توقاەۆ: ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ ٸسٸ ەندٸ عانا باستالدى

مەملەكەت باسشىسى

ق.ك.توقاەۆتىڭ

قازاقستان حالقىنا جولداۋى 

ەدٸلەتتٸ مەملەكەت. بٸرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلٸ قوعام

قۇرمەتتٸ وتانداستار!

قادٸرلٸ دەپۋتاتتار جەنە ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ!

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 59-شى بابىنا سەيكەس VII شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتٸڭ ٷشٸنشٸ سەسسيياسىن اشىق دەپ جارييالايمىن. 

قۇرمەتتٸ دەپۋتاتتار!

بارشاڭىزدى پارلامەنتتٸڭ كەزەكتٸ سەسسيياسىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن!

بيىل بٸز جاڭا كەزەڭگە قادام باستىق. حالقىمىز جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا ساياسي جاڭعىرۋ باعدارىن قولدادى. كونستيتۋتسييالىق رەفورما جاڭا, ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى اسا ماڭىزدى قادام بولدى. ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي جاڭعىرۋ ەندٸ ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەرگە ۇلاسۋعا تيٸس.   

بٸز «ازامات – بيزنەس – مەملەكەت» اراسىنداعى قاتىناستى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتەمٸز. مەملەكەت, ەڭ الدىمەن, بەرٸنە بٸردەي مٷمكٸندٸك بەرٸپ, ەدٸلدٸك ورناتادى. قوعام يگٸلٸگٸنە ارنالعان قىزمەت دەڭگەيٸ جوعارى بولۋىنا كەپٸلدٸك بەرەدٸ. ەلەۋمەتتٸك جاعىنان ەلسٸز توپتاعى ازاماتتارعا قولداۋ كٶرسەتەمٸز. مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جاندارعا دا كٶمەكتەسەمٸز. پرەزيدەنت جانىنداعى ومبۋدسمەن تاعايىندالادى.   

مەملەكەت ەكونوميكالىق ەركٸندٸكتٸ قولدايدى. بٸراق, حالىقتى نارىق تۇراقسىزدىعىنىڭ ىقپالىنان بارىنشا قورعايدى. شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ مەيلٸنشە دامىتادى.

ەندٸ رەفورمالاردىڭ ناقتى باعدارلارىنا توقتالايىن.    

بٸرٸنشٸ باعدار. جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات.

بٸز ەكونوميكامىزدا قوردالانعان مەسەلەلەردٸ جاقسى بٸلەمٸز. مىسالى, شيكٸزاتقا ەلٸ دە تەۋەلدٸمٸز. ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ تٶمەن, يننوۆاتسييا جەتكٸلٸكسٸز. ۇلتتىق تابىستىڭ يگٸلٸگٸن جۇرتتىڭ بەرٸ بٸردەي كٶرٸپ وتىرعان جوق.

ەرينە, مۇنىڭ بارلىعى – كٷردەلٸ مەسەلەلەر. بٸراق, ونى شەشۋدٸڭ ناقتى جولدارى بار.

اتاپ ايتساق, بۇل – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ جەنە  تسيفرلاندىرۋ. سونداي-اق, شاعىن جەنە ورتا بيزنەس پەن ادام كاپيتالىن دامىتۋ, زاڭ ٷستەمدٸگٸن ورنىقتىرۋ. سوندىقتان, تىڭ تەسٸلدەر قاجەت ەكەنٸ سٶزسٸز.    

ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى ەش ٶزگەرمەيدٸ. ونىڭ مەنٸ – ساپالىق جەنە ينكليۋزيۆتٸك تۇرعىدان حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ.

جاڭا ەكونوميكالىق باعدارىمىزدىڭ باستى باسىمدىقتارى مىنالار:

– جەكە كەسٸپكەرلٸك باستامالاردى ىنتالاندىرۋ, ياعني, مەملەكەتتٸك كاپيتاليزمنەن جەنە مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاعا شەكتەن تىس ارالاسۋىنان باس تارتۋ;

– بەسەكەلەستٸكتٸ دامىتۋ, ياعني بەرٸنە بٸردەي مٷمكٸندٸك بەرۋ;

– سونداي-اق, ۇلتتىق تابىستى ەدٸل بٶلۋ.

مۇنىڭ بەرٸ كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن بٸرقاتار ماڭىزدى مٸندەتتٸ شەشۋدٸ تالاپ ەتەدٸ.

بٸرٸنشٸ. باعانى ەكٸمشٸلٸك جولمەن رەتتەۋ تۇتاس سالالاردىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن تٶمەندەتەدٸ. سونداي-اق, تاۋار تاپشىلىعىن تۋىنداتىپ, ەلدٸ يمپورتقا تەۋەلدٸ ەتەدٸ.   

سوندىقتان, باعا بەلگٸلەۋ ٸسٸنە مەملەكەتتٸڭ ارالاسۋىنان بٸرتٸندەپ باس تارتۋ كەرەك. بەسەكەلٸك ورتاسى جوق نارىقتار عانا بۇرىنعىداي قالا بەرەدٸ. مونوپوليستەردٸڭ تاريفتەرٸ قاتاڭ باقىلاۋدا بولادى. بٸراق, باقىلاۋ جاساۋ ورىنسىز قىسىم كٶرسەتۋ دەگەن سٶز ەمەس.

بٷگٸندە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ بيزنەستٸ تەكسەرۋگە جاپپاي كٸرٸسٸپ, باعالار مەن تاريفتەردٸ تٶمەندەتۋدٸ تالاپ ەتۋٸ جيٸلەپ كەتتٸ. قۇر داقپىرت ٷشٸن جاسالاتىن مۇنداي  ەرەكەتتەردٸ دوعارۋ كەرەك.

مونوپولييانىڭ تابىسىن شەكتەۋ قاجەتتٸگٸ مەن ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسييا سالۋدى قامتاماسىز ەتۋ اراسىندا تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋ ماڭىزدى. ەلٸمٸزدە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەتٸن جەلٸلەردٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸنٸڭ, جىلۋ كوممۋنيكاتسيياسىنىڭ 57 پايىزىنىڭ جەنە سۋ قۇبىرى جەلٸسٸنٸڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ توزىعى جەتكەن. وسىدان-اق بٸراز جايتتى اڭعارۋعا بولادى.

تاريفتەردٸ كٷشپەن ۇستاپ تۇرۋدىڭ اقىرى سونىڭ بەرٸن كەزەكپەن ٶشٸرۋگە جەنە تٷرلٸ اپاتتى جاعدايلار تۋىنداۋىنا ەكەپ سوقتىرادى. وسىنىڭ سالدارىنان ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا جەنە ٶمٸرٸنە قاتەر تٶنەدٸ.      

مونوپولييالى نارىقتاردا «تاريفتٸ ينۆەستيتسيياعا ايىرباستاۋ» دەگەن جاڭا تاريف ساياساتىنا كٶشۋ كەرەك. جەلٸلەر مەن قۋات كٶزدەرٸنٸڭ توزۋ دەڭگەيٸن كەمٸندە 15 پايىزعا ازايتۋ قاجەت.

تاريف ينفراقۇرىلىمعا قارجى سالعانى جەنە اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ مەملەكەتتٸك مونيتورينگٸ جٷيەسٸنە قاتىسقانى ٷشٸن بەرٸلەدٸ. مەنشٸك يەسٸ ينۆەستيتسييانىڭ ايتارلىقتاي بٶلٸگٸن تاريفتٸڭ ەمەس, ٶز قارجىسىنىڭ ەسەبٸنەن سالۋعا تيٸس.  

يننوۆاتسييا ەنگٸزۋ ٷشٸن تيٸمدٸ ىنتالاندىرۋ شارالارىن ەزٸرلەگەن جٶن. سونداي-اق, شىعىستىڭ بٸر بٶلٸگٸن تاريفتٸك سمەتانىڭ اياسىندا قايتا بٶلۋگە جەنە تابىستىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن ساقتاپ قالۋعا رۇقسات بەرۋ كەرەك.

تاريفتەردٸ توعىسپالى سۋبسيدييالاۋدان, ياعني بٸر تۇتىنۋشىلار ٷشٸن باعانى ۇستاپ تۇرۋ ماقساتىمەن باسقالار ٷشٸن باعانى كٶتەرۋ تەسٸلٸنەن بٸرتٸندەپ باس تارتۋ قاجەت.

ەكٸنشٸ. ەكونوميكانى ودان ارى مونوپوليياسىزداندىرۋ ٷشٸن ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق شەشٸمدەر قابىلداۋ قاجەت.

«كونگلومەرات» ۇعىمىن زاڭ جٷزٸندە ايقىنداپ العان جٶن.

نارىقتىڭ ٶزارا بايلانىستى سۋبەكتٸلەرٸ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن بٸر جەرگە شوعىرلاندىرۋ ٷشٸن رۇقسات الۋعا مٸندەتتٸ. ولاردىڭ بارلىق مەمٸلەسٸن, سونىڭ ٸشٸندە  نارىققا تەن ەمەس باعالاردى قولدانۋ بەلگٸلەرٸ بويىنشا جاسالعان كەلٸسٸمدەرٸن دە مۇقييات تەكسەرۋ كەرەك. 

بٸرىڭعاي وپەراتورلاردىڭ قىزمەتٸ نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋعا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. سوندىقتان, بۇل ينستيتۋتتى رەتكە كەلتٸرگەن جٶن. قازٸر جۇمىس ٸستەپ تۇرعان وپەراتورلاردى بەسەكەلٸ ورتاعا بەرۋ قاجەت نەمەسە مونوپوليست دەپ تانىپ, قىزمەتٸن مونوپوليياعا قارسى ارناۋلى قۇقىق اياسىندا رەتتەۋ كەرەك.

ٷشٸنشٸ. ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ٶسۋٸ سالىق ساياساتىنىڭ تٷسٸنٸكتٸ جەنە بولجاۋعا بولاتىنداي ەتٸپ جٷرگٸزٸلۋٸنە تٸكەلەي بايلانىستى.

فيسكالدى رەتتەۋ ٸسٸن قايتا جاڭعىرتۋ ٷشٸن 2023 جىلى جاڭا سالىق كودەكسٸ ەزٸرلەنەدٸ. ونىڭ ەڭ تٷيتكٸلدٸ تۇسى سانالاتىن سالىقتىق ەكٸمشٸلەندٸرۋ مەسەلەسٸ تٷگەل قايتا جازىلۋعا تيٸس.

سونداي-اق, جۇمىس بارىسىندا بەتپە-بەت كەزدەسۋ مٷلدەم بولمايتىنداي ەتٸپ, سالىقتىق باقىلاۋ قىزمەتٸن تولىق تسيفرلاندىرۋ كەرەك.

تاعى بٸر باسىمدىق – سالىقتىق ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ. ول ٷشٸن ەكونوميكانىڭ تٷرلٸ سالاسىندا ديففەرەنتسيالدى سالىق مٶلشەرلەمەسٸنە كٶشكەن جٶن.

پايدانىڭ تەحنولوگييالىق جاڭعىرۋعا جەنە عىلىمي ەزٸرلەمەلەرگە جۇمسالعان بٶلٸگٸنە سالىناتىن كورپوراتيۆتٸ تابىس سالىعىن تٶمەندەتۋ نەمەسە ودان بوساتۋ تەسٸلٸن ەنگٸزۋ كەرەك.

