توقاەۆ: قازاقستاندا وليگارحتىق كاپيتاليزمنٸڭ زامانى ٶتتٸ

پرەزيدەنت قاراعاندى وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعىمەن كەزدەستٸ, دەپ حابارالايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.

مەملەكەت باسشىسى قاراعاندى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋٸندە وبلىستىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمەن تانىسىپ, ناقتى مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋ ٷشٸن ارنايى كەلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق ٶڭٸردٸڭ تاريحى مەن ەل رۋحانيياتىندا الاتىن ورنى تۋرالى ايتتى.

– قاراعاندى تابيعي بايلىعىمەن قازىنالى دەپ اتالماعانى انىق. سارىارقانىڭ دەل جٷرەگٸندە ورنالاسقان ايماقتىق تاريحي, رۋحاني قازىناسى دا وراسان زور. تالاي تاريحي وقيعانىڭ كۋەسٸ بولعان شەجٸرەلٸ ايماقتان قازاقتىڭ كٶپتەگەن بٸرتۋار تۇلعالارى شىققان. قاراعاندى – ەليحان بٶكەيحان, جاقىپ اقباەۆ, ەلٸمحان ەرمەكوۆ سيياقتى الاش ارىستارى دٷنيەگە كەلگەن قاسيەتتٸ جەر. سونداي-اق, تەتتٸمبەت كٷي تولعاپ, مەدي ەن سالعان قازاق ٶنەرٸنٸڭ كيەلٸ بەسٸگٸ. سەكەن سەيفۋللين, عابيدەن مۇستافين, قاسىم امانجولوۆ سىندى ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ الىپتارى دا وسى قاستەرلٸ توپىراقتان شىققان. وبلىس اۋماعىندا تاماشا تابيعاتىمەن كٶز تارتاتىن جەرلەر كٶپ. قارقارالى مەن شايتانكٶل, بەكتاۋ اتا جەنە بۇعىلى-تاعىلى تاۋلارى قاشاندا قازاقتىڭ قۇتتى مەكەنٸ سانالعان. جەرٸنٸڭ ٷستٸ مەدەني جەدٸگەرگە, استى قازبا بايلىققا تولى ٶلكەنٸڭ ەلٸمٸز ٷشٸن ايرىقشا ورنى بار, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت قاراعاندى وبلىسىنداعى تاۋ-كەن جەنە مەتاللۋرگييا ٶنەركەسٸبٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن دامىتۋدا ايرىقشا ورىن الاتىنىن,  مۇندا  رەسپۋبليكاداعى مىستىڭ تەڭ جارتىسى, كٶمٸردٸڭ ٷشتەن بٸرٸ, بولاتتىڭ 85 پايىزدان استامى ٶندٸرٸلەتٸنٸن ايتتى.

– وبلىس ەلٸمٸزدٸڭ ٶنەركەسٸپ سەكتورىندا جەتەكشٸ ورىنعا يە. ايماق قارقىندى دامىپ كەلەدٸ جەنە ەكونوميكانىڭ بارلىق  سالاسى بويىنشا تۇراقتى ٶسٸم كٶرسەتكٸشٸن ساقتاپ وتىر. بٸز «قۋاتتى ٶڭٸرلەر – قۋاتتى ەل» قاعيداتىن ناقتى ۇستانىپ كەلەمٸز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت قاراعاندى وبلىسىنىڭ دامۋ بارىسىن ۇدايى نازاردا ۇستايتىنىن ايتىپ, ٶلكەنٸڭ ٶركەندەۋٸنە سەرپٸن بەرەتٸن بٸرقاتار باسىم باعىتتى اتادى.

– بٸرٸنشٸ, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن قولداۋ. وبلىستىڭ ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸسٸنٸڭ جالپى كٶلەمٸندەگٸ ٶڭدەۋشٸ سەكتوردىڭ ٷلەسٸ 80 پايىزدى قۇرايدى. بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا ايماق كٶش باستاپ تۇر. ەيتسە دە وبلىستىڭ وسى باعىتىن ودان ەرٸ دامىتۋ ٷشٸن مٷمكٸندٸك مول, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل شٸلدەدە ٶتكەن ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا ٶڭدەۋ سالاسىنداعى ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ پۋلىن جاساقتاۋ قاجەتتٸگٸنە باسا مەن بەرگەنٸن ەسكە سالدى. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ گەوساياسي احۋالعا جەنە ەلەمدەگٸ ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى وتاندىق ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزى ودان سايىن ارتا تٷستٸ. وسى رەتتە مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ –  ورتا جەنە جوعارى دەڭگەيدەگٸ تاۋار ٶندٸرٸسٸن ۇلعايتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ.

