Prezident Qaraǵandy oblysynyń jurtshylyǵymen kezdesti, dep habaralaidy "Ult aqparat" Aqordanyń resmi saityna silteme jasap.
Memleket basshysy Qaraǵandy jurtshylyǵymen kezdesýinde oblystyń tynys-tirshiligimen tanysyp, naqty máselelerdi talqylaý úshin arnaiy kelgenin atap ótti. Sondai-aq óńirdiń tarihy men el rýhaniiatynda alatyn orny týraly aitty.
– Qaraǵandy tabiǵi bailyǵymen qazynaly dep atalmaǵany anyq. Saryarqanyń dál júreginde ornalasqan aimaqtyq tarihi, rýhani qazynasy da orasan zor. Talai tarihi oqiǵanyń kýási bolǵan shejireli aimaqtan qazaqtyń kóptegen birtýar tulǵalary shyqqan. Qaraǵandy – Álihan Bókeihan, Jaqyp Aqbaev, Álimhan Ermekov siiaqty Alash arystary dúniege kelgen qasietti jer. Sondai-aq, Táttimbet kúi tolǵap, Mádi án salǵan qazaq óneriniń kieli besigi. Sáken Seifýllin, Ǵabiden Mustafin, Qasym Amanjolov syndy ádebietimizdiń alyptary da osy qasterli topyraqtan shyqqan. Oblys aýmaǵynda tamasha tabiǵatymen kóz tartatyn jerler kóp. Qarqaraly men Shaitankól, Bektaý ata jáne Buǵyly-Taǵyly taýlary qashanda qazaqtyń qutty mekeni sanalǵan. Jeriniń ústi mádeni jádigerge, asty qazba bailyqqa toly ólkeniń elimiz úshin airyqsha orny bar, – dedi Memleket basshysy.
Prezident Qaraǵandy oblysyndaǵy taý-ken jáne metallýrgiia ónerkásibi elimizdiń ekonomikalyq áleýetin damytýda airyqsha oryn alatynyn, munda respýblikadaǵy mystyń teń jartysy, kómirdiń úshten biri, bolattyń 85 paiyzdan astamy óndiriletinin aitty.
– Oblys elimizdiń ónerkásip sektorynda jetekshi orynǵa ie. Aimaq qarqyndy damyp keledi jáne ekonomikanyń barlyq salasy boiynsha turaqty ósim kórsetkishin saqtap otyr. Biz «qýatty óńirler – qýatty el» qaǵidatyn naqty ustanyp kelemiz, – dedi Memleket basshysy.
Prezident Qaraǵandy oblysynyń damý barysyn udaiy nazarda ustaitynyn aityp, ólkeniń órkendeýine serpin beretin birqatar basym baǵytty atady.
– Birinshi, óńdeý ónerkásibin qoldaý. Oblystyń ónerkásip óndirisiniń jalpy kólemindegi óńdeýshi sektordyń úlesi 80 paiyzdy quraidy. Bul kórsetkish boiynsha aimaq kósh bastap tur. Áitse de oblystyń osy baǵytyn odan ári damytý úshin múmkindik mol, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev biyl shildede ótken Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda óńdeý salasyndaǵy investitsiialyq jobalardyń pýlyn jasaqtaý qajettigine basa mán bergenin eske saldy. Prezidenttiń aitýynsha, qazirgi geosaiasi ahýalǵa jáne álemdegi ekonomikalyq jaǵdaiǵa bailanysty otandyq ekonomikany ártaraptandyrýdyń mańyzy odan saiyn arta tústi. Osy rette memlekettiń mindeti – orta jáne joǵary deńgeidegi taýar óndirisin ulǵaitýǵa qolaily jaǵdai jasaý.
– Qaraǵandydaǵy «Saryarqa» arnaiy ekonomikalyq aimaǵy men «Saran» indýstriialyq aimaǵynda birqatar iri kásiporyn iske qosylyp, perspektivasy mol óndiris jobalary júzege asyrylyp jatyr. Olar sheteldik kompaniialardyń óndirisin kóshiretin alańǵa da ainala alady jáne ainalýǵa tiis. Ol úshin laiyqty jaǵdai jasalýy kerek. Úkimetke «Saran» indýstriialyq aimaǵynyń infraqurylymyn qalyptastyrýdy 2023 jyly aiaqtaýdy tapsyramyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident oblystyń tranzittik-tasymal áleýeti men jol infraqurylymyn damytý máselesine arnaiy toqtaldy.