سالىق تٶلەۋشٸلەردٸ سالىقتان جالتارۋعا قۇمارلىعىن ازايتۋ ٷشٸن ارنايى سالىق رەجٸمدەرٸن جەڭٸلدەتۋ كەرەك. سالىق جٷكتەمەسٸن تٶمەندەتۋ ماقساتىندا ۇيىمداردى ەدەيٸ بٶلشەكتەۋگە جول بەرمەۋ مەسەلەسٸ جاڭا كودەكستە قاراستىرىلۋى قاجەت. 

ساۋدا-ساتتىق زامان تالابىنا ساي دامۋى ٷشٸن مٶلشەرلەمەسٸ ويعا قونىمدى ەرٸ رەسٸمدەرٸ قاراپايىم بٶلشەك ساۋدا سالىعىن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك.  

سالىق رەفورماسى اياسىندا «سەن-سالتاناتقا سالىق» سالۋدى ەنگٸزگەن جٶن. مۇنىڭ ورتا تاپقا قاتىسى جوق, بۇل سالىق تەك اسا قىمبات جىلجىمايتىن مٷلٸك جەنە اۆتوكٶلٸك ساتىپ العان كەزدە سالىنادى.

اۆتوكٶلٸك ساتىپ الۋ كەزٸندە تٶلەنەتٸن الىم-سالىق مەسەلەسٸنە جەكە توقتالايىن. كەيبٸر جاقىن شەتەلدەردەن ەكەلٸنگەن اۆتوكٶلٸكتەرگە قاتىستى تٷيتكٸلدەر بارشاعا مەلٸم. زاڭ اياسىنان تىس قالىپ وتىرعان مۇنداي كٶلٸكتەر قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاتەر تٶندٸرۋدە. زاڭسىز كٶلٸك ەكەلەتٸن امال-تەسٸلدٸڭ بەرٸنە توسقاۋىل قويۋ ٷشٸن باتىل شارالار قابىلداۋ قاجەت. ال, بيىلعى 1 قىركٷيەككە دەيٸن ەلگە ەكەلٸنگەن اۆتوكٶلٸكتەرگە قاتىستى احۋالدى رەتتەۋ كەرەك. ولاردى زاڭداستىرۋ ماقساتىندا ۋتيليزاتسييا جەنە العاشقى تٸركەۋ ٷشٸن تٶلەنەتٸن قارجى كٶلەمٸن 200-250 مىڭ تەڭگەدەن اسىرماي, بەرٸنە بٸردەي جەنە بٸر رەتتٸك الىم الۋدى ۇسىنامىن. بۇل – ٸزدەۋ سالىنباعان جەنە كەدەن رەسٸمدەرٸنەن ٶتكەن كٶلٸكتەرگە عانا قاتىستى شارا. 

تٶرتٸنشٸ. سالىق ساياساتىنىڭ تيٸمدٸ بولۋى كەدەن جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىنا تىعىز بايلانىستى.

سالىق جەنە كەدەن سالاسىنداعى اقپاراتتىق جٷيەلەردٸ تولىق بٸرٸكتٸرۋ ٸسٸن اياقتاۋ ماڭىزدى.

كەلەسٸ مەسەلە. تەكسەرۋشٸلەردٸڭ تىم كٶپتٸگٸ. ولاردىڭ تەرٸس ەسەر ەتكەنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان, شەكاراعا ينتەگراتسييالانعان كەدەندٸك باقىلاۋ تەسٸلٸن ەنگٸزۋ قاجەت. 

كەدەندٸك رەسٸمدەۋ ورتالىقتارى «بٸر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ٸستەۋگە تيٸس.

بەسٸنشٸ. بٸز «كٶرپەگە قاراي كٶسٸلۋ» قاجەت ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.   

بيۋدجەت ساياساتىنا رەفورما جاسالادى. اقىرعى نەتيجەنٸ دٶپ باسۋىمىز كەرەك. بيۋدجەت كودەكسٸندە شەكتٸ نورماتيۆتەر بەكٸتٸلەدٸ. ونى بيۋدجەتتٸ جوسپارلاۋ جەنە ورىنداۋ كەزٸندە مٸندەتتٸ تٷردە ۇستانۋ قاجەت. 

ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن تيٸمسٸز جۇمساۋ توقتاتىلادى. بۇل – ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە. قوردىڭ قاراجاتىن اسا قاجەت ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جەنە ەلٸمٸز ٷشٸن ماڭىزى زور جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسايمىز.

بيۋدجەت ٷدەرٸستەرٸن بارىنشا جەڭٸلدەتۋ قاجەت. مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ يگەرٸلمەگەن قاراجاتتى كەلەسٸ جىلعا قالدىرۋىنا مٷمكٸندٸك بەرۋ كەرەك. سول ارقىلى ولار اقشانى بيۋدجەتكە قايتارۋدىڭ تيٸمسٸز تەرتٸبٸنەن قۇتىلادى. سونىمەن بٸرگە, بيۋدجەتكە قاتىستى تەۋەكەلدەردٸ باسقارۋ جٷيەسٸن ٸسكە قوسۋ كەرەك.بۇل جٷيە كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردى دا قامتۋعا تيٸس.

بٸز سالىق تٷسٸمٸن ٶڭٸرلەردٸڭ ٶزٸنە بەرە باستادىق. بۇل جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت.

«حالىق قاتىساتىن بيۋدجەت» جوباسى تيٸمدٸ ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتٸپ, جوباعا اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار مەن اۋىلداردى تارتۋ كەرەك.  تۇرعىن-ٷي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى قارجىسىنىڭ كەمٸندە 10 پايىزى قايدا جۇمسالاتىنىن قوعامنىڭ ٶزٸ ايقىنداۋعا تيٸس. وسى ايتىلعان مەسەلەلەردٸ تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جاڭا بيۋدجەت كودەكسٸن قابىلداۋ قاجەت.

التىنشى. كەسٸپكەرلٸكتٸ جٷيەلٸ تٷردە قولداۋ. 

بۇل جۇمىستا بەرٸن باسىنان باستاپ رەتتەۋ كەرەك. تاپسىرما ەكٸ جىلدان بەرٸ ورىندالماي كەلەدٸ. جٷزدەگەن, تٸپتٸ مىڭداعان زاڭنامالىق قۇجات پەن نۇسقاۋلىقتى قايتا-قايتا تٷزەتە بەرگەننەن ەشتەڭە شىقپايدى. ونىڭ ورنىنا ىقشام ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ جاڭا ەرەجەلەردٸ بەكٸتكەن جٶن. مۇنداي تەسٸلدٸ 2024  جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ تولىق ەنگٸزۋ قاجەت.  

كەلەسٸ مەسەلە. مەملەكەت قارجىلاي قولداۋ جاساعان كەزدە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸنە باسا مەن بەرەدٸ. ەڭبەكاقى تٶلەۋ قورىن كٶبەيتكەن جەنە سالىق تٶلەمدەرٸن ارتتىرعان كەسٸپورىندارعا قولداۋ كٶرسەتٸلەدٸ. بۇل – نەگٸزگٸ تالاپ. 

سونىمەن قاتار, مەملەكەتتەن كٶمەك الاتىن بيزنەس ٶكٸلدەرٸن انىقتايتىن اۆتوماتتى جٷيە ەنگٸزٸلەدٸ. مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋدىڭ مٷلدە جاڭا جٷيەسٸ جاسالادى. باعانىڭ تٶمەن بولۋى عانا ەمەس, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ ساپاسى باستى نازاردا بولادى.

مەملەكەتتٸك جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك ساتىپ الۋدى بٸرىڭعاي پلاتفورماعا كٶشٸرۋ قاجەت.

وسىنىڭ بەرٸن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن «مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدانۋعا تيٸس. 

جەتٸنشٸ. مەملەكەت پەن جەكەمەنشٸك سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ جاڭا ٷلگٸسٸنە كٶشۋ كەرەك. 

قازٸر كٶپتەگەن جوبا كەيبٸر كەسٸپكەرلەر مەن شەنەۋنٸكتەردٸڭ مايشەلپەگٸنە اينالدى. كەلٸسٸم-شارتتار اشىق جەنە كونكۋرستىق نەگٸزدە جاسالۋعا تيٸس. وسى ماقساتتا تيٸستٸ زاڭ قابىلداۋ قاجەت.  

سەگٸزٸنشٸ. نەسيە رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى وتاندىق بيزنەس ٷشٸن ٷلكەن پروبلەما بولىپ وتىر.

قازاقستاندا شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قارجىلاندىرۋ ٷشٸن 42 ميلليارد دوللارعا جۋىق قاراجات جەتٸسپەيدٸ.  سٶيتە تۇرا, بانكتەردە تريلليونداعان تەڭگە قارجى ٸس جٷزٸندە ەكونوميكاعا ەش پايداسىن تيگٸزبەي بوسقا جاتىر. 

ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ, ٷكٸمەت بٸرلەسٸپ, ناقتى سەكتوردى تۇراقتى ەرٸ قولجەتٸمدٸ  نەسيەمەن قامتاماسىز ەتەتٸن ناقتى شەشٸمدەر قابىلداۋعا تيٸس.   

ۇلتتىق بانك قازٸرگٸ احۋالدىڭ ٶتە كٷردەلٸ ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, بارىنشا يكەمدٸ قيمىلداۋى, تٸپتٸ تاپقىرلىق تانىتۋى كەرەك. شەتەلدەردە بۇعان قاتىستى وڭ تەجٸريبەلەر بار.   

توعىزىنشى. ٶنٸم ٶندٸرۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, جەر كەرەك.  جەرٸ جوق ادام بيزنەسپەن اينالىسا المايدى.

كەسٸپكەرلەرگە جەر تەلٸمدەرٸن اشىق ەرٸ جەدەل بٶلۋدٸڭ تيٸمدٸ تەسٸلدەرٸ ايقىندالۋعا تيٸس. ونى جىل سوڭىنا دەيٸن ەزٸرلەۋ كەرەك. ەربٸر ايماق پەن ەلدٸ مەكەندە بوس جاتقان نەمەسە ماقساتىنا ساي يگەرٸلمەگەن جەردٸڭ بار-جوعىن انىقتاۋ قاجەت. بۇل اقپاراتتى بيزنەس ٶكٸلدەرٸ بٸلۋگە تيٸس. اتالعان شارالار كەسٸپكەرلەردٸڭ عانا ەمەس, جالپى ەكونوميكانىڭ بەسەكەگە قابٸلەتٸن ارتتىرا تٷسەتٸنٸ انىق. 

ەكٸنشٸ باعدار. ناقتى سەكتوردى دامىتۋ.

ەڭ الدىمەن, جەر قويناۋىن يگەرۋ ٸسٸنە ينۆەستيتسييا تارتۋ ٷشٸن زاڭنامانى جەنە رەسٸمدەردٸ بارىنشا جەڭٸلدەتۋ كەرەك. 

گەولوگييالىق اقپارات تۋرالى بٸرىڭعاي مەلٸمەتتەر بانكٸن قۇرۋ جۇمىسىن اياقتاۋ قاجەت.

ٷكٸمەتكە يندۋسترييا جەنە جەر قويناۋىن يگەرۋ سالالارىنىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋدى تاپسىرامىن.