– قاراعاندىداعى «سارىارقا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى مەن «Saran» يندۋسترييالىق ايماعىندا بٸرقاتار ٸرٸ كەسٸپورىن ٸسكە قوسىلىپ, پەرسپەكتيۆاسى مول ٶندٸرٸس جوبالارى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ولار شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ ٶندٸرٸسٸن كٶشٸرەتٸن الاڭعا دا اينالا الادى جەنە اينالۋعا تيٸس. ول ٷشٸن لايىقتى جاعداي جاسالۋى كەرەك. ٷكٸمەتكە «Saran» يندۋسترييالىق ايماعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋدى 2023 جىلى اياقتاۋدى تاپسىرامىن, – دەدٸ  قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت وبلىستىڭ ترانزيتتٸك-تاسىمال ەلەۋەتٸ مەن جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ مەسەلەسٸنە ارنايى توقتالدى. 

– ايماقتى دامىتۋعا اۆتوكٶلٸك جولدارىنىڭ ساپاسى ايرىقشا ىقپال ەتەتٸنٸ انىق. قازٸر ورتالىق – وڭتٷستٸك كٶلٸك دەلٸزٸ سالىنىپ جاتىر. بالقاش قالاسى ارقىلى ٶتەتٸن جولدىڭ قۇرىلىسى ٶتە باياۋ جٷرٸپ, مەرزٸمٸ قايتا-قايتا كەيٸنگە قالۋدا. ٷكٸمەتكە «قاراعاندى – بالقاش» جەنە «بالقاش – بۋرىلبايتال» تاس جولىن كەلەسٸ جىلى سالىپ بٸتٸرۋدٸ تاپسىرامىن. سونىمەن بٸرگە «قاراعاندى – جەزقازعان» كٷرە جولى دا اسا ماڭىزدى. ۇزىندىعى 500 شاقىرىمنان اساتىن جول جٶندەلسە, ورتالىق ٶڭٸرلەرگە بارىس-كەلٸس جاقسارادى. جٷك تاسىمالى كٶبەيەدٸ. بۇل ۇلىتاۋ وبلىسىن دامىتۋعا زور سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. ەكٸ وبلىستىڭ ينۆەستيتسييالىق جەنە تۋريستٸك مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرادى. وسى جولدى جٶندەۋ جۇمىسىنا الداعى جىلى دەرەۋ كٸرٸسۋ كەرەك. سونداي-اق «قاراعاندى – قارقارالى» تاس جولىن جٶندەۋدٸ تاپسىرامىن. قارقارالىنىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا بۇل جۇمىستى الداعى ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە اياقتاۋ قاجەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.

بۇدان كەيٸن مەملەكەت باسشىسى مونوقالالاردى دامىتۋ مەسەلەسٸنە توقتالدى. پرەزيدەنت قاراعاندىداعى ٶندٸرٸس وشاقتارىنىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ 5 مونوقالادا شوعىرلانعانىن اتاپ ٶتٸپ, وبلىس حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى وسى قالالاردى مەكەندەيتٸنٸنە نازار اۋداردى. سوندىقتان قالا حالقىنىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن ٸرٸ كەسٸپورىندارعا تەۋەلدٸ قىلماي, ولارعا اۋتسورسينگ قىزمەتٸن كٶرسەتەتٸن كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋعا, ينۆەستيتسييا تارتۋعا, جاڭا ٶنٸم ٶندٸرۋگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت.

– ەلٸمٸزدە «قۋاتتى ٶڭٸرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرٸ» اتتى ۇلتتىق جوبا جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەكٸمدٸك ٷكٸمەتپەن بٸرلەسٸپ, وسى جوبا اياسىندا باسقا دا شاعىن قالالاردا ٸرگەلٸ باستامالاردى قولعا الۋى كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت بالقاش قالاسىنىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بالقاش  جاعالاۋىن دامىتۋ جوسپارىن ەزٸرلەۋدٸ,  بالقاشقا ۇشاتىن ۇشاق بيلەتٸن سۋبسۋدييالاۋ  جەنە قوسىمشا ەۋە جەنە تەمٸرجول رەيستەرٸن اشۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋدى تاپسىردى.

مەملەكەت باسشىسى ٸرٸ ٶنەركەسٸپ كەسٸپورىندارى ورنالاسقان وبلىس تۇرعىندارى ەكولوگييا مەسەلەسٸن جيٸ كٶتەرەتٸنٸن ايتتى. وسى رەتتە پرەزيدەنت ٸرٸ كەسٸپورىندارعا قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ جٶنٸندە قابىلدانعان مٸندەتتەمەلەردٸ, ستاندارتتار مەن نورمالاردى قاتاڭ ساقتاۋ كەرەك ەكەنٸن ەسكە سالدى.

– ايماقتىڭ يندۋسترييالىق دامۋى ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸ مەن تۇرمىس ساپاسىنا زاردابىن تيگٸزبەۋگە تيٸس. ەكولوگييا مينيسترلٸگٸ بۇل مەسەلەنٸ باقىلاۋعا الۋى كەرەك. ٶندٸرٸستٸك كەسٸپورىندارعا زاماناۋي تازالاۋ قۇرىلعىلارىن قولدانىپ, ٶندٸرٸس پروتسەسٸن جەتٸلدٸرۋمەن جەنە اۋماقتى كٶگالداندىرۋمەن جٷيەلٸ تٷردە اينالىسقان جٶن. «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا مۇنداي شارالار بٷكٸل ەل كٶلەمٸندە جٷزەگە اسىرىلىپ  جاتىر. بۇدان بٶلەك, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ارناۋلى تٶلەمدەرٸن تٷگەلدەي ەكولوگييالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتاۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋ ماڭىزدى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وبلىستىڭ ٶندٸرٸستٸك كەسٸپورىندارىندا ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸ سىن كٶتەرمەيدٸ.

– قاراعاندى سيياقتى يندۋستريياسى دامىعان وبلىس ٷشٸن بۇل – ماڭىزدى مەسەلە. مىسالى, تەك 2022 جىلى «ارسەلورميتتالتەمٸرتاۋ» اق وبەكتٸلەرٸندە جۇمىسشىلار قازا تاپقان بٸرنەشە وقيعا تٸركەلدٸ. ٸرٸ كومپانييالار ٶندٸرٸستٸ جاڭعىرتۋعا ەردايىم ينۆەستيتسييا قۇيۋى كەرەك. ۋەكٸلەتتٸ ورگاندار ٶندٸرٸستٸك اپاتتاردىڭ كٶبەيگەنٸ  ٷشٸن كەسٸپورىنداردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتەتٸن جٷيەلٸ شارالار قابىلداۋى قاجەت, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸڭ يندۋسترييالىق قۋاتىن ارتتىرۋعا ادال ەڭبەگٸمەن, ماڭداي تەرٸمەن ٷلەس قوسىپ جاتقان شاحتەرلەر مەن مەتاللۋرگتەرگە ريزاشىلىعىن بٸلدٸرٸپ, ولاردىڭ ەسەلٸ ەڭبەگٸ ەرەكشە قۇرمەتكە لايىق ەكەنٸن ايتتى. سونداي-اق  ٶنەركەسٸپ يەلەرٸ شيكٸزات باعاسىنىڭ وڭتايلى سەتٸن ەسكەرە وتىرىپ, قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كٶتەرۋگە مٷمكٸندٸك تابا الاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.

– قازاقستاندا وليگارحتىق كاپيتاليزمنٸڭ زامانى ٶتٸپ, ەل ازاماتتارىنىڭ الدىنداعى ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنەتٸن كەزەڭ جەتتٸ. ازاماتتارىمىزعا تيٸمدٸ ەرٸ ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنەتٸن, ەل ەكونوميكاسىندا الدىڭعى ورىندا تۇرعان بيزنەس كەرەك. مەملەكەت كونسترۋكتيۆتٸ ديالوگقا جەنە ٶزارا تيٸمدٸ سەرٸكتەستٸككە ەزٸر. بٸز كەسٸپكەرلەرگە بارلىق جاعدايدى جاساۋدى جالعاستىرامىز, ەلٸمٸزدەگٸ ينۆەستيتسييالىق كليماتتى بٸرتە-بٸرتە جاقسارتامىز. بۇعان ەشكٸمنٸڭ كٷمەنٸ بولماۋعا تيٸس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە شاحتەرلەر ازاماتتىق كودەكستٸڭ  رەگرەستٸك جەنە زەينەتكەرلٸك تٶلەمدەر بٶلٸگٸنە تٷزەتۋ ەنگٸزۋ قاجەتتٸگٸن  بٸراز ۋاقىتتان بەرٸ ايتىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى.

– ادامداردىڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸن جاقسى تٷسٸنەمٸن. بۇل – زەينەتكەرلٸك جەنە سالىق جٷيەلەرٸن, سونداي-اق ەلەۋمەتتٸك قامسىزداندىرۋدى ٶزگەرتۋگە قاتىستى ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە. بۇل مەسەلەنٸ ەرٸپتەستەرٸڭٸزدٸڭ, جولداستارىڭىزدى, ەكونوميكانىڭ باسقا دا قاۋٸپتٸ سالالارىندا ەڭبەك ەتەتٸن جۇمىسشىلاردىڭ جەنە جالپى قوعامداعى بارلىق توپتاردىڭ مٷددەسٸن ەسكەرە وتىرىپ, مۇقييات قاراستىرۋ كەرەك. ٷكٸمەتتٸڭ بەلگٸلٸ بٸر ەزٸرلەمەلەرٸ بار. كەلەسٸ جىلدىڭ باسىندا ٷكٸمەت ماعان ناقتى ۇسىنىستار بەرەدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىستى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جەنە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ٶزەكتٸ مەسەلە ەكەنٸن ايتتى.  

– وبلىستاعى 176 اۋىلدا تازا سۋ جوق. بيىل 37 ەلدٸ مەكەنگە تازا سۋ بەرٸلەدٸ. باسقا اۋىلداردى كٶپ سوزباي, سۋمەن قامتۋ قاجەت. سوڭعى جىلدارى بالقاش كٶلٸ كٷرت تارتىلىپ بارادى. ەلٸمٸزدٸڭ ورتالىعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتٸن سەتباەۆ كانالىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايى مەز ەمەس. بٸلٸكتٸ ماماندارمەن بٸرلەسٸپ, وسى ەكٸ مەسەلەنٸ مۇقييات زەرتتەۋدٸ تاپسىرامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶڭٸردٸڭ  ٶندٸرٸستٸك قۋاتىن عانا ەمەس, اگرارلىق ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ دا اسا ماڭىزدى ەكەنٸنە نازار اۋداردى. سونداي-اق سوڭعى بەس جىلدا ەلٸمٸزدە جىلقى سانى 2 ەسە ٶسٸپ, 4 ميلليونعا جەتكەنٸنە توقتالدى. وسى ورايدا قاراعاندى وبلىسى كٶش باسىنداعى ايماقتاردىڭ بٸرٸ. سەبەبٸ بۇل ٶڭٸردە مالدى جازدا ٶرٸسكە, قىستا تەبٸنگە شىعاراتىن جايىلىم كٶپ. 

– دەگەنمەن جەردٸڭ بەرٸ تولىعىمەن ەلدٸڭ يگٸلٸگٸنە جاراپ جاتقان جوق. قازٸر بۇل باعىتتا ناقتى جۇمىستاردى قولعا الدىق. مەنٸڭ تاپسىرماممەن اۋىلشارۋاشىلىعى جەرلەرٸنە عارىشتان مونيتورينگ جاسالدى. رەسپۋبليكا بويىنشا يگەرٸلمەي بوس جاتقان 20 ميلليوننان استام گەكتار جايىلىم جەر انىقتالدى. ونى مەملەكەت  مەنشٸگٸنە قايتارۋمەن اينالىساتىن ارنايى كوميسسييا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. قازٸردٸڭ ٶزٸندە 4,2 ميلليون گەكتاردان استام القاپ قايتارىلدى. سونىڭ ٸشٸندە 1,1 ميلليون گەكتار قاراعاندى وبلىسىنا تيەسٸلٸ. ەلەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن ۇلان-عايىر جەرٸ بار قازاقستاندا جايىلىم تاپشىلىعى دەگەن – ەش قيسىنعا كەلمەيتٸن نەرسە, – دەدٸ پرەزيدەنت.

پرەزيدەنت بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سپورت جەنە مەدەنيەت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ مەسەلەسٸنە دە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.  ۇرپاقتىڭ ساپالى بٸلٸم الۋىنا باسا مەن بەرٸلٸپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى قولعا الىنعان. ول بٷكٸل ەل كٶلەمٸندە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

– الداعى 3 جىلدا وسى ٶڭٸردٸڭ ٶزٸندە 28 مىڭنان اسا بالاعا ارنالعان جاڭا مەكتەپتەر سالىناتىن بولادى. كەلەسٸ جىلى قۇرىلىس باستالادى. سوندىقتان جەر تەلٸمٸن بٶلۋ جەنە ونى كوممۋنالدىق جەلٸلەرگە قوسۋ مەسەلەسٸ قازٸردەن باستاپ شەشٸمٸن تابۋعا تيٸس. بۇل مٸندەتتەردٸڭ ۋاقتىلى ەرٸ ساپالى ورىندالۋىنا وبلىس ەكٸمٸ تٸكەلەي جاۋاپ بەرەدٸ. ٷكٸمەتكە وسى جۇمىستى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋدى تاپسىرامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, مەديتسينالىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن دامىتۋ – باستى مٸندەتتٸڭ بٸرٸ. قاراعاندى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸ بٷكٸل ەلٸمٸز ٷشٸن بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلايدى. بۇل وقۋ ورنىن دەرٸگەرلەر ۇستاحاناسى دەۋگە بولادى

– قۇزىرلى مينيسترلٸك ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنان 5 اۋرۋحانا سالۋ تۋرالى جوبا ۇسىندى. سونىڭ بٸرٸ قاراعاندىدا سالىنادى. ۋنيۆەرسيتەت كلينيكاسىنىڭ قۇرىلىسى كەلەسٸ جىلى باستالۋى كەرەك. ونى زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ قاجەت. كلينيكا وسى ٶڭٸردە مەديتسينا عىلىمىن دامىتۋعا جەنە جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋگە تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ دەن سەنەمٸن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى وبلىستىڭ سپورت سالاسىنداعى جەتٸستٸكتەرٸنە توقتالىپ, سپورت ينفراقۇرىلىمىن كەشەندٸ تٷردە دامىتۋعا مەن بەرٸلۋٸ قاجەت ەكەنٸن ايتتى. قوعامدىق سپورتتى دامىتۋعا اتٷستٸ قاراۋعا بولمايدى. وبلىس ورتالىعىندا, شاعىن قالالاردا, اۋداندار مەن اۋىلداردا جۇرتتىڭ سپورتپەن اينالىسۋىنا بارىنشا جاعداي جاساۋ كەرەك. 

قاسىم-جومارت توقاەۆ قاراعاندىنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتٸپ, قالانى ودان ەرٸ تۇراقتى دامىتۋ ٷشٸن قوسىمشا جىلۋ كٶزدەرٸ قاجەت ەكەنٸن ايتتى. وسى رەتتە ٷكٸمەتكە قاراعاندى قالاسىنىڭ ٷشٸنشٸ جىلۋ جەلٸسٸنٸڭ قۇرىلىسىنا قاجەتتٸ قاراجاتتى شۇعىل بٶلۋدٸ تاپسىردى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸككە جەس-تٸڭ جاڭا كٷل تٶگۋ ورنىن جوبالاعان كەزدە, قالا تۇرعىندارىنىڭ پٸكٸرٸن ەسكەرۋدٸ, ٷلەسكەرلەر مەسەلەسٸن شەشۋدٸ, تەمٸرجول جولدارى مەن ٶندٸرٸس ايماقتارى بٶلٸپ جاتقان قالانىڭ سەنٸن كەلتٸرٸپ, اجارىن اشۋ ٷشٸن قالانىڭ جاياۋ جٷرگٸنشٸلەر ينفراقۇرىلىمى مەن جاسىل جەلەگٸنە كٶڭٸل بٶلۋدٸ تاپسىردى.

– قاراعاندى ەلٸمٸزدٸڭ يندۋسترييالىق  لوكوموتيۆٸ ەرٸ  بٸلٸم مەن مەدەنيەت ورتالىعى رەتٸندە تۇرعىندارعا ەلدەقايدا قولايلى قالاعا اينالۋعا تيٸس. 2007 جىلدان بەرٸ كەلە جاتقان قالانىڭ باس جوسپارى ەبدەن ەسكٸردٸ. ونى ۋربانيستەردٸڭ وزىق يدەيالارى مەن جۇرتشىلىقتىڭ پٸكٸرٸن ەسكەرٸپ, جان-جاقتى جاڭارتۋ كەرەك, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

بۇل رەتتە پرەزيدەنت ازاماتتاردى شەشٸم قابىلداۋ پروتسەسٸنە ارالاستىرماي, تۇراقتى دامۋ بولمايتىنىن ەسكەرتتٸ. ازاماتتار قوعامدىق كەڭەستەر ارقىلى ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردى كٶتەرۋگە,  جۇرتشىلىقتىڭ مٷددەسٸن قورعاۋعا بەلسەندٸ ارالاسۋعا تيٸس. ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋعا  بەلسەندٸ قاتىسۋى ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋدىڭ العىشارتى بولماق.

پرەزيدەنت قاراعاندى توپىراعى جەر اۋدارىلىپ كەلگەن  حالىق ٶكٸلدەرٸ مەن ستاليندٸك رەپرەسسييا قۇرباندارىنىڭ  ورتاق ٷيٸنە اينالعانىن, ال قازٸر وسى ٶلكەنٸ مەكەندەگەن ونداعان ەتنوس ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسىپ وتىرعانىن ايتتى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەلەم بۇرىن-سوڭدى بولماعان تۇراقسىزدىققا تاپ كەلٸپ, بٸر-بٸرٸمەن جاۋىعىپ جاتقان زاماندا بٸرلٸك, ىنتىماق, ٶزارا قۇرمەت پەن جاناشىرلىق سەكٸلدٸ بارشامىزعا ورتاق قۇندىلىقتاردى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ ماڭىزدى.

– بٸزدٸڭ  ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸڭ قاراپايىم, بٸراق ەڭ باستى كٶرسەتكٸشٸ كٶك پاسپورتىمىز ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸن. بۇل قۇجات – بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ تٸرەگٸنە اينالعان وزىق قاعيداتتاردىڭ نىشانى. سونداي-اق ەلٸمٸزدٸ بارلىق سىن-قاتەرلەردەن امان الىپ شىعاتىن باستى قۇندىلىقتارىمىزدى بٸرٸكتٸرەدٸ, ەدٸلدٸكتٸڭ سيمۆولى جەنە ۇلتىمىزدىڭ كەلەشەككە ۇمتىلىسىن بەينەلەيدٸ. بٸزدٸڭ كٶك پاسپورتىمىزدى بٷكٸل ەلەم تانيدى ەرٸ قۇرمەتتەيدٸ. بۇل - بٸزدٸڭ ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋعا باعىتتالعان تالاي جىلدان بەرگٸ تەڭگەرٸمدٸ ەرٸ جاۋاپتى سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ نەتيجەسٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ٸستەردە جاۋاپتى جەنە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان جەنە ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلاتىن ەل ەكەنٸن, سونداي-اق ەلەمگە كەڭٸنەن بەلگٸلٸ ەكەنٸن ايتتى.

قازٸرگٸدەي ارازدىق پەن ٶزارا سەنٸمسٸزدٸك كٷشەيگەن كٷردەلٸ گەوساياسي احۋال كەزٸندە بۇل اسا ماڭىزدى.  

– ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, جاقىندا قىركٷيەك ايىندا قازاقستانعا كەلٸپ كەتكەن ريم پاپاسى فرانتسيسك سٶيلەگەن سٶزٸندە ەلٸمٸزدٸ كەزدەسۋ مەن ديالوگ مەكەنٸ, بەيبٸتشٸلٸك پەن ادامزات بالاسىنىڭ اراسىنداعى باۋىرمالدىقتىڭ ناسيحاتشىسى, بٸر-بٸرٸنە قۇلاق اسىپ, قۇرمەتپەن قارايتىن بەيبٸتشٸلٸكتٸ دەرٸپتەۋگە كٷش سالۋشى رەتٸندە باعالادى. ادامزاتتىڭ بەدەلدٸ ەرٸ رۋحاني كٶشباسشىلارىنىڭ بٸرٸ – پونتيفيكتٸڭ بۇل سٶزدەرٸ قازاقستاندى ٶتە دەل سيپاتتايدى ەرٸ قۇندىلىقتارىمىزدى ايشىقتايدى. مەنٸڭ جٷرگٸزٸپ جاتقان رەفورمالارىمنىڭ مەنٸ – ەربٸر قازاقستان  ازاماتىنا ەلٸمٸزدٸ نىعايتۋداعى ٶز رٶلٸ مەن ماڭىزىن  سەزٸندٸرۋ, – دەدٸ قاسىم جومارت توقاەۆ.

سٶزٸنٸڭ سوڭىندا پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸڭ  جاڭا ساياسي دەۋٸرگە قادام باسقانىن ايتتى.

– جاڭارتىلعان كونستيتۋتسييا نەگٸزٸندە باستى ساياسي ينستيتۋتتار قايتا ٸسكە قوسىلادى, بارشا ازاماتتاردىڭ يگٸلٸگٸنە جۇمىس ٸستەيتٸن, اشىق ەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەكونوميكالىق جٷيە قالىپتاسادى. بٸز ٷلكەن جولعا ەندٸ قادام باستىق. الدا سوت جٷيەسٸ مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن تٷبەگەيلٸ رەفورمالاۋ مٸندەتٸ تۇر. نەتيجەسٸندە زاڭ ٷستەمدٸگٸ مەن تەرتٸپ ٶمٸرٸمٸزدٸڭ ٶلشەمٸنە اينالادى. قۇندىلىقتار قايتا قارالىپ, ەڭبەكتٸ دەرٸپتەۋ الدىڭعى ورىنعا شىعادى,  –  دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

سونىمەن قاتار ەرقاشان قايناعان ەڭبەكتٸڭ ورتاسى سانالعان قاراعاندى جۇرتىنىڭ ەل دامۋىنا قوسقان وراسان ٷلەسٸنە ريزاشىلىعىن بٸلدٸرٸپ, جاس ۇرپاقتى ەڭبەكقورلىققا, وتانشىلدىققا شاقىردى.

– وتانشىلدىق – مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸ ساقتاۋدىڭ باستى كەپٸلٸ. شىن مەنٸندە, تۋعان جەرٸڭدٸ سٷيۋدەن اسقان قاسيەت جوق. تۋعان حالقىڭا قىزمەت جاساۋدان ارتىق باقىت جوق. وتانسٷيگٸشتٸك دەگەنٸمٸز – قىزىل سٶزبەن ۇرانداتىپ, الاڭعا شىعۋ ەمەس, ەل مٷددەسٸ ٷشٸن ەڭبەك ەتۋ. وسى ٶڭٸردٸڭ بٸرتۋار پەرزەنتٸ ەليحان بٶكەيحان «تٸرٸ بولسام قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەگەن. الاش قايراتكەرٸ وسىلايشا بەرٸمٸزدٸ ەل مٷددەسٸنە ادال بولۋعا ٷندەگەن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى. 

كەزدەسۋ سوڭىندا پرەزيدەنت قاراعاندى وبلىسىنىڭ بٸرقاتار ازاماتتارىن مەملەكەتتٸك ناگرادالارمەن ماراپاتتادى. «ٷستەل تەننيسٸ بويىنشا وليمپيادالىق رەزەرۆتٸڭ وبلىستىق مامانداندىرىلعان بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر مەكتەبٸ» كمم جاتتىقتىرۋشىسى – وقىتۋشىسى ەلميرا ەليەۆا جەنە «قاراعاندى وبلىستىق كلينيكالىق اۋرۋحانا» كمك بٶلٸمشە مەڭگەرۋشٸسٸ ەۆگەنيي موروزوۆ «قۇرمەت» وردەنٸمەن, «ارسەلور ميتتال تەمٸرتاۋ» اق تسەح باستىعى الەكسەي بەرگ III دەرەجەلٸ «ەڭبەك داڭقى» وردەنٸمەن ماراپاتتالدى. «ارسەلور ميتتال تەمٸرتاۋ» اق «تەنتەك» شاحتاسىنىڭ ۋچاسكە باستىعى ارتيوم قاسىموۆقا,  «Talbesyk» كٶپبالالى انالار وداعى» قب باسشىسى لەززات قوجاحمەتوۆاعا, «Kazakhmys Coal» جشس «گورنىي» ۋچاسكەسٸنٸڭ ماشينيسٸ الەكساندر ۆلاديميروۆيچ كومارداعا «ەرەن ەڭبەگٸ ٷشٸن» مەدالٸ تابىس ەتٸلدٸ.