– Aimaqty damytýǵa avtokólik joldarynyń sapasy airyqsha yqpal etetini anyq. Qazir Ortalyq – Ońtústik kólik dálizi salynyp jatyr. Balqash qalasy arqyly ótetin joldyń qurylysy óte baiaý júrip, merzimi qaita-qaita keiinge qalýda. Úkimetke «Qaraǵandy – Balqash» jáne «Balqash – Býrylbaital» tas jolyn kelesi jyly salyp bitirýdi tapsyramyn. Sonymen birge «Qaraǵandy – Jezqazǵan» kúre joly da asa mańyzdy. Uzyndyǵy 500 shaqyrymnan asatyn jol jóndelse, ortalyq óńirlerge barys-kelis jaqsarady. Júk tasymaly kóbeiedi. Bul Ulytaý oblysyn damytýǵa zor septigin tigizedi. Eki oblystyń investitsiialyq jáne týristik múmkindigin arttyrady. Osy joldy jóndeý jumysyna aldaǵy jyly dereý kirisý kerek. Sondai-aq «Qaraǵandy – Qarqaraly» tas jolyn jóndeýdi tapsyramyn. Qarqaralynyń týristik áleýetin arttyrý maqsatynda bul jumysty aldaǵy eki jyldyń ishinde aiaqtaý qajet, – dedi Prezident.
Budan keiin Memleket basshysy monoqalalardy damytý máselesine toqtaldy. Prezident Qaraǵandydaǵy óndiris oshaqtarynyń edáýir bóligi 5 monoqalada shoǵyrlanǵanyn atap ótip, oblys halqynyń jartysyna jýyǵy osy qalalardy mekendeitinine nazar aýdardy. Sondyqtan qala halqynyń turmys-tirshiligin iri kásiporyndarǵa táýeldi qylmai, olarǵa aýtsorsing qyzmetin kórsetetin kásipkerlikti damytýǵa, investitsiia tartýǵa, jańa ónim óndirýge basa nazar aýdarý qajet.
– Elimizde «Qýatty óńirler – el damýynyń draiveri» atty ulttyq joba júzege asyrylyp jatyr. Ákimdik Úkimetpen birlesip, osy joba aiasynda basqa da shaǵyn qalalarda irgeli bastamalardy qolǵa alýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Prezident Balqash qalasynyń týristik áleýetin arttyrý úshin Balqash jaǵalaýyn damytý josparyn ázirleýdi, Balqashqa ushatyn ushaq biletin sýbsýdiialaý jáne qosymsha áýe jáne temirjol reisterin ashý múmkindigin qarastyrýdy tapsyrdy.
Memleket basshysy iri ónerkásip kásiporyndary ornalasqan oblys turǵyndary ekologiia máselesin jii kóteretinin aitty. Osy rette Prezident iri kásiporyndarǵa qorshaǵan ortanyń tazalyǵyn saqtaý jóninde qabyldanǵan mindettemelerdi, standarttar men normalardy qatań saqtaý kerek ekenin eske saldy.
– Aimaqtyń indýstriialyq damýy azamattardyń múddesi men turmys sapasyna zardabyn tigizbeýge tiis. Ekologiia ministrligi bul máseleni baqylaýǵa alýy kerek. Óndiristik kásiporyndarǵa zamanaýi tazalaý qurylǵylaryn qoldanyp, óndiris protsesin jetildirýmen jáne aýmaqty kógaldandyrýmen júieli túrde ainalysqan jón. «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy aiasynda mundai sharalar búkil el kóleminde júzege asyrylyp jatyr. Budan bólek, jer qoinaýyn paidalanýshylardyń arnaýly tólemderin túgeldei ekologiialyq problemalardy sheshýge baǵyttaý máselesin qarastyrý mańyzdy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń aitýynsha, oblystyń óndiristik kásiporyndarynda eńbek qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi syn kótermeidi.
– Qaraǵandy siiaqty indýstriiasy damyǵan oblys úshin bul – mańyzdy másele. Mysaly, tek 2022 jyly «ArselorMittalTemirtaý» AQ obektilerinde jumysshylar qaza tapqan birneshe oqiǵa tirkeldi. Iri kompaniialar óndiristi jańǵyrtýǵa árdaiym investitsiia quiýy kerek. Ýákiletti organdar óndiristik apattardyń kóbeigeni úshin kásiporyndardyń jaýapkershiligin kúsheitetin júieli sharalar qabyldaýy qajet, – dedi Memleket basshysy.
Prezident elimizdiń indýstriialyq qýatyn arttyrýǵa adal eńbegimen, mańdai terimen úles qosyp jatqan shahterler men metallýrgterge rizashylyǵyn bildirip, olardyń eseli eńbegi erekshe qurmetke laiyq ekenin aitty. Sondai-aq ónerkásip ieleri shikizat baǵasynyń ońtaily sátin eskere otyryp, qarapaiym jumysshylardyń eńbekaqysyn kóterýge múmkindik taba alatynyna senim bildirdi.
– Qazaqstanda oligarhtyq kapitalizmniń zamany ótip, el azamattarynyń aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershilikti sezinetin kezeń jetti. Azamattarymyzǵa tiimdi ári áleýmettik jaýapkershilikti sezinetin, el ekonomikasynda aldyńǵy orynda turǵan biznes kerek. Memleket konstrýktivti dialogqa jáne ózara tiimdi seriktestikke ázir. Biz kásipkerlerge barlyq jaǵdaidy jasaýdy jalǵastyramyz, elimizdegi investitsiialyq klimatty birte-birte jaqsartamyz. Buǵan eshkimniń kúmáni bolmaýǵa tiis, – dedi Memleket basshysy.
Prezident óz sózinde shahterler Azamattyq kodekstiń regrestik jáne zeinetkerlik tólemder bóligine túzetý engizý qajettigin biraz ýaqyttan beri aityp kele jatqanyna toqtaldy.
– Adamdardyń talap-tilekterin jaqsy túsinemin. Bul – zeinetkerlik jáne salyq júielerin, sondai-aq áleýmettik qamsyzdandyrýdy ózgertýge qatysty óte kúrdeli másele. Bul máseleni áriptesterińizdiń, joldastaryńyzdy, ekonomikanyń basqa da qaýipti salalarynda eńbek etetin jumysshylardyń jáne jalpy qoǵamdaǵy barlyq toptardyń múddesin eskere otyryp, muqiiat qarastyrý kerek. Úkimettiń belgili bir ázirlemeleri bar. Kelesi jyldyń basynda Úkimet maǵan naqty usynystar beredi, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev oblysty sýmen qamtamasyz etý jáne aýyl sharýashylyǵyn damytý ózekti másele ekenin aitty.
– Oblystaǵy 176 aýylda taza sý joq. Biyl 37 eldi mekenge taza sý beriledi. Basqa aýyldardy kóp sozbai, sýmen qamtý qajet. Sońǵy jyldary Balqash kóli kúrt tartylyp barady. Elimizdiń ortalyǵyn sýmen qamtamasyz etetin Sátbaev kanalynyń tehnikalyq jaǵdaiy máz emes. Bilikti mamandarmen birlesip, osy eki máseleni muqiiat zertteýdi tapsyramyn, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev óńirdiń óndiristik qýatyn ǵana emes, agrarlyq áleýetin arttyrý da asa mańyzdy ekenine nazar aýdardy. Sondai-aq sońǵy bes jylda elimizde jylqy sany 2 ese ósip, 4 millionǵa jetkenine toqtaldy. Osy oraida Qaraǵandy oblysy kósh basyndaǵy aimaqtardyń biri. Sebebi bul óńirde maldy jazda óriske, qysta tebinge shyǵaratyn jaiylym kóp.
– Degenmen jerdiń bári tolyǵymen eldiń igiligine jarap jatqan joq. Qazir bul baǵytta naqty jumystardy qolǵa aldyq. Meniń tapsyrmammen aýylsharýashylyǵy jerlerine ǵaryshtan monitoring jasaldy. Respýblika boiynsha igerilmei bos jatqan 20 millionnan astam gektar jaiylym jer anyqtaldy. Ony memleket menshigine qaitarýmen ainalysatyn arnaiy komissiia jumys istep jatyr. Qazirdiń ózinde 4,2 million gektardan astam alqap qaitaryldy. Sonyń ishinde 1,1 million gektar Qaraǵandy oblysyna tiesili. Álemde toǵyzynshy oryn alatyn ulan-ǵaiyr jeri bar Qazaqstanda jaiylym tapshylyǵy degen – esh qisynǵa kelmeitin nárse, – dedi Prezident.
Prezident bilim berý, densaýlyq saqtaý, sport jáne mádeniet infraqurylymyn damytý máselesine de nazar aýdardy. Onyń aitýynsha, bul baǵyttaǵy jumystar azamattardyń turmysyna tikelei áser etedi. Urpaqtyń sapaly bilim alýyna basa mán berilip otyr. Memleket basshysynyń bastamasymen «Jaily mektep» ulttyq jobasy qolǵa alynǵan. Ol búkil el kóleminde júzege asyrylyp jatyr.
– Aldaǵy 3 jylda osy óńirdiń ózinde 28 myńnan asa balaǵa arnalǵan jańa mektepter salynatyn bolady. Kelesi jyly qurylys bastalady. Sondyqtan jer telimin bólý jáne ony kommýnaldyq jelilerge qosý máselesi qazirden bastap sheshimin tabýǵa tiis. Bul mindetterdiń ýaqtyly ári sapaly oryndalýyna oblys ákimi tikelei jaýap beredi. Úkimetke osy jumysty qatań baqylaýǵa alýdy tapsyramyn, – dedi Memleket basshysy.
Prezidenttiń aitýynsha, meditsinalyq bilim berý júiesin damytý – basty mindettiń biri. Qaraǵandy meditsina ýniversiteti búkil elimiz úshin bilikti mamandar daiarlaidy. Bul oqý ornyn dárigerler ustahanasy deýge bolady
– Quzyrly ministrlik ýniversitetter janynan 5 aýrýhana salý týraly joba usyndy. Sonyń biri Qaraǵandyda salynady. Ýniversitet klinikasynyń qurylysy kelesi jyly bastalýy kerek. Ony zamanaýi quraldarmen jabdyqtaý qajet. Klinika osy óńirde meditsina ǵylymyn damytýǵa jáne jańa tehnologiialardy engizýge tyń serpin beredi den senemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Memleket basshysy oblystyń sport salasyndaǵy jetistikterine toqtalyp, sport infraqurylymyn keshendi túrde damytýǵa mán berilýi qajet ekenin aitty. Qoǵamdyq sportty damytýǵa atústi qaraýǵa bolmaidy. Oblys ortalyǵynda, shaǵyn qalalarda, aýdandar men aýyldarda jurttyń sportpen ainalysýyna barynsha jaǵdai jasaý kerek.
Qasym-Jomart Toqaev Qaraǵandynyń qarqyndy damyp kele jatqanyn atap ótip, qalany odan ári turaqty damytý úshin qosymsha jylý kózderi qajet ekenin aitty. Osy rette Úkimetke Qaraǵandy qalasynyń úshinshi jylý jelisiniń qurylysyna qajetti qarajatty shuǵyl bólýdi tapsyrdy.
Sonymen qatar Prezident jergilikti ákimdikke JES-tiń jańa kúl tógý ornyn jobalaǵan kezde, qala turǵyndarynyń pikirin eskerýdi, úleskerler máselesin sheshýdi, temirjol joldary men óndiris aimaqtary bólip jatqan qalanyń sánin keltirip, ajaryn ashý úshin qalanyń jaiaý júrginshiler infraqurylymy men jasyl jelegine kóńil bólýdi tapsyrdy.
– Qaraǵandy elimizdiń indýstriialyq lokomotivi ári bilim men mádeniet ortalyǵy retinde turǵyndarǵa áldeqaida qolaily qalaǵa ainalýǵa tiis. 2007 jyldan beri kele jatqan qalanyń Bas jospary ábden eskirdi. Ony ýrbanisterdiń ozyq ideialary men jurtshylyqtyń pikirin eskerip, jan-jaqty jańartý kerek, – dedi Memleket basshysy.
Bul rette Prezident azamattardy sheshim qabyldaý protsesine aralastyrmai, turaqty damý bolmaitynyn eskertti. Azamattar qoǵamdyq keńester arqyly áleýmettik problemalardy kóterýge, jurtshylyqtyń múddesin qorǵaýǵa belsendi aralasýǵa tiis. Azamattardyń memlekettik basqarýǵa belsendi qatysýy Ádiletti Qazaqstandy qurýdyń alǵysharty bolmaq.
Prezident Qaraǵandy topyraǵy jer aýdarylyp kelgen halyq ókilderi men stalindik repressiia qurbandarynyń ortaq úiine ainalǵanyn, al qazir osy ólkeni mekendegen ondaǵan etnos elimizdiń damýyna eleýli úles qosyp otyrǵanyn aitty. Onyń pikirinshe, álem buryn-sońdy bolmaǵan turaqsyzdyqqa tap kelip, bir-birimen jaýyǵyp jatqan zamanda birlik, yntymaq, ózara qurmet pen janashyrlyq sekildi barshamyzǵa ortaq qundylyqtardy kózdiń qarashyǵyndai saqtaý mańyzdy.
– Bizdiń ulttyq biregeiligimizdiń qarapaiym, biraq eń basty kórsetkishi kók pasportymyz ekenine senimdimin. Bul qujat – bizdiń memlekettigimizdiń tiregine ainalǵan ozyq qaǵidattardyń nyshany. Sondai-aq elimizdi barlyq syn-qaterlerden aman alyp shyǵatyn basty qundylyqtarymyzdy biriktiredi, ádildiktiń simvoly jáne ultymyzdyń keleshekke umtylysyn beineleidi. Bizdiń kók pasportymyzdy búkil álem tanidy ári qurmetteidi. Bul - bizdiń Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa baǵyttalǵan talai jyldan bergi teńgerimdi ári jaýapty syrtqy saiasatymyzdyń nátijesi, – dedi Memleket basshysy.
Prezident Qazaqstannyń halyqaralyq isterde jaýapty jáne qarqyndy damyp kele jatqan jáne ózara tiimdi yntymaqtastyqqa umtylatyn el ekenin, sondai-aq álemge keńinen belgili ekenin aitty.
Qazirgidei arazdyq pen ózara senimsizdik kúsheigen kúrdeli geosaiasi ahýal kezinde bul asa mańyzdy.
– Ózderińiz biletindei, jaqynda qyrkúiek aiynda Qazaqstanǵa kelip ketken Rim papasy Frantsisk sóilegen sózinde elimizdi kezdesý men dialog mekeni, beibitshilik pen adamzat balasynyń arasyndaǵy baýyrmaldyqtyń nasihatshysy, bir-birine qulaq asyp, qurmetpen qaraityn beibitshilikti dáripteýge kúsh salýshy retinde baǵalady. Adamzattyń bedeldi ári rýhani kóshbasshylarynyń biri – Pontifiktiń bul sózderi Qazaqstandy óte dál sipattaidy ári qundylyqtarymyzdy aishyqtaidy. Meniń júrgizip jatqan reformalarymnyń máni – árbir Qazaqstan azamatyna elimizdi nyǵaitýdaǵy óz róli men mańyzyn sezindirý, – dedi Qasym Jomart Toqaev.
Sóziniń sońynda Prezident elimizdiń jańa saiasi dáýirge qadam basqanyn aitty.
– Jańartylǵan Konstitýtsiia negizinde basty saiasi institýttar qaita iske qosylady, barsha azamattardyń igiligine jumys isteitin, ashyq ári básekege qabiletti ekonomikalyq júie qalyptasady. Biz úlken jolǵa endi qadam bastyq. Alda sot júiesi men quqyq qorǵaý organdaryn túbegeili reformalaý mindeti tur. Nátijesinde zań ústemdigi men tártip ómirimizdiń ólshemine ainalady. Qundylyqtar qaita qaralyp, eńbekti dáripteý aldyńǵy orynǵa shyǵady, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar árqashan qainaǵan eńbektiń ortasy sanalǵan Qaraǵandy jurtynyń el damýyna qosqan orasan úlesine rizashylyǵyn bildirip, jas urpaqty eńbekqorlyqqa, otanshyldyqqa shaqyrdy.
– Otanshyldyq – memlekettiligimizdi saqtaýdyń basty kepili. Shyn máninde, týǵan jerińdi súiýden asqan qasiet joq. Týǵan halqyńa qyzmet jasaýdan artyq baqyt joq. Otansúigishtik degenimiz – qyzyl sózben urandatyp, alańǵa shyǵý emes, el múddesi úshin eńbek etý. Osy óńirdiń birtýar perzenti Álihan Bókeihan «Tiri bolsam qazaqqa qyzmet qylmai qoimaimyn» degen. Alash qairatkeri osylaisha bárimizdi el múddesine adal bolýǵa úndegen, – dedi Memleket basshysy.
Kezdesý sońynda Prezident Qaraǵandy oblysynyń birqatar azamattaryn memlekettik nagradalarmen marapattady. «Ústel tennisi boiynsha olimpiadalyq rezervtiń oblystyq mamandandyrylǵan balalar men jasóspirimder mektebi» KMM jattyqtyrýshysy – oqytýshysy Elmira Álieva jáne «Qaraǵandy oblystyq klinikalyq aýrýhana» KMK bólimshe meńgerýshisi Evgenii Morozov «Qurmet» ordenimen, «Arselor Mittal Temirtaý» AQ tseh bastyǵy Aleksei Berg III dárejeli «Eńbek dańqy» ordenimen marapattaldy. «Arselor Mittal Temirtaý» AQ «Tentek» shahtasynyń ýchaske bastyǵy Artiom Qasymovqa, «Talbesyk» kópbalaly analar odaǵy» QB basshysy Lázzat Qojahmetovaǵa, «Kazakhmys Coal» JShS «Gornyi» ýchaskesiniń mashinisi Aleksandr Vladimirovich Komardaǵa «Eren eńbegi úshin» medali tabys etildi.