بىلتىر مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا بارلىق ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ تيٸمدٸلٸگٸ باعالاندى. سونىڭ نەتيجەسٸندە تٷيتكٸلدٸ تۇستاردى انىقتاپ, تىڭ تەسٸلدەردٸ ويلاستىردىق. ەندٸ ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋ ٷشٸن مٷلدە باسقا ساياساتقا كٶشكەن جٶن.

قازٸرگٸ تاڭدا شەتەل كومپانييالارى قازاقستانعا كٶشە باستادى. سوندىقتان, بۇل مەسەلە تٸپتٸ ٶزەكتٸ بولىپ وتىر.

ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا ينۆەستيتسييالىق جەڭٸلدٸكتەردٸ سارالاپ بەرۋ كەرەك.  نەعۇرلىم كٶپ اقشا سالساڭ, سوعۇرلىم كٶپ جەڭٸلدٸك الاسىڭ دەگەن ۇستانىم باستى  قاعيدا بولۋى قاجەت. جۇمىس ٸستەيتٸن سالاسى نەگٸزگٸ باعىت بولماسا دا, ماڭىزدى يندۋسترييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىراتىن ينۆەستورلار بار. ولارعا سالىق جەنە كەدەن جەڭٸلدٸكتەرٸن ۇسىنباي-اق, جەر تەلٸمدەرٸن بەرۋگە بولادى.

بارلىق ينۆەستيتسييالىق مٸندەتتەمەسٸن ادال ورىندايتىن كەسٸپورىندار دا بار. ولارعا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتان جەر تەلٸمٸن جەكە مەنشٸككە بەرۋ مەسەلەسٸن شەشۋ قاجەت.

جالپى, ينۆەستيتسييا تارتۋ جۇمىسىن جٷيەلٸ جٷرگٸزۋ كەرەك. بۇل – ٷكٸمەتتٸڭ الدىندا تۇرعان باستى مٸندەتتٸڭ بٸرٸ.  

كەلەسٸ مەسەلە. بۇعان دەيٸن ايتىلعانداي, مەملەكەت ٶزٸنٸڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىن بٸرتٸندەپ ازايتا بەرەدٸ.

«سامۇرىق-قازىنا» قورى ەكونوميكانىڭ باستى سالالارىنا باقىلاۋ جاساۋعا عانا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ماجوريتارلى ٷلەسٸ بار ينۆەستورعا اينالادى. قوردىڭ باسقا اكتيۆتەرٸ مەن اكتسييالارىن جەكەشەلەندٸرۋ كەرەك. ونى جٷزەگە اسىرۋعا «حالىقتىق ٸرو» تەسٸلٸن دە قولدانۋعا بولادى. 

«سامۇرىق-قازىنا» قورى جەكە ينۆەستورلار دەربەس جٷزەگە اسىرا المايتىن اسا ماڭىزدى جوبالارعا ينۆەستور رەتٸندە قاتىسا الادى. مۇنداي جوبالاردى پرەزيدەنت انىقتايدى.

كەلەسٸ مەسەلە – ەلٸمٸزدٸڭ ترانزيتتٸك قۋاتىن ارتتىرۋ.

قازاقستان قازٸرگٸ گەوساياسي جاعدايدا ازييا-ەۋروپا اراسىنداعى اسا ماڭىزدى قۇرلىق دەلٸزٸ بولىپ وتىر. بٸز بۇل مٷمكٸندٸكتٸ تولىق پايدالانىپ, ەلەمدٸك ماڭىزى بار كٶلٸك-تاسىمال تورابىنا اينالۋىمىز كەرەك. ەلٸمٸز وسى سالادا ٸرٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرا باستادى. اتاپ ايتقاندا, اقتاۋدا كونتەينەر حابى قۇرىلىپ جاتىر. ترانسكاسپيي دەلٸزٸ دامىپ كەلەدٸ. وسى جۇمىستارعا ەلەمدەگٸ ٷزدٸك لوگيستيكا كومپانييالارى تارتىلادى.

«قازاقستان تەمٸرجولى» كومپانيياسى تولىققاندى ترانزيتتٸك-لوگيستيكالىق كورپوراتسييا بولىپ قايتا قۇرىلادى. 

اۆتوجول قۇرىلىسىنا, سونىڭ ٸشٸندە جەرگٸلٸكتٸ جولداردىڭ ساپاسىنا باسا مەن بەرۋ كەرەك. بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بٶلٸنسە دە, بۇل مەسەلە ەلٸ شەشٸمٸن تاپپاي وتىر.

مەن 2025 جىلعا دەيٸن جەرگٸلٸكتٸ جولداردىڭ كەمٸندە 95 پايىزىن جاقسارتۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەردٸم. ٷكٸمەت بۇل مەسەلەنٸ تٸكەلەي باقىلاۋعا السىن. 

جول قۇرىلىسىنداعى زاڭسىزدىقتاردى انىقتاۋ قاجەت. بۇل جۇمىستان ناقتى نەتيجە شىعارۋ كەرەك.

بٸزدە ەلٸ كٷنگە دەيٸن بيتۋم تاپشى. بۇل – ٸرٸ كٶلەمدە مۇناي ٶندٸرەتٸن ەل ٷشٸن, تٸپتٸ, ۇيات جاعداي. ٷكٸمەت وسى مەسەلەنٸ تٷبەگەيلٸ شەشۋگە تيٸس.

جالپى, اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك, ٷكٸمەتتٸڭ جۇمىسىندا قايتا-قايتا ولقىلىقتار بولىپ جاتىر. بٸرەسە جانار-جاعارماي, بٸرەسە شەكەر جەتٸسپەيدٸ. 

وسىنىڭ بەرٸ ٷكٸمەتتٸڭ ناقتى شەشٸم قابىلداۋعا كەلگەندە ٶتە باياۋ قيمىلداپ, باتىل قادام جاساي الماۋىنان بولىپ وتىر. مۇنداي جاعدايعا ازاماتتاردىڭ دا كٶڭٸلٸ تولمايدى. ەرينە, بۇل – ورىندى. سوندىقتان, دەل وسىلاي جالعاسا بەرسە, تاعى دا ناقتى كادرلىق شەشٸمدەر قابىلداۋعا تۋرا كەلەدٸ. 

كەلەسٸ مەسەلە. ۇلتتىق ەكونوميكا قۇرىلىمىندا قۇرىلىس سەكتورى ماڭىزدى ورىنعا يە.  وسى سالا ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ 5-6  پايىزىن بەرەدٸ. جاناما سالالار قوسىلسا, بۇل كٶرسەتكٸش ودان دا كٶپ.

بٷگٸندە قازاقستانداعى سەۋلەت-قۇرىلىس قىزمەتٸن رەتتەيتٸن

2,5 مىڭنان استام قۇجات بار. بۇل جٷيە ەبدەن قاعازباستىلىققا كٶمٸلگەن. جەمقورلىق از ەمەس. ەسكٸ قۇرىلىس ستاندارتتارى مەن نورمالارى ەلٸ دە قولدانىلادى. سوندىقتان ٷكٸمەتكە مٷلدەم جاڭا قۇجات – قالا قۇرىلىسى كودەكسٸن قابىلداۋدى تاپسىرامىن.

ەربٸر قالانىڭ جەر تەلٸمدەرٸ مەن كوممۋنالدىق جەلٸلەردٸڭ سحەماسى كٶرسەتٸلگەن فۋنكتسيونالدى ينتەراكتيۆتٸ كارتاسىن جاساۋ كەرەك. جەر كاداسترىندا ٶنەركەسٸپتٸك ماقساتقا ارنالعان جەر تەلٸمدەرٸنٸڭ كارتاسىن قولدانىستاعى كٶلٸك جەنە كوممۋنيكاتسييا ينفراقۇرىلىمىنىڭ سحەمالارىمەن تولىقتىرىپ وتىرۋ قاجەت.

اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – نەگٸزگٸ پروبلەمانىڭ بٸرٸ.  وسى سالاداعى احۋال مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ كٶلەمٸن جەنە ونىڭ قوسىمشا قۇنىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇل – ستراتەگييالىق مٸندەت. قازٸر تەك بيداي مەن مال ساتىپ وتىراتىن زامان ەمەس. ٷكٸمەت اگروٶنەركەسٸپ سالاسىن سۋبسيدييالاۋدىڭ ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان جاڭا تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەۋگە تيٸس.

بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ قايتارىمى بولۋى كەرەك. مەملەكەت قارجىنى وڭدى-سولدى شاشىپ, ىسىراپ ەتۋگە جول بەرمەيدٸ.

سۋبسيدييا بٶلۋگە جەنە ونىڭ جۇمسالۋىنا جٷرگٸزٸلەتٸن باقىلاۋدى كٷشەيتۋ كەرەك.

شارۋالاردىڭ ٶزارا ۇجىمداسۋى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جول اشىپ وتىر. بٸز وسىنداي پيلوتتىق جوبانى جٷزەگە اسىردىق. وعان قاتىسقان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرٸنٸڭ ەگٸنٸ ەكٸ ەسە ارتىق ٶنٸم بەرگەن. ال, مال باسى شامامەن 25 پايىزعا كٶبەيگەن. ەر ٶڭٸردٸڭ ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, وڭ تەجٸريبەنٸ بٷكٸل ەلگە بٸرتٸندەپ تاراتۋ قاجەت. بۇل سالادا وزىق تەحنولوگييالار تاپشى.

قازٸر اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەر تۋرالى تولىققاندى اقپارات جوق. جەردٸڭ قۇنارى, سۋ رەسۋرسى مەن سۋارۋ جٷيەسٸ جەنە ونىڭ جولدارى جايلى مەلٸمەتتەر جان-جاقتا شاشىراپ جاتىر. تسيفرلىق پلاتفورما وسىنىڭ بەرٸن  بٸر جەرگە جيناقتايدى.

تۇتاستاي العاندا, ەلٸمٸزدٸڭ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ كەلەسٸ جىلدان باستاپ جاڭا ەرٸ تۇراقتى ەرەجە بويىنشا جۇمىس ٸستەۋٸ قاجەت.

يگەرٸلمەي جاتقان جەردٸ قايتارىپ الۋ جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ قىزمەتٸنە جەكە توقتالعىم كەلەدٸ. كوميسسييا جۇمىسىنىڭ اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 2,9 ميلليون گەكتار جەر مەملەكەتكە قايتارىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن كەمٸندە 5 ميلليون گەكتار جەردٸ قايتارىپ الۋ جوسپارلانىپ وتىر. يگەرٸلمەي جاتقان نەمەسە زاڭسىز بەرٸلگەن جەر كٶلەمٸ 10 ميلليون گەكتارعا جۋىقتايدى. ٷكٸمەت پەن ەكٸمدٸكتەر كەلەسٸ جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن وسى جەرلەرگە قاتىستى ناقتى شەشٸم قابىلداۋعا تيٸس. قازٸر جەر مەسەلەسٸن تەكسەرۋگە جارييالانعان موراتوريي دە كٷشٸن جويدى. بۇل قادام جۇمىسقا وڭ ىقپالىن تيگٸزەدٸ دەپ ويلايمىن.  

ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتى دامىتۋعا سۋ تاپشىلىعى قاتتى كەدەرگٸ بولىپ وتىر. قازٸر بۇل ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸنە اينالدى. سىرتتان كەلەتٸن سۋ ازايىپ بارادى. سول سۋدىڭ ٶزٸن تيٸمسٸز پايدالانۋ جاعدايدى ودان ەرٸ ۋشىقتىرىپ وتىر.  سۋدىڭ 40 پايىزى قۇمعا سٸڭٸپ جاتىر. بۇل سالادا باسقا دا تٷيتكٸلدەر از ەمەس. اتاپ ايتقاندا, ينفراقۇرىلىم ەبدەن توزعان. سونداي-اق, اۆتوماتتاندىرۋ جەنە تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيٸ تٶمەن. عىلىمي نەگٸزدەمە جوق, ماماندار تاپشى.  بۇل مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن ٷكٸمەت جانىنداعى سۋ كەڭەسٸنٸڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت, بٸلٸمدٸ ساراپشىلاردى جۇمىسقا تارتۋ كەرەك. قاجەتتٸ مامانداردى دايارلاۋ ٷشٸن بۇل سالاداعى ٸرگەلٸ ەرٸ مىقتى جوعارى وقۋ ورنىن انىقتاعان جٶن. سۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ ٷش جىلدىق جوباسىن ەزٸرلەۋ كەرەك. 

ٷشٸنشٸ باعدار. ەل بولاشاعىنا ارنالعان ستراتەگييالىق ينۆەستيتسييا.

ەلٸمٸزدٸڭ باستى قۇندىلىعى – ادام. بۇل – ايقىن نەرسە.  سوندىقتان, ۇلتتىق بايلىقتى تەڭ بٶلۋ جەنە بارشاعا بٸردەي مٷمكٸندٸك بەرۋ – رەفورمانىڭ باستى ماقساتى. ۇلت ساۋلىعى جاقسى بولسا عانا, قوعام ورنىقتى داميدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بٸراز رەفورما جٷرگٸزٸلدٸ. دەگەنمەن, ونىڭ جاعدايى ەلٸ دە مەز ەمەس. ەرينە, جىلدار بويى قوردالانعان تٷيتكٸلدەر بٸر مەزەتتە شەشٸلمەيدٸ. سوندىقتان, اسا ماڭىزدى  مەسەلەلەردٸ رەتكە كەلتٸرۋگە باسا مەن بەرگەن جٶن. سونىڭ بٸرٸ – قارجىلاندىرۋ جٷيەسٸ. وسى سالاعا قارجىنىڭ جەتكٸلٸكتٸ بٶلٸنبەۋٸ قالىپتى جاعدايعا اينالعان. سونىڭ كەسٸرٸنەن, جۇرت ساقتاندىرۋ جٷيەسٸنە قوسىلسا دا, مەديتسينالىق قىزمەت تولىق كٶلەمدە كٶرسەتٸلمەي وتىر.

بٷگٸندە مەديتسينالىق كٶمەك مەملەكەت كەپٸلدٸك بەرگەن جەنە ساقتاندىرۋ پاكەتٸ دەپ ەكٸگە بٶلٸنگەن. اشىعىن ايتساق, مۇنداي جٷيەنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەن. تٸپتٸ, ساقتاندىرۋ مودەلٸ تۇراقسىز ەرٸ جٷيەسٸز دامۋدا. بۇل – ٷلكەن ولقىلىق. ەرٸكتٸ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸن ەنگٸزەتٸن ۋاقىت ەلدەقاشان جەتتٸ.

ٷكٸمەتكە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جەنە جالپى ەلەۋمەتتٸك سالانى قارجىلاندىرۋ جٷيەسٸن قايتا قاراۋدى تاپسىرامىن.

مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمدى كەشەندٸ تٷردە جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. مەملەكەت پەن جەكەمەنشٸكتٸڭ سەرٸكتەستٸگٸن تيٸمدٸ پايدالانعان جٶن.

مەديتسينا – ينۆەستيتسييا سالۋعا قولايلى سالا. تەك وعان دۇرىس جاعداي جاساۋ قاجەت.

مەن كەلەسٸ جىلدان باستاپ ۇلتتىق جوبانى جٷزەگە اسىرۋدى تاپسىردىم. بۇل قۇجات, ەڭ الدىمەن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا ارنالعان.

بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ 650 ەلدٸ مەكەندە ەمدەۋ مەكەمەسٸ جوق. الداعى ەكٸ جىلدا بۇل اۋىلداردا مەديتسينالىق جەنە فەلدشەرلٸك-اكۋشەرلٸك بٶلٸمشەلەر سالىنىپ, قاجەتتٸ قۇرال-جابدىقپەن تولىق قامتاماسىز ەتٸلەدٸ.

وسىلايشا, مەملەكەت بٸر ميلليوننان استام ادامنىڭ العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كٶمەك الۋىنا مٷمكٸندٸك جاسايدى.

ۇلتتىق جوبا اياسىندا 32 اۋداندىق اۋرۋحانا زامانعا ساي جاڭارىپ, ەندٸ اۋدانارالىق كٶپبەيٸندٸ مەكەمەگە اينالادى.  وندا ينسۋلتتەن ەمدەۋ ورتالىقتارى, حيرۋرگييا, جانساقتاۋ جەنە وڭالتۋ بٶلٸمدەرٸ اشىلادى. بۇل تٶرت ميلليوننان استام ادامعا كٶرسەتٸلەتٸن مەديتسينالىق قىزمەتتٸڭ ساپاسىن ارتتىرادى. سونىمەن قاتار, تەلەمەديتسينا باعىتىن  دامىتامىز. سول ارقىلى شالعايدا تۇراتىن حالىققا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتٸلەتٸن بولادى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى ٷشٸن دەرٸگەرلەر دايىنداۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرگەن جٶن. مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جانىنان كٶپبەيٸندٸ اۋرۋحانالار جەنە كلينيكالار اشىلادى. الداعى ٷش جىلدا رەزيدەنتۋراعا بٶلٸنەتٸن گرانت سانى 70 پايىزعا كٶبەيەدٸ.

مۇنىڭ بەرٸ ۇلت دەنساۋلىعىن سٶز جٷزٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە جاقسارتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.

كەلەسٸ ماڭىزدى مەسەلە – بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ تۋرالى. بۇل سالا ۇلت ساپاسىن جاقسارتۋ ٸسٸندە اسا ماڭىزدى رٶل اتقارادى.

قازاقتا «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەگەن سٶز بار.

سوندىقتان, مەكتەپكە دەيٸنگٸ تەربيە جۇمىسى باستى نازاردا بولۋى كەرەك.

الايدا, بٸزدە ەكٸدەن التى جاسقا دەيٸنگٸ بالالاردىڭ جارتىسىنان استامى عانا بالاباقشاعا بارادى. مۇنداي ولقىلىققا جول بەرۋگە بولمايدى.

بالالاردى بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸن تٷپكٸلٸكتٸ شەشۋ قاجەت. وعان قوسا, تەربيەشٸلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك مەرتەبەسٸن ارتتىرىپ, جالاقىسىن كٶبەيتۋ كەرەك. وسى سالاداعى ماماندارعا قويىلاتىن ناقتى تالاپتار بەكٸتٸلۋگە تيٸس. ولاردىڭ جۇمىس جٷكتەمەسٸن دە  بٸرتٸندەپ ازايتقان جٶن.

ٶز ٸسٸنە ادال ۇستازدار بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا زور ٷلەس قوسادى. سوندىقتان, بالاباقشانى ەمەس, تەربيەشٸنٸ اتتەستاتسييالاۋ قاجەت.

ورتا بٸلٸمنٸڭ ساپاسى – تابىستى ۇلت بولۋدىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى شارتى. ەربٸر وقۋشىنىڭ بٸلٸم الىپ, جان-جاقتى دامۋى ٷشٸن قولايلى جاعداي جاسالۋعا تيٸس. سول ٷشٸن «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى قولعا الىندى.

بٸز 2025 جىلعا دەيٸن 800 مىڭ بالانىڭ  زاماناۋي مەكتەپتە وقۋىنا جاعداي جاسايمىز. وسىلايشا, اپاتتى جاعدايداعى جەنە ٷش اۋىسىممەن وقيتىن مەكتەپ مەسەلەسٸن تولىق شەشەمٸز. بۇل اۋىل جەنە قالا مەكتەپتەرٸنٸڭ ايىرماشىلىعىن ەدەۋٸر ازايتادى.

جالپى, مەكتەپ سالۋ ٷكٸمەت جەنە ەكٸمدٸكتەر ٷشٸن باستى مٸندەتتٸڭ بٸرٸ بولۋى كەرەك.

جەمقورلار سوتتالعاندا, ولاردىڭ زاڭسىز تاپقان قارجىسى مەملەكەتكە ٶتٸپ, تٷگەلدەي مەكتەپ قۇرىلىسىنا جۇمسالۋعا تيٸس. ٷكٸمەت وسى باستامانى زاڭ تۇرعىسىنان رەسٸمدەۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداۋى كەرەك.  

مەكتەپ فورماسىن بارلىق وقۋشىعا بارىنشا قولجەتٸمدٸ ەتۋ اسا ماڭىزدى. ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان ەلسٸز سانالاتىن كەيبٸر توپتاعى بالالارعا ونى بيۋدجەت ەسەبٸنەن بەرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. مەكتەپ فورماسىنا ارنالعان مەملەكەتتٸك تاپسىرىستى وتاندىق جەڭٸل ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋعا بەيٸمدەگەن جٶن.       

ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ ٸسٸندە مۇعالٸمدەردٸڭ رٶلٸ ايرىقشا ەكەنٸ سٶزسٸز. مەملەكەتٸمٸزدە سوڭعى جىلدارى ۇستاز ماماندىعىنىڭ ابىروي-بەدەلٸن ارتتىرۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس جاسالدى. دەگەنمەن, بۇل باعىتتا ەلٸ دە بٸرشاما ٶزگەرٸستەر جاساۋ قاجەت.

پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىن اككرەديتاتسييالاۋدىڭ جاڭا ستاندارتى قابىلدانادى. سونداي-اق, ۇستازداردىڭ قۇزىرەت اياسى ايقىندالادى.           

جاھاندىق عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋ بارىسىن ەسكەرسەك, جوعارى سىنىپتاردا جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا پەندەرٸن جەنە اعىلشىن تٸلٸن وقىتۋدى بارىنشا كٷشەيتۋ ماڭىزدى.

قوعامدا قازاق جەنە ورىس تٸلٸن مەكتەپتە وقىتۋ مەسەلەسٸ بويىنشا پٸكٸرتالاس بولىپ جاتىر. ناقتى ايتايىن: بٸز قازاق تٸلٸن دە, ورىس تٸلٸن دە جاقسى بٸلەتٸن بالالاردى  تەربيەلەۋٸمٸز قاجەت.  سەبەبٸ, بۇل ۇرپاقتىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن كەرەك. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸ پوپۋليستەردٸڭ جەتەگٸندە كەتپەي, بالالاردىڭ مٷددەسٸن قورعاۋعا تيٸس. بٸلٸمدٸ جەنە بٸرنەشە تٸلدٸ مەڭگەرگەن ۇرپاق بولاشاققا سەنٸممەن قادام باسادى. بٸزدٸڭ كٷشٸمٸز – جاستاردىڭ بٸلٸمٸندە.         

تەحنيكالىق جەنە كەسٸبي بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىندارى ەڭبەك نارىعىنىڭ ناقتى سۇرانىسىنا بەيٸمدەلۋٸ جەنە  ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا ەكونوميكالىق باعدارىنىڭ مٸندەتتەرٸنە ساي بولۋى كەرەك.

اتا-انالار مەن وقۋشىلار العان بٸلٸمٸنٸڭ جەنە يگەرگەن ماشىق-داعدىسىنىڭ ساپالى جەنە سۇرانىسقا يە بولۋى ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە جاۋاپتى ەكەنٸن سەزٸنۋگە تيٸس. سوندىقتان, ولارمەن دە ٷنەمٸ ەرٸپتەستٸك قاتىناس ورناتا بٸلۋ كەرەك. وسى ماقساتتا جەكە بٸلٸم بەرۋ ۆاۋچەرلەرٸن ەنگٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

بالانىڭ بٸلٸم الۋىنا, ونىڭ ٸشٸندە سىنىپتان تىس وقۋىنا مەملەكەت بٶلەتٸن قاراجات بٸرىڭعاي بٸلٸم بەرۋ ەسەپشوتتارىندا جيناقتالادى.

بٸر سٶزبەن ايتقاندا, مۇنى بالالاردىڭ بٸلٸم الۋىنا ينۆەستيتسييا رەتٸندە جۇمسالاتىن العاشقى ماقساتتى كاپيتالى دەۋگە بولادى. بۇل قادام ەلٸمٸزدٸڭ ەربٸر ازاماتى ٷشٸن بٸردەي مٷمكٸندٸك قاعيداتىن ٸس جٷزٸندە قولدانۋعا جول اشادى. جوعارى بٸلٸم سالاسىنداعى رەفورمالاردى دا وسى باعىتتا جٷزەگە اسىرعان جٶن.

وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بٸلٸم ساپاسى ارتقان سايىن ونداعى وقۋ اقىسى دا ٶسە تٷسەدٸ. سوندىقتان مەملەكەت ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋدٸڭ نەتيجەسٸنە جەنە باسقا دا كٶرسەتكٸشتەرگە بايلانىستى بٸلٸم بەرۋ گرانتتارىن ەرتٷرلٸ دەڭگەيدە بٶلۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ كٶلەمٸ 30-دان 100 پايىز ارالىعىندا بولادى.

بٸلٸم الۋعا جىلدىق ٶسٸمٸ 2-3 پايىز بولاتىن جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە دە بەرٸلەدٸ. بۇل شارالار جوعارى بٸلٸمنٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ قانا قويماي, قوعامدا ەرٸپتەستٸك جەنە ٶزارا جاۋاپكەرشٸلٸك قاعيداتىن نىعايتا تٷسەدٸ.  

كەلەسٸ ماڭىزدى مەسەلە – ستۋدەنتتەردٸ جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل تٷيتكٸلدٸ شەشۋ ٷشٸن جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جەنە قۇرىلىس كومپانييالارىمەن مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك سەرٸكتەستٸك ورناتۋ تەسٸلٸن بارىنشا ەنگٸزۋ كەرەك. سونداي-اق, بارلىق مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن تابۋدى مەملەكەتتٸڭ موينىنا ٸلۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانايمىن. سول سەبەپتٸ, مەملەكەتتەن قاراجات الۋ ٷشٸن جەكەمەنشٸك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاتاقحاناسى بولۋ شارت. ەرينە, مۇنى وقۋ ورىندارىنان بٸرتٸندەپ تالاپ ەتكەن جٶن.

ستۋدەنتتەردٸڭ جەكەلەگەن, ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان از قامتىلعان ساناتتارى ٷشٸن پەتەر جالداۋعا كەتەتٸن شىعىنىن سۋبسيدييالاۋ مٷمكٸندٸگٸن دە قاراستىرۋعا بولادى. جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنداعى ەنداۋمەنت-قورلار بٸلٸم بەرۋ ەكوجٷيەسٸن دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ بۋىنىنا اينالۋعا تيٸس.

ماقساتتى كاپيتالدىڭ مۇنداي قورلارى ەلەمدەگٸ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە عىلىمدى جەنە يننوۆاتسييانى قارجىلاندىرۋدىڭ ٶزەگٸ سانالادى. 

ەڭبەكاقىنى نارىقتاعى جاعدايعا ساي ٶسٸرۋ – حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋدىڭ باستى فاكتورى. مەملەكەت ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنى ايقىنداۋدىڭ جاڭا تەسٸلٸن ەنگٸزەدٸ. بۇل ەدٸس ونىڭ مٶلشەرٸن بٸرتٸندەپ ۇلعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

مەن ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى دەڭگەيٸن 60 مىڭ تەڭگەدەن 70 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن كٶتەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىم. بۇل شەشٸم 1,8 ميلليون ازاماتتىڭ تابىسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.

بٸز زەينەتاقى جٷيەسٸن دە قايتا جاڭعىرتامىز. زەينەتاقىنىڭ ەڭ تٶمەنگٸ بازالىق مٶلشەرلەمەسٸن بٸرتٸندەپ ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنٸڭ 70 پايىزىنا, ال جوعارعى شەگٸن 120 پايىزىنا جەتكٸزۋ قاجەت. بۇعان دەيٸن قابىلدانعان شەشٸمدەرمەن بٸرگە بۇل قادام 2025 جىلعا قاراي جيىنتىق زەينەتاقى مٶلشەرٸن ورتاشا العاندا 27 پايىزعا كٶبەيتەدٸ.

سونداي-اق, ەلەۋمەتتٸڭ تالاپ-تٸلەگٸن ەسكەرە وتىرىپ, ەيەلدەردٸڭ زەينەت جاسىن 2028 جىلعا دەيٸن 61 جاس دەڭگەيٸندە قالدىرامىز.

بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ  تيٸمدٸ ينۆەستيتسييالىق ستراتەگيياسىن ەزٸرلەۋ قاجەت. بۇل جۇمىسقا ٸسكەرلٸك ابىروي-بەدەلٸ مەن كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸ جوعارى ماماندارى بار جەكە كومپانييالاردى تارتۋعا بولادى.

ەلەۋمەتتٸك قامسىزداندىرۋ جٷيەسٸنە دە ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ كەرەك.

بٸز 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بالا كٷتٸمٸ ٷشٸن تٶلەماقى تٶلەۋ مەرزٸمٸن سەبي بٸر جارىم جاسقا تولعانعا دەيٸن ۇزارتامىز. بالالاردىڭ ەڭ ماڭىزدى شاعىندا – سەبي كەزٸندە اتا-انالارى جانىندا كٶبٸرەك بولادى.

ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋ جٷيەسٸنە قاتىسۋشىلارعا جۇمىسسىز قالعانى ٷشٸن تٶلەنەتٸن تٶلەماقى ورتاشا ايلىق تابىسىنىڭ 45 پايىزىنا دەيٸن كٶبەيتٸلەدٸ. بۇل قادام وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان جاندارعا سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ, قىزمەتكە تەزٸرەك ورالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.      

اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸڭ بٸرىڭعاي جٷيەسٸن قۇرۋ ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋ ٸسٸندەگٸ ماڭىزدى قادامنىڭ بٸرٸ بولماق.

2023 جىلدان باستاپ, وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى جەنە ەلەۋمەتتٸك ەمييان سيياقتى تەسٸلدەردٸ ەنگٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

وسى باستامالار اياسىندا مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ تٷرلٸ شارالارى بٸرٸكتٸرٸلەدٸ. 

ونىڭ بەرٸ بارىنشا تٷسٸنٸكتٸ, ەڭ باستىسى, ناقتى بولادى ەرٸ الدىن-الا جاسالادى.    

جاستارعا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتۋ – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ باستى مٸندەتٸنٸڭ بٸرٸ. ەڭبەكپەن قامتيتىن تٷرلٸ شارالار ارقىلى كەلەسٸ جىلى 100 مىڭ جاسقا  جۇمىس بەرۋٸمٸز كەرەك. جاستاردىڭ كەسٸپكەرلٸك باستامالارىنا قولداۋ كٶرسەتٸلە بەرمەك. ولارعا جەڭٸلدەتٸلگەن تەرتٸپپەن جىلدىق ٶسٸمٸ 2,5 پايىز بولاتىن شاعىن نەسيە بەرٸلەدٸ. بۇل شارالار قوعامنىڭ بارىنشا ٷيلەسٸمدٸ ەرٸ ەدٸلەتتٸ بولۋىنا ىقپال ەتەدٸ.

جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ سيمۆولىنا اينالدى.

بٸز اتا زاڭىمىزدا جەر مەن تابيعي رەسۋرستار حالىقتىڭ مەنشٸگٸ دەگەن باستى قاعيداتتى بەكٸتتٸك. بۇل – قۇر سٶز ەمەس. بۇل – بارلىق رەفورمانىڭ ارقاۋى.

ەربٸر وتباسى ەلٸمٸز پايدالانىپ جاتقان ۇلتتىق بايلىقتىڭ يگٸلٸگٸن كٶرۋٸ كەرەك. سوندىقتان, مەن جارييالاعان بالالار جىلىنىڭ اياسىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى مٷلدە جاڭا باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋ ٶتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن.

ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسييالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىنامىن. قارجى ەر بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيٸن اۋدارىلىپ تۇرادى, ونى مەرزٸمٸنەن بۇرىن ەسەپشوتتان شىعارىپ الۋعا بولمايدى. جيناقتالعان قارجى بالالار كەمەلەت جاسىنا تولعاننان كەيٸن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە بٸلٸم الۋىنا جۇمسالاتىن بولادى. بۇل قاراجات ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ٷلكەن ٶمٸرگە قادام باسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قور, شىن مەنٸندە, ۇلتتىق مەرتەبەگە يە بولىپ, حالقىمىزدىڭ يگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتەدٸ. باستامانى مۇقييات ەزٸرلەۋ قاجەتتٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, جوبانى 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ٸسكە قوسۋدى تاپسىرامىن.    

«سامۇرىق-قازىنا» قورى تازا پايداسىنىڭ كەمٸندە 7 پايىزىن «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق قورىنا اۋداراتىن بولادى. بۇل  – جاڭا قازاقستاننىڭ سيپاتىنا ساي كەلەتٸن ماڭىزدى باستاما. سونداي-اق, تابىسى مول كەسٸپكەرلەر مەن ازاماتتار قورعا دەمەۋشٸلٸك كٶرسەتە بەرەدٸ دەپ سەنەمٸن. 

جالپى, ادام ەلەۋەتٸن دامىتۋ – ماڭىزدى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ. وسى ورايدا, شەتەلدەن دارىندى جانداردى ەلگە تارتۋ قاجەت. ەسٸرەسە, شىعارماشىلىق جەنە كەسٸپكەرلٸك سالادا جەتٸستٸككە جەتكەن ازاماتتاردى شاقىرۋ كەرەك. مەن تيٸمدٸ كٶشٸ-قون ساياساتى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن.

سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعان جەنە جوعارى بٸلٸكتٸ مامانداردىڭ تاپشىلىعىن ازايتۋ قاجەت. عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ٶندٸرٸس, IT سالالارىنىڭ بٸلٸكتٸ ماماندارىنا جەڭٸلدٸك جاسالادى.  مەملەكەت ولارعا ەلٸمٸزدە تۇراقتى تۇرۋ ٷشٸن ۆيزا بەرەدٸ. شەتەل كەسٸپكەرلەرٸ ون جىلعا ۆيزا رەسٸمدەپ, قازاقستاندا تۇرۋعا مٷمكٸندٸك الادى. بٸراق, ولار ەكونوميكامىزعا 300 مىڭ دوللاردان استام ينۆەستيتسييا سالۋى قاجەت.

قانداستاردىڭ كٶشٸپ كەلۋٸنە جەنە ٸشكٸ ميگراتسيياعا قاتىستى ساياسات تٷبەگەيلٸ ٶزگەرەدٸ. بۇل ورايدا, دەموگرافييالىق جەنە ەكونوميكالىق ٷردٸستەردٸ ەسكەرۋ كەرەك. سونداي-اق, جالپىۇلتتىق مٷددەنٸ باسشىلىققا الۋ ٶتە ماڭىزدى.

قۋاتتى ۇلتتىڭ دٸڭگەگٸ – حالىق. ەڭ باستىسى, ازاماتتارىمىزدىڭ دەنساۋلىعى مىقتى, بٸلٸمٸ تەرەڭ بولۋى كەرەك. 

كەسٸبيلٸك پەن ەڭبەكقورلىق قوعامىمىزدا ەڭ جوعارى ورىندا تۇرۋى قاجەت. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن. ەلٸمٸزدە ەڭبەكقور ادام, كەسٸبي مامان ەڭ سىيلى ادام بولۋعا تيٸس. وسىنداي ازاماتتار مەملەكەتٸمٸزدٸ دامىتادى. مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا جەنە «جاستار رۋحىنىڭ» سەزٸندە بۇعان ارنايى توقتالدىم. بٸز قاراپايىم ەڭبەك ادامىنا قۇرمەت كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك. قانداي كەسٸپپەن اينالىسساڭ دا, ونى ساپالى اتقارۋ ماڭىزدى. 

جاستار ناقتى بٸر ماماندىقتىڭ قىر-سىرىن جەتٸك بٸلۋگە ۇمتىلعانى جٶن. ٶز سالاسىنىڭ شەبەرٸنە ەردايىم سۇرانىس بولادى. ٶسكەلەڭ ۇرپاق قازاقستاندا عانا ەمەس, ٶزگە ەلدەردە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى كەرەك.   

كٶرشٸ مەملەكەتتٸڭ ازاماتتارى شەتەلگە بارىپ, جۇمىس تالعاماي ەڭبەك ەتٸپ جاتىر.   ولار بٸزدٸڭ ەلدە دە ٶتە جاقسى تابىس تاۋىپ جٷر. شىن مەنٸندە, ەڭ باستىسى – ادال ەڭبەك. بٸز مۇنى جەتە تٷسٸنەتٸن ۇرپاق تەربيەلەۋگە تيٸسپٸز. يدەولوگييا جۇمىسىندا وسىعان باسا مەن بەرگەن جٶن. 

تٶرتٸنشٸ باعدار. مەملەكەتتٸك باسقارۋ ٸسٸن قايتا جاڭعىرتۋ.

ەكونوميكانى تٷبەگەيلٸ رەفورمالاۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە سەرپٸلٸس قاجەت. جۇرت بوس سٶزدەن, جارقىن بولاشاق تۋرالى جالىندى ۇرانداردان جالىقتى. حالىق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶز ۋەدەسٸن قاعاز بەتٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە  ورىنداعانىن قالايدى.

ساياسي قىزمەتشٸلەردٸڭ جەكە جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرا وتىرىپ, مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن ورتالىقسىزداندىرۋعا باسا مەن بەرۋ كەرەك. ٷكٸمەتتٸڭ كەيبٸر قۇزىرەتتەرٸن مينيسترلٸكتەرگە بەرگەن جٶن. ناقتى بٸر سالاداعى ساياساتقا «ۇجىمداسقان كابينەت» ەمەس, ناقتى بٸر مينيستر جاۋاپ بەرۋگە تيٸس.

ٷكٸمەت سالاارالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋمەن شۇعىلدانۋى قاجەت. پرەمەر-مينيستر كەڭسەسٸن مەملەكەتتٸك باسقارۋ ٸسٸنٸڭ ٷزدٸك ستاندارتتارىنا ساي كەلەتٸن, ىقشامدى ٷكٸمەت اپپاراتى رەتٸندە قايتا قۇرۋ وسى باعىتتاعى العاشقى قادام بولماق. باستى ماقسات – ونىڭ اتاۋىن ٶزگەرتۋ ەمەس, ناقتى رەفورما جاساۋ. بٸز ورتالىق مەكەمەلەردٸ وڭتايلاندىرۋ ارقىلى جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ ٶكٸلەتتٸگٸن ايتارلىقتاي كەڭەيتۋٸمٸز كەرەك. بۇل تەسٸل قوردالانعان مەسەلەلەردٸ ٶڭٸرلەردە, ەل ٸشٸندە شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ مەسەلەلەرٸنە, قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ, پەتەر يەلەرٸ كووپەراتيۆتەرٸ مەن مٷلٸك يەلەرٸ بٸرلەستٸكتەرٸنٸڭ  قىزمەتٸن ٶزگەرتۋگە  ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت.  

تۇرعىن-ٷيلەر مەن قالا ينفراقۇرىلىمىن اباتتاندىرۋ مەسەلەسٸن قولعا الۋ كەرەك. عيماراتتاردىڭ سىرتقى كٶرٸنٸسٸ جەنە ٸشكٸ ينفراقۇرىلىمىنىڭ قىزمەتٸ ازاماتتاردىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقپايدى, ەلٸمٸزدٸ شەتەلدٸكتەردٸڭ الدىندا ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرادى.  

ٷكٸمەتكە جاڭا ەكٸمشٸلٸك رەفورما ەزٸرلەۋدٸ تاپسىرامىن. وعان قوسا, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىس نەتيجەسٸن جاقسارتىپ, جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرعان جٶن.

بٸزگە ساپالىق تۇرعىدان جاڭا مەملەكەتتٸك باسقارۋشىلار كەرەك. مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸ ٸرٸكتەۋ جەنە جۇمىستان بوساتۋ جٷيەسٸن زامان تالابىن ەسكەرە وتىرىپ, قايتا جاساۋ قاجەت. مەملەكەتتٸك قىزمەت جەكە سەكتورداعى كەسٸبي ماماندار ٷشٸن بارىنشا اشىق بولعانى دۇرىس. كادرلىق رەزەرۆتٸ نىعايتۋ كەرەك.

مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەرٸ اگەنتتٸگٸ تولىققاندى ستراتەگييالىق HR ينستيتۋتىنا اينالۋعا تيٸس. ٷكٸمەت اگەنتتٸكپەن بٸرلەسٸپ بٷكٸل ەلەمدەگٸ ازاماتتارىمىزدىڭ ەلەۋەتٸن جۇمىلدىرۋ ٷشٸن ارنايى پلاتفورمانى ٸسكە قوسۋى كەرەك. 

كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتورداعى باسقارۋ ٸسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ايرىقشا نازار اۋدارعان جٶن. بۇل باعىتتا ناقتى جۇمىس اتقارىلا باستادى. سونى اياعىنا دەيٸن جەتكٸزۋ كەرەك. ول ٷشٸن «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ جاڭا جۇمىس ٷلگٸسٸن تٷپكٸلٸكتٸ ايقىنداپ الۋ قاجەت.   

ەلەمدەگٸ ەڭ ٷزدٸك ينۆەستيتسييالىق جەنە ٶندٸرٸستٸك كومپانييالاردى ٷلگٸ رەتٸندە الۋ كەرەك. مەملەكەتتٸك اكتيۆتەردٸ باسقارۋ ٸسٸ بارىنشا اشىق بولۋعا تيٸس. ٷكٸمەت جىل سايىن ۇلتتىق بايانداما ەزٸرلەۋدٸ قامتاماسىز ەتەدٸ جەنە ونى پارلامەنتكە جولدايدى.    

بەسٸنشٸ باعدار. زاڭ جەنە تەرتٸپ.

قوعامدا زاڭ ٷستەمدٸگٸ بەرٸك ورنىعىپ, سوت تٶرەلٸگٸ ەدٸل اتقارىلۋى قاجەت. وسىعان وراي, قازىلار قاۋىمىن شۇعىل تٷردە قايتا ٸرٸكتەپ, جاڭارتىپ جاساقتاۋ كەرەك.

قازىلار جوعارى بٸلٸكتٸ, ادال, سونداي-اق, جەمقورلىقتان تازا بولۋى قاجەت. ەڭ الدىمەن, بارلىق سۋديالاردىڭ مەرتەبەسٸن تەڭەستٸرگەن جٶن. ولار ٶزٸنەن جوعارى تۇرعان ەرٸپتەستەرٸنە تەۋەلدٸ بولماۋى كەرەك. 

كٶپتەگەن سوت تٶراعاسى لاۋازىمى سۋديا لاۋازىمى بولىپ ٶزگەرەدٸ. سوت تٶراعاسى جەنە سوت القاسىنىڭ تٶراعاسى لاۋازىمىنا ٷمٸتكەردٸ سۋديالار ٶزدەرٸ سايلايتىن تەسٸل ەنگٸزۋدٸ ۇسىنامىن. جوعارعى سوت سۋديالارىن دا سايلاۋ ارقىلى تاڭداۋ تەسٸلٸن ەنگٸزگەن جٶن. ول ٷشٸن پرەزيدەنت ٷمٸتكەرلەردٸ بالامالى نەگٸزدە سەناتقا ۇسىنۋى كەرەك. اتالعان سالاعا مىقتى زاڭگەرلەردٸ تارتۋ ٷشٸن ماتەريالدىق جاعداي جاساۋ قاجەت.

سۋديالاردىڭ دەربەستٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن جوعارعى سوت كەڭەسٸنٸڭ مەرتەبەسٸن نىعايتقان دۇرىس. سۋديا بولۋعا ٷمٸتكەرلەردٸ دايىنداۋ, بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋ جۇمىسى كەڭەستٸڭ قۇزىرەتٸنە بەرٸلەدٸ. سونداي-اق, ولاردىڭ شەكتٸ جاسىن ۇزارتۋ, ٶكٸلەتتٸگٸن توقتاتۋ مەسەلەسٸمەن دە وسى مەكەمە اينالىسادى. بۇل مەملەكەتتٸك ورگان ناقتى كادرلىق فۋنكتسييالارى بار, تولىققاندى ينستيتۋتقا اينالۋى كەرەك. كادرلاردى ٸرٸكتەۋدەن باستاپ, بارلىق دەڭگەيدەگٸ سوتتاردى تاعايىنداۋعا ۇسىنىم بەرۋگە دەيٸنگٸ بٷكٸل مٸندەت سولارعا جٷكتەلەدٸ.

كٷشتٸك قۇرىلىمدار سوتقا ىقپال ەتپەۋگە تيٸس. بۇل – ٶتە ماڭىزدى. سۋديالارعا ەكٸمشٸلٸك قىسىم كٶرسەتەتٸن امال-تەسٸلدٸڭ بەرٸ جويىلۋى كەرەك. سۋديالاردىڭ قىزمەتٸنە ارالاسۋدى شەكتەي وتىرىپ, ولاردىڭ زاڭ بۇزعانى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرامىز. 

سۋديانىڭ ٶرەسكەل قاتەلٸك جٸبەرگەن جەنە كٷشٸن جويعان ەربٸر سوت اكتٸسٸن قازىلار القاسى تەكسەرۋگە تيٸس.

«سوت تٶرەلٸگٸن اتقارۋ ساپاسى» بويىنشا سۋديالاردى باعالاۋ جەنە جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ ينستيتۋتىن تٷبەگەيلٸ قايتا قاراعان جٶن.

اپەللياتسييا ينستيتۋتىن رەفورمالاۋ قاجەت. ٸستەر بٸرٸنشٸ ساتىداعى سوتقا قايتارىلماي, ناقتى مەن-ماڭىزى بويىنشا شەشٸم  شىعارىلۋى كەرەك. 

ەكٸمشٸلٸك ەدٸلەتتٸڭ قولدانىلۋ اياسىن دا كەڭەيتۋ قاجەت. ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ اۋقىمدى بٶلٸگٸنٸڭ جەنە مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن اراداعى ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلاردىڭ ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكسپەن رەتتەلۋٸ وتاندىق سوت تٶرەلٸگٸن بارىنشا ٸزگٸلەندٸرٸپ, ەدٸلدٸككە باستايدى.

سونىمەن بٸرگە, اۋداندىق جەنە وبلىستىق سوتتار دەڭگەيٸندەگٸ سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ قولجەتٸمدٸ بولۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاۋ كەرەك.

بيزنەس ٶكٸلدەرٸ سوت الىمدارىنىڭ تىم جوعارى بولۋى ولاردىڭ ٶز مٷددەسٸن قورعاۋىنا ايتارلىقتاي كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇل – ورىندى پٸكٸر. 

سوندىقتان, قازٸرگٸدەي تالاپ-ارىزدا كٶرسەتٸلگەن سومادان الىناتىن پايىز مٶلشەرٸنٸڭ ورنىنا مٷلٸك داۋلارى بويىنشا ويعا قونىمدى الىم مٶلشەرٸن بەلگٸلەۋ قاجەت.

مەملەكەتتٸڭ سوت پروتسەسٸنە قاتىسۋىن ازايتقان جٶن. مەملەكەتتٸك ورگاندار اراسىنداعى سوت داۋلارىن دا رەتكە كەلتٸرەتٸن كەز كەلدٸ. ەگەر ەكٸ مينيسترلٸك زاڭ نورمالارىن ەرتٷرلٸ تٷسٸنسە, ونداي مەسەلەنٸ ٷكٸمەت تٷپكٸلٸكتٸ شەشۋگە تيٸس. دەل وسىنداي تەسٸلدٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ مەملەكەتتٸك ۇيىمدارمەن اراداعى داۋلارىنا دا قاتىستى قولدانۋ قاجەت.  

تٷرلٸ ٶڭٸردە ۇقساس ٸستەر بويىنشا ەرتٷرلٸ شەشٸمدەر قابىلداناتىن جايتتار جيٸ كەزدەسەدٸ. قازٸر تسيفرلىق تالداۋ جاسايتىن قۇرال ەزٸرلەنۋدە. سول ارقىلى سوت تٶرەلٸگٸن اتقارۋ ٸسٸن بٸرٸزدەندٸرۋگە مٷمكٸندٸك تۋادى. 

جوعارعى سوت وسى ينتەللەكتۋالدى جٷيەنٸ تولىق  ەنگٸزۋدٸ تەزدەتكەنٸ جٶن.

ەرينە, سوت جٷيەسٸن رەفورمالاۋ مۇنىمەن اياقتالمايدى. بۇل شارۋامەن  ماماندار جوعارعى سوتتان تىس اينالىسا بەرەدٸ. وسى قادام ٷدەرٸسكە بەسەكەلٸك سيپات بەرٸپ, ونى قوعام ٶكٸلدەرٸ مەن تەۋەلسٸز ساراپشىلار ٷشٸن اشىق, ياعني, اناعۇرلىم تيٸمدٸ ەتەدٸ.

كەلەسٸ مەسەلە – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ تۋرالى.  بۇل سالا ەردايىم قوعامنىڭ جٸتٸ نازارىندا.

«قاسٸرەتتٸ قاڭتار» وقيعاسى تەرتٸپ ساقشىلارى ٷشٸن ناعىز سىناق بولدى. ول كەزدە ارانداتۋشىلاردىڭ كەسٸرٸنەن شەرۋلەر جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸككە ۇلاستى. ونىڭ اقىرى مەملەكەتكە قارسى بٷلٸك شىعارۋعا ەكەپ سوقتىردى. جۇرتتى ارانداتۋشىلاردىڭ كٶبٸ شارتتى نەمەسە جەڭٸل جازامەن قۇتىلىپ كەتتٸ. شىن مەنٸندە, ولاردىڭ كٸنەسٸ ەلدەقايدا اۋىر. ٶيتكەنٸ, جاعدايدى قاساقانا ۋشىقتىردى. سونىڭ سالدارىنان ٸس ناسىرعا شاۋىپ, قايعىلى وقيعالار بولدى.  

ماعان قۇقىق قورعاۋشىلار, ادۆوكاتتار قاۋىمداستىعىنىڭ ٶكٸلدەرٸ بٸرنەشە رەت ٶتٸنٸش جولدادى. ولار ەلدٸ جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸككە ٷندەگەن ادامداردى قاتاڭ جازالاۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى. بۇل – ورىندى ۇسىنىس.

سوندىقتان ٶكٸلەتتٸ ورگاندارعا وسى مەسەلەنٸ قاراستىرىپ, ناقتى شارا قابىلداۋدى تاپسىرامىن.

بٸز كەز-كەلگەن اشىق ارانداتۋشىلىققا جەنە زاڭسىز ٸس-ەرەكەتكە قاتاڭ توسقاۋىل قويۋىمىز كەرەك. ەل ٸشٸنە ٸرٸتكٸ سالعان جەنە زاڭ بۇزۋعا شاقىرعان ادامدار قاتاڭ جازادان قۇتىلىپ كەتپەيدٸ.

«ساياسي پليۋراليزمگە اشىقپىز, ەكسترەميزمنەن, قاراقشىلىق پەن بۇزاقىلىقتان قاشىقپىز» دەگەن ورتاق قاعيدانى بٷكٸل قوعامنىڭ ەسٸنە سالعىم كەلەدٸ.

قاساقانا ارانداتۋ باستالعان جەردە, سٶز بوستاندىعى مەن پٸكٸر الۋاندىعى تۋرالى ەڭگٸمە قوزعاۋدىڭ ٶزٸ ارتىق.  بۇل – قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرۋ, مەملەكەتتٸڭ تۇعىرىن شايقاۋعا ەرەكەتتەنۋ دەگەن سٶز. 

بٸزگە ەل بٸرلٸگٸ اۋاداي قاجەت. ەرەۋٸلگە قاتىسقاندار دا, كٷشتٸك قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرٸ دە – ٶز ازاماتتارىمىز. ولار سوت ەدٸل ٶتەدٸ دەپ قانا ەمەس, قوعام كەشٸرٸمدٸ بولادى دەپ ٷمٸتتەنٸپ وتىر.

مەملەكەت قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسقان, بٸراق اۋىر قىلمىس جاساماعان ازاماتتاردىڭ جازاسىن جەڭٸلدەتتٸ. زاڭ بۇزعانداردىڭ بٸرقاتارى كٸنەسٸن تٷسٸنٸپ, ٶتكەن ٸسكە ٶكٸنٸپ وتىر. ولارعا كەشٸرٸممەن قاراعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. سوندىقتان, مەن قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسۋشىلارعا بٸر رەتتٸك راقىمشىلىق جارييالاۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىم.

راقىمشىلىق جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتٸ ۇيىمداستىرۋعا قاتىسى بار ادامدارعا, سونداي-اق, مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساعانى جەنە بيلٸكتٸ كٷشپەن باسىپ الۋعا ەرەكەتتەنگەنٸ ٷشٸن ايىپتالعاندارعا قولدانىلمايتىنى تٷسٸنٸكتٸ.

سونداي-اق, لاڭكەستٸك جەنە ەكسترەميستٸك قىلمىس جاساعاندارعا, رەتسيديۆيستەرگە, جۇرتتى ازاپتاعاندارعا راقىمشىلىق بولمايدى.   

بٸز ادامگەرشٸلٸك تانىتا وتىرىپ, وسى قايعىلى وقيعادان تيٸستٸ قورىتىندى جاسايمىز. مۇنداي جاعداي ەندٸ ەشقاشان قايتالانبايدى. بۇعان جول بەرمەيمٸز.

قاڭتار وقيعاسى كەزٸندە قازا بولعان ازاماتتاردىڭ جاعدايى تٶمەن وتباسىلارىنا ماتەريالدىق كٶمەك بەرٸلەدٸ. «قازاقستان حالقىنا» قورى دا وسى يگٸ ٸسكە لايىقتى ٷلەس قوسا بەرەدٸ دەپ ويلايمىن.

بٸز قاڭتار وقيعاسىنان ساباق الىپ, قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ەدەۋٸر كٷشەيتۋ قاجەتتٸگٸن تٷسٸندٸك.

سوڭعى كەزدە ادام ٶلتٸرۋ, قاراقشىلىق جاساۋ سيياقتى اۋىر قىلمىستار كٶبەيٸپ بارادى. اسا قاتىگەزدٸكپەن جاسالاتىن مۇنداي ەرەكەتتەر بٷكٸل قوعامعا قاتەر تٶندٸرەدٸ.

جازانى قاتايتۋ, مۇنداي قىلمىس جاساعانداردى شارتتى تٷردە مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتۋدى دوعارۋ ارقىلى وسى قاۋٸپتٸ ٷردٸستٸڭ تامىرىنا بالتا شابۋ كەرەك. 

وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىس ساناتىنا جاتقىزۋ مەسەلەسٸ قوعامدا كٶپتەن بەرٸ تالقىلانىپ جٷر.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل ۇسىنىستىڭ دۇرىس ەكەنٸنە كٷمەنمەن قارايدى. سەبەبٸ, مۇنداي تۇرمىستىق جاعدايلاردى انىقتاۋ وڭاي ەمەس, ياعني وسىنداي وقيعالاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ قيىنعا سوعادى.بۇل سٶزدٸڭ دە جانى بار. بٸراق, قالاي دەسەك تە, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا كٶز جۇما قاراۋعا بولمايدى. 

وتباسىندا ويران سالاتىندار جازاعا تارتىلماسا, ولار ودان بەتەر باسىنىپ كەتەدٸ. ال جاپا شەككەندەر مٷلدەم قورعاۋسىز قالادى. مۇنداي ەرەكەتتەر ٷشٸن جازانى كٷشەيتەتٸن كەز كەلدٸ دەپ سانايمىن. زارداپ شەككەن جاندار ەلدٸڭ سٶزٸنەن نەمەسە بٸرەۋدٸڭ قىسىم جاساۋىنان قورىقپاۋى قاجەت. سوندىقتان پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ ولارمەن ٶتە مۇقييات جۇمىس جٷرگٸزٸپ, تيٸستٸ شارالاردى قولدانۋى كەرەك.

سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸ تۇتىناتىنداردىڭ كٶبەيۋٸ ۇلت ساۋلىعىنا زور قاۋٸپ تٶندٸرۋدە.  قازٸرگٸ احۋال ٶتە كٷردەلٸ, سوڭعى ٷش جىلدا تەركٸلەنگەن «سينتەتيكانىڭ» كٶلەمٸ  10 ەسە ارتقان. ۋاقىت ٶتكەن سايىن مۇنداي ەسٸرتكٸ ارزان ەرٸ قولجەتٸمدٸ بولا باستادى. ناشاقورلار ونى ەلەۋمەتتٸك جەلٸ مەن تٷرلٸ مەسسەندجەر ارقىلى ەمٸن-ەركٸن ساتىپ الىپ  جاتىر.  ەسٸرتكٸنٸ, تٸپتٸ, ٷيگە ەكەپ بەرەتٸندەر بار. بۇل – اسا قاۋٸپتٸ ەرٸ اۋقىمدى ەلەۋمەتتٸك كەسەل.

سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸنٸ ٶندٸرۋگە جەنە تاراتۋعا قارسى كٷرەس جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە جٷرگٸزٸلۋگە تيٸس. سوندىقتان, ناشاقورلىقپەن جەنە ەسٸرتكٸ ساۋداسىمەن كٷرەسۋدٸڭ كەشەندٸ جوسپارىن ەزٸرلەۋ قاجەت. 

ينتەرنەت جەنە تەلەفون ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق ەرەكەتتەرگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنداي قاتەرلەردٸ انىقتاپ, قىلمىسكەرلەردٸ قۇرىقتاۋ ٷشٸن اقپاراتتىق-ساراپتاما جۇمىسىن كٷشەيتۋٸ كەرەك. سونداي-اق, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق جەنە قارجىلىق ساۋاتىن جٷيەلٸ تٷردە ارتتىرعان جٶن.

بيۋدجەت قارجىسىن جەنە جالپىۇلتتىق بايلىقتى تالان-تاراجعا سالاتىن جەمقورلىق ەرەكەتتەر مەن ونىڭ استىرتىن جولدارىن ۇيىمداستىرۋشىلاردى ٸزدەۋگە, تٷپكٸ امال-تەسٸلدەرٸن انىقتاۋعا بارىنشا كٷش سالۋ ٶتە ماڭىزدى.  

قىلمىستىق جەنە قىلمىستىق-پروتسەستٸك كودەكستەردٸ مۇقييات سارالاپ, ونداعى قولدانىلمايتىن نەمەسە سوت تٶرەلٸگٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن ارتىق-اۋىس نەرسەنٸڭ بەرٸنەن ارىلۋ قاجەت. تيٸستٸ تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلگەننەن كەيٸن ولاردى قايتا-قايتا ٶزگەرتە بەرمەۋ قاجەت. 2015 جىلدان بەرٸ قىلمىستىق جەنە قىلمىستىق-پروتسەستٸك كودەكستەرگە 1200-دەن استام ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلگەن.

ۋاقىتشا جاعدايلارعا بايلانىستى نەمەسە اياسى تار كورپوراتيۆتٸ مٷددەلەرگە بولا زاڭداردى ٶزگەرتۋگە جول بەرٸلمەۋگە تيٸس.  

سوندىقتان, قىلمىستىق جەنە قىلمىستىق-پروتسەستٸك زاڭنامانى تٷزەتۋ قۇزىرەتٸن ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنە بەرۋ قاجەت. ول ٷشٸن مەكەمەنٸڭ كادرلىق ەلەۋەتٸن نىعايتىپ, زاڭ شىعارۋ قىزمەتٸنٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ كەرەك.  

قۇرمەتتٸ وتانداستار!

بٸز بٷگٸن الداعى رەفورمالاردىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ الدىق. 

ەندٸ مەملەكەتٸمٸزدٸ جەنە قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن جاڭعىرتا تٷسۋگە تيٸسپٸز.

ساياسي رەفورمالار «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» فورمۋلاسىمەن جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل تۇجىرىم – قوعامىمىزدىڭ مىزعىماس تۇعىرى.  

رەفورمالاردىڭ مازمۇنى جان-جاقتى تولىعا بەرمەك.

جالپىۇلتتىق ىنتىماقتى جەنە بيلٸك پەن قوعامنىڭ سەرٸكتەستٸگٸن نىعايتا بەرەمٸز.

«حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىن ۇستانۋ اسا ماڭىزدى.  

بٸز قوعامعا ٸرٸتكٸ سالۋدى ەمەس, ەلدٸ ٸزگٸ ماقساتقا جۇمىلدىرۋدى ويلاۋىمىز كەرەك. ەدٸلەتتٸ قازاقستان يدەياسىنىڭ تٷپكٸ مەنٸ – وسى.

بٸزدٸڭ الدىمىزدا ايرىقشا مٸندەت تۇر. بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸگٸن جەنە جەرٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ.

ەلدٸگٸمٸزدٸ قورعاۋدىڭ ەڭ باستى جولى – بەرەكەلٸ بٸرلٸك. بۇدان باسقا جول جوق. ەل بٸرلٸگٸ قاشاندا ەڭ باستى قۇندىلىق سانالعان. قازٸر ونىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ارتا تٷستٸ.

حالقىمىز تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىققا ەرەكشە مەن بەرگەن. ونى بەرٸنەن بيٸك قويعان. بٸز دەل وسى كەزدە بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارا بٸلۋٸمٸز كەرەك.

قۇرمەتتٸ پارلامەنت دەپۋتتاتارى!

قادٸرلٸ وتانداستار!

مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بولاشاعىنا تٸكەلەي قاتىسى بار وي-پٸكٸرلەرٸمدٸ ورتاعا سالعىم كەلەدٸ.

قازٸرگٸ گەوساياسي جاعدايدا بٸز مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸ بٸرتٸندەپ نىعايتىپ, رەفورمالار مەن جاڭارۋ باعدارىن نىق ۇستانۋىمىز قاجەت. 

بارىنشا مۇقييات ەرەكەت جاساپ, ەلٸمٸزدٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ مٷددەسٸنە ساي جۇمىس جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك.

رەفورمالاردىڭ قازٸرگٸ قارقىنىن ساقتاۋ, ساياسي مەسەلەلەردٸڭ بەرٸن كەيٸنگە قالدىرماي شەشۋ اسا ماڭىزدى. ول ٷشٸن الداعى سايلاۋ كەزەڭدەرٸن تيٸمدٸ جوسپارلاۋ قاجەت.

پرەزيدەنتتٸڭ كەزەكتٸ سايلاۋى 2024 جىلى, ال پارلامەنت سايلاۋى 2025 جىلى ٶتۋگە تيٸس ەكەنٸن بارشاڭىز بٸلەسٸزدەر.

جاڭا ستراتەگيياعا سەيكەس باستى مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردى كەشەندٸ تٷردە قايتا جاڭعىرتۋعا كٸرٸسۋ قاجەت دەپ سانايمىن.

بۇل قادام بٸزگە ەر ازاماتىمىزدىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ جەنە بٷكٸل ەلٸمٸزدٸ ٶركەندەتۋ جولىنداعى ورتاق جۇمىستى جانداندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

بيلٸك ٶزٸنٸڭ جوسپارىن قوعامنان جاسىرىن ۇستايتىن ساياسي دەستٷردەن ارىلۋىمىز كەرەك. سوندىقتان مەن بٷگٸن الداعى سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ كەستەسٸن بارشا حالىققا جارييالاعىم كەلەدٸ.      

مەن بيىلعى كٷزدە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنامىن.

ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا تٷبەگەيلٸ جەنە جان-جاقتى رەفورمالاردى تابىستى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن حالىقتىڭ جاڭا سەنٸم مانداتى قاجەت.

مەن ٷشٸن مەملەكەت مٷددەسٸ بەرٸنەن بيٸك. سوندىقتان مەن ٶكٸلەتتٸك مەرزٸمٸمدٸ قىسقارتۋعا جەنە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا بارۋعا دايىنمىن. 

سونداي-اق, مەن كٶپ ويلانىپ, پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸگٸ مەرزٸمدەرٸنٸڭ سانىن جەنە ۇزاقتىعىن قايتا قاراۋ قاجەت دەگەن بايلامعا كەلدٸم.

پرەزيدەنت مانداتىن ۇزاقتىعى 7 جىلدىق بٸر مەرزٸممەن شەكتەۋدٸ ۇسىنامىن. بٸراق, قايتا سايلانۋعا تىيىم سالىنادى.

بۇل باستامانىڭ نەگٸزٸ قانداي? بٸر جاعىنان, 7 جىل – كەز-كەلگەن اۋقىمدى باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ كەزەڭ. ەكٸنشٸ جاعىنان, پرەزيدەنت مانداتىن بٸر مەرزٸممەن شەكتەۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جالپىۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگييالىق مٸندەتتەرٸن شەشۋگە بارىنشا جۇمىلۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ.

تٸرشٸلٸك توقتامايدى, جاھاندىق ٷدەرٸستەر مەن ەل ٸشٸندەگٸ قوعامدىق دامۋدىڭ قارقىنى كٷن ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلەدٸ.

مەن ۇسىنىپ وتىرعان كونستيتۋتسييالىق جاڭالىق بيلٸكتٸ مونوپوليزاتسييالاۋ قاۋپٸن ايتارلىقتاي ازايتادى. دەل وسى سەبەپتٸ, مەن پرەزيدەنتتٸ بٸر مەرزٸمگە عانا سايلاۋ نورماسىن ەنگٸزۋدٸ ۇسىنىپ وتىرمىن. بٸز بيلٸكتٸ جاساقتاۋدىڭ جەنە ونىڭ قىزمەتٸن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ٶركەنيەتتٸ قاعيداتتارىن بەكٸتۋگە تيٸسپٸز.

جاڭا پرەزيدەنتتٸك جٷيە ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتىپ, قوعامدىق قۇرىلىستىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸن ورنىقتىرادى.  پرەزيدەنتتٸ بٸر مەرزٸمگە عانا سايلاۋ نورماسىن سايلاۋدان كەيٸن پارلامەنتتٸڭ قاراۋىنا ۇسىنامىن. پارلامەنت وڭ شەشٸم قابىلداسا, وتانىمىزدا جاڭا ساياسي دەۋٸر باستالادى.

ەلٸمٸزدٸ ساياسي جاڭعىرتۋ ٷدەرٸسٸندە پارلامەنتاريزمدٸ دامىتۋ ٸسٸ ايرىقشا ورىن الادى. جاڭارعان اتا زاڭىمىز ەدٸل ەرٸ اشىق ەرەجەلەرٸ بار ساياسي جٷيەنٸڭ مٷلدە جاڭا ستاندارتتارىن ەنگٸزەدٸ.

ساياسي پارتييالاردى تٸركەۋ رەسٸمٸ ايتارلىقتاي جەڭٸلدەتٸلدٸ. پارلامەنت پەن مەسليحاتتاردى پارتييالىق تٸزٸم جەنە بٸر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا جاساقتاۋدىڭ تىڭ تەسٸلدەرٸ ٸسكە قوسىلادى.

جالپى, كونستيتۋتسييالىق رەفورمادا كٶزدەلگەن ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستٸڭ بەرٸن وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن زاڭمەن بەكٸتٸپ, اياقتاۋ قاجەت. 

بۇل ٶزگەرٸستەر ساياسي پارتييالاردىڭ سانىن ارتتىرادى, ساياسي بەسەكەنٸ كٷشەيتەدٸ, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ جاڭا لەگٸ پايدا بولۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.

ەسكٸ تەسٸل بويىنشا سايلانعان بيلٸكتٸڭ ٶكٸلدٸ ورگاندارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋ ناۋقانى ارقىلى جاڭارۋى زاڭدىلىق.   

سوندىقتان مەجