڭٸز نە دەيسٸز?
– ەدەبيەتتٸڭ نەگٸزگٸ وبەكتٸسٸ – ادام. سىرتقى ەلەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ بەرٸ – ٶزٸمشٸلدٸك, شەنقۇمارلىق, اتاققۇمارلىق, پايداكٷنەمدٸك, مەيٸرٸمسٸزدٸك, جاعىمپازدىق, ٶتٸرٸك, ەكٸجٷزدٸلٸك, الاياقتىق, ەدٸلەتسٸزدٸك, ادامگەرشٸلٸك پەن زاڭنىڭ اياققا تاپتالۋى – وسىنىڭ بەرٸ ادامنىڭ جانىنا ەسەر ەتپەي تۇرا المايدى. سوندىقتان ٶزگە عىلىمدار نەگٸزٸنەن تاريحي فاكتٸگە جٷگٸنسە, جازۋشىلاردىڭ سىرتقى ٶمٸر قۇپيياسىن ادامنىڭ جانىنان ٸزدەۋٸ – زاڭدى نەرسە. جالپى, ادام بويىنداعى باستى دەرتتٸڭ بٸرٸ ٶزٸمشٸلدٸك دەر ەدٸم. بۇل ادام تابيعاتىندا بار نەرسە. ول تٸپتٸ بالا كەزدەردە ٸلگەرٸ ۇمتىلۋعا, ٶزٸن ٶزٸ جەتٸلدٸرۋگە سەبەپكەر دە بولا الادى. بٸراق ادام ەسەيٸپ, ٶزٸن قوعامنىڭ بٸر بٶلشەگٸ ەكەنٸن سەزٸنٸپ, بيٸك مۇرات بايلىق تا, بيلٸك تە ەمەس, ادامگەرشٸلٸك ەكەنٸن, جارىق دٷنيەگە كەلگەن ادام بالاسى اللانىڭ الدىندا, اردىڭ الدىندا بٸردەي ەكەنٸن سەزٸنگەن كەزدە, ٶز بويىنداعى ەلگٸ ينستينكتتٸ تەجەي بٸلۋگە تيٸس. ٶيتكەنٸ ٶزٸمشٸلدٸك قوعامدىق ورتادا قالىپتى جاعدايعا اينالسا, وندا بەرەكەلٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ بولۋى مٷمكٸن ەمەس. «مەن, مەن, تاعى دا مەن» دەپ ٶزەۋرەگەن ٶلەرمەن ٶزٸمشٸلدٸك تۇرعان جەردە ريياسىز دوستىق تا, شىنايى سىيلاستىق تا بولمايدى. بٸر ۇلى ادامنىڭ: «اتاققۇمار ادام اقىلدىلارعا – مازاق, اقىماقتارعا – كەمەڭگەر, جاعىمپاز-الاياقتارعا – ولجا جەنە ٶز بويىنداعى اتاققۇمارلىقتىڭ باسىبايلى قۇلى» دەگەن سٶزٸ بار. ٶزٸمشٸلدٸك, «بٸز ەرەكشە جارالعان حالىقپىز» دەگەن ۇلتتىق ٶزٸمشٸلدٸككە كٶتەرٸلگەن كەزدە فاشيزم باستالادى. سوندىقتان ادام ٶز بويىنداعى كەمشٸلٸكپەن كٷرەسۋٸ كەرەك دەپ ويلايمىن. ادامنىڭ ٶزٸن ٶزٸ جەڭۋٸنەن ارتىق جەڭٸس جوق.
بۇل دٷنيەدە ەڭ قيىن ەرٸ ەڭ قاراپايىم نەرسە نە ەكەنٸن بٸلەسٸز بە? ول – «جاقسى دەگەن نە?» جەنە «جامان دەگەن نە?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ, سونىڭ اراجٸگٸن اجىراتۋ. قازٸر باسقانى بىلاي قويعان كەزدە, جوعارى ەليتادا باسشىلىق قىزمەتتە جٷرگەن ادامدار بار ەمەس پە? سولار بٸر شىعارمانى وقىپ شىققاننان كەيٸن جاقسى-جامانىن ايىرا المايدى. سۇراساڭ, ناقتى جاۋاپ بەرۋگە جارامايدى. قازٸرگٸ قوعامنىڭ دەرتٸ سول – نە نەرسە جٷيەلٸ جارنامالانىپ, جاقسى ناسيحاتتالسا – سول تاماشا! ٶزٸندٸك تالعام, تٷيسٸك دەگەن, ٶكٸنٸشكە قاراي, قالماي بارا جاتىر. كەمەڭگەر ابايدىڭ: «كٶپ ايتسا كٶندٸ, جۇرت ايتسا بولدى, ەدەتٸ نادان ادامنىڭ» دەگەن سٶزٸ بار ەدٸ عوي. حاكٸم ايتپاقشى, بۇل – شىن مەنٸندە ەدەبي ناداندىق دەر ەدٸم. ال قاراپايىم وقىرمانعا ونداي ٶكپە ارتا المايمىن. ٶيتكەنٸ ولاردا تٷيسٸك بار. قىزىل سٶزگە سالىپ تالداپ بەرە الماعانىمەن, ولار شىعارمانىڭ جاقسى نەمەسە جامان ەكەنٸن جٷرەگٸمەن سەزٸپ, بٸلٸپ تۇرادى.
– «راس, بۇرىنعى بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل زامانداعىلاردان بٸلٸمٸ, كٷتٸمٸ, سىپايىلىعى, تازالىعى تٶمەن بولعان. بٸراق بۇل زامانداعىلاردان ارتىق ەكٸ مٸنەزٸ بولعان ەكەن. ەندٸگٸ جۇرت اتا-بابالارىمىزدىڭ مٸندٸ ٸسٸن بٸر-بٸرلەپ تاستاپ كەلەمٸز, ەلگٸ ەكٸ عانا تەۋٸر ٸسٸن بٸرجولا جوعالتىپ الدىق», دەپ كٷڭٸرەنۋشٸ ەدٸ ۇلى اباي. ونىڭ بٸرٸ – اقساقالىن ارداق تۇتىپ, اتالى سٶزگە توقتاۋ بولسا, ەكٸنشٸسٸ – نامىسقويلىق. وسى ەكٸ مٸنەزدەن ايرىلۋدىڭ زاردابى بٷگٸنگٸ قوعامدا قالاي كٶرٸنٸس بەرۋدە? ەكٸ جوقتىڭ ورنى ەندٸ ەشقاشان تولماي ما?
– اباي ٶز زامانىن بۇرىنعى زامانمەن سالىستىرىپ, حالىقتىڭ ٶزگەرگەنٸن ايتىپ وتىر عوي. اباي زامانىنان بەرٸ دە عاسىردان استام ۋاقىت ٶتتٸ. حالىق تا ول كەزدەگٸ حالىقتان بٶلەگٸرەك. راس, ٶزگەرە قويماعان دا كەمشٸلٸكتەرٸ بار, بٸراق نەگٸزٸنەن ٶزگەردٸ دەپ ايتا الامىز. زامان تالابىنا ساي ٶزگەرە الماعان حالىقتىڭ جەر بەتٸندە امان قالۋى نەعايبىل. بٸراق ٶزگەرۋدٸڭ دە تٷرٸ بار. تٸلدەن, دٸننەن ايرىلىپ, اتى بار دا زاتى جوق بٸردەڭەگە اينالۋ ٶزگەرۋدەن گٶرٸ جۇتىلۋ, جويىلۋعا تۋرا كەلەتٸن شىعار. سوندىقتان الدى-ارتىنا قاراماي جٶڭكٸلە بەرەتٸن جەلٶكپە جاڭاشىلدىق تا نەمەسە باياعى ورتا عاسىرداعى قازاقتىڭ سيپاتىن عانا اڭساپ, ٶركەنيەت جاقتان كەلگەن جاڭالىقتاردىڭ بەرٸنە ٷركە قاراۋشىلىق تا جاقسى ەمەس دەپ بٸلەمٸن.
اقساقالدى سىيلاۋ – مەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. ال اقساقال ايتقان سٶز بۇرىس بولسا دا, باس شۇلعۋدى پاراساتتىلىقتىڭ بەلگٸسٸ دەپ ايتۋ قيىن. ٶيتكەنٸ اقيقاتتان بيٸك اقساقال جوق. اريستوتەلدٸڭ: «پلاتون مەنٸڭ دوسىم, بٸراق اقيقات بەرٸنەن بيٸك», دەگەن سٶزٸ شىندىق. ال نامىس تۋرالى ايتساق, نامىستىڭ ادام بويىنداعى زور رۋحاني كٷش ەكەنٸ داۋ تۋدىرمايتىن شىعار. كەشەگٸ قاھارلى كەڭەس زامانىندا «قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك وبلىستارىن رەسەيگە قوستىرمايمىن» دەپ كرەملگە قارسى شىققان جۇمابەك تەشەنوۆتٸڭ ارتىندا نامىستان باسقا تايانىش بولاتىن قانداي كٷش بار ەدٸ? قالىڭ ەسكەرٸ جوق قورقىتاتىن, قىزىل يمپەريياعا قارسى شىققان ادامنىڭ كٷنٸ نە بولاتىنىن ول كٸسٸ بٸزدەن جاقسى بٸلگەن شىعار. بٸراق بويداعى نامىس, ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸك سونداي ٸسكە بارۋعا ونىڭ جٷرەگٸن داۋالاتتى. ونى باعالاي بٸلۋ – بٸزگە سىن. سونىمەن بٸرگە جالعان نامىستىڭ دا بولاتىنىن ۇمىتپايىق. زاماننىڭ نارقىن سەزبەۋ, جوق جەردەن ۇلتتىق تراگەدييا جاساۋ, ەسٸرەنامىسشىلدىق, ەسٸرەۇلتشىلدىق تا جاقسى نەرسە ەمەس.
– قازاقتىڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ۇلتتىق سانا تٶڭٸرەگٸندە ۇيىسا الماي كەلە جاتۋىنىڭ باستى سەبەبٸ نەدە?
– بۇعان جوعارىدا جاۋاپ بەردٸم عوي دەپ ويلايمىن. قىسقارتىپ ايتسام, بٸرٸنشٸسٸ – كەڭەستٸك سانا, ونى قۇلدىق سانا دەسە دە بولادى, ەكٸنشٸسٸ – رۋلىق سانا, ٷشٸنشٸسٸ – ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان دەيەكتٸ, باتىل ساياساتتىڭ بولماۋى. قۇلدىق سانانىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ – قۇلدىڭ ٶز جاعدايىنا ريزاشىلىعى. ٸشكٸ نارازىلىق پايدا بولعاننان باستاپ, قۇلدىق سانانىڭ ٶزەگٸنە قۇرت تٷسەدٸ.
– ەۋەزوۆ تەاترىندا وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن تۇساۋى كەسٸلگەن «ۇلى مەن ۇرى» قويىلىمى – بٷگٸنگٸ ٶمٸردٸڭ بوياماسىز بولمىسىن الدىمىزعا جايىپ سالعان ەدٸ. بٸزدٸڭ قوعامداعى ۇلى مەن ۇرىنىڭ ارا سالماعىن تارازىعا تارتساق, قايسىسى باسىم ەكەن? اڭداي الدىڭىز با?
– مۇقاعاليدٸڭ بٸر ٶلەڭٸ ەسٸمە تٷسٸپ وتىر:
ٶمٸر جايلى سۇراي بەرمە سەن مەنەن,
ٶمٸردٸ مەن ەلٸ زەرتتەپ كٶرمەپ ەم.
ٶمٸر جايلى بٸلگٸڭ كەلسە, قارتقا بار,
جالعىز ۇلى قان مايداننان
كەلمەگەن...
سودان سۇرا, سودان سۇرا ٶمٸردٸ,
نەنٸ كٶردٸ, نەنٸ سەزدٸ, نە بٸلدٸ?
نەگە اقىلدى اقىماقتان جەڭٸلدٸ?
بٸرەۋ جىلاپ, بٸرەۋ نەگە كٶڭٸلدٸ?
سودان سۇرا, سودان سۇرا ٶمٸردٸ, –
دەيدٸ جارىقتىق.
شىنىندا دا, نەگە اقىلدى ادام اقىماقتان جەڭٸلۋگە تيٸستٸ? ەگەر قوعام دۇرىس بولسا, مۇنداي بولۋى مٷمكٸن بە? ەرينە, دەرتتٸ قوعامدا بەرٸ كەرٸسٸنشە. شىندىقتى ايتقان ادام – ايكەپٸر, ٶتٸرٸك ايتقان ادام قۇرمەت يەسٸ بولۋى مٷمكٸن. مەسەلە شەشەتٸن ورىنداردا كەسٸپتٸك دەڭگەيٸ بيٸك, بٸلٸمدٸ مامان ەمەس, باستىعىنىڭ قىبىن تابا بٸلەتٸن, بەيٸمشٸل, ويلانبايتىن تٸلالعىش, جاعىمپازدار كەرەك بولۋى مٷمكٸن. قۇرمەت, اتاق, وردەن, سىيلىق تالانتتىلارعا ەمەس, تالانتسىزدارعا بۇيىرۋى مٷمكٸن. بەرٸ مٷمكٸن. پەسادا قارت پروفەسسوردىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن: «ون تەڭگە ۇرلاساڭ – ۇرلىق, ون ميلليون ۇرلاساڭ – بيزنەس» دەگەن سٶز بار. وسىنىڭ ٶزٸ قوعامعا بەرٸلٸپ وتىرعان باعا دەپ ەسەپتەيمٸن.
– «ۇلى مەن ۇرى» پەساسىنىڭ سيۋجەت جەلٸسٸنەن تۋىنداپ وتىر. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, بٷگٸنگٸ قوعامدا تۇلعا دەگەن كٸم?
– كٷيكٸ ٶمٸردٸڭ ىعىنا جىعىلمايتىن, اعىستىڭ بويىمەن جٷرمەيتٸن, كەرٸسٸنشە, كەز كەلگەن مەسەلەدە ٶزٸنٸڭ ويىمەن جٷرٸپ, ٶزٸندٸك سٷرلەۋ تابۋعا, اعىسقا قارسى جٷرۋگە تىرىساتىن, قوعامداعى كٶڭٸلٸ تولمايتىن جايتتارعا نارازىلىعىن بٸلدٸرٸپ, ازاماتتىق پوزيتسيياسىن ايقىن ەرٸ باتىل اڭعارتا الاتىن ادام تۇلعا دەگەن اتقا لايىق دەپ ويلايمىن. مٸنە, وسى سيپات سالىستىرمالى تٷردە العاندا ٶتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارداعى ەدەبيەت تۋدىرۋشىلارىنىڭ بويىندا بولدى. جەمٸسٸ – شىعارمالارى. جالپى, مەنٸڭ ويىمدا, ەر ادام بٷگٸنگٸ زاماننىڭ ادامى بولۋى كەرەك قوي. ەدەبيەت تە بٷگٸنگٸ زاماندٸكٸ بولۋى قاجەت, ادام دا! بٸز وتىرىپ الىپ, ورتا عاسىردا جٷرگەندەي اقىل ايتىپ, پەلساپا سوعامىز. «بٸرلٸك كەرەك!», «تٸرلٸك كەرەك!» دەگەن جالعان ۇرانعا باسامىز. تۇلعا ۇرانشىل ەمەس, ٸسكەر, بٸلٸمدٸ بولسا – ول قوعامعا ەلدەقايدا پايدالى. ال ەندٸ قۇر جالپاقشەشەيلٸكپەن «ادام بول!», «وقى!», «بٸلٸم ال!» دەگەن اقىلدىڭ بٷگٸنگٸ جاستارعا قاجەتٸ بار دەپ ەسەپتەمەيمٸن ٶز باسىم.
– ينتەللەكتۋالدى پروزاعا شٶلٸركەپ تۇرعان قازاق ەدەبيەتٸ «پاراسات مايدانىن» وقىپ شىققاننان كەيٸن رۋحاني تۇرعىدا بٸر سٸلكٸنٸپ العانداي كٶرٸندٸ. جەكە پٸكٸرٸم. ال سٸزدٸڭشە بٷگٸنگٸ ۇلت ەدەبيەتٸ قانداي تاقىرىپ ھەم قانداي باعىتقا زەرۋ?
– ەدەبيەتتٸڭ اۋقىمى ٶتە ٷلكەن عوي. قاي تاقىرىپتى الساڭ دا, جەرٸنە جەتكٸزە بٸلسەڭ, بەرٸ قاجەت. ەيتسە دە, تالعامىنا, دٷنيەتانىمىنا ساي ەركٸمنٸڭ ٶز تاقىرىبى بار. مەنٸڭ ۇعىمىمدا حالىقتىڭ بٷگٸنگٸ ٶمٸرٸندەگٸ ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني مەسەلەلەر ٶزەكتٸرەك. ەرينە, تاريحي تاقىرىپتى جازىپ وتىرىپ-اق بٷگٸنگٸ مەسەلەنٸ قوزعاۋعا بولادى. ول اۆتوردىڭ شەبەرلٸگٸنە بايلانىستى. بٷگٸنگٸ تاقىرىپتى جەلەۋ ەتٸپ, لاۋازىم يەلەرٸن ماقتاپ, كونيۋنكتۋرامەن ولجا تاۋىپ جٷرگەندەر دە بار ەكەنٸن بٸلەمٸز. سوندىقتان نەگٸزگٸ زەرۋلٸك – شىندىق, اششى شىندىق.
– دومبىرانىڭ قۇلاعىندا وينايتىن, كٷي شىعاراتىن تاماشا ٶنەرٸڭٸزدٸڭ بارىن بٸلەمٸز. كٶڭٸل پەرنەلەرٸن كٷي قاي كەزدە قوزعايدى?
– دومبىراعا بالا كەزدەن ەۋەس بولدىم. كٷيدٸ ٶزٸم ٷشٸن عانا شىعارامىن. ەرينە, ەرتٷرلٸ جاعدايلار ەسەر ەتەدٸ. كٶبٸنە جاقىن دوستارمەن بٸرگە وتىرعان كەزدە تارتامىن. ەش جەردە جارييالاتقان ەمەسپٸن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
«Egemen Qazaqstan» باسىلىمى
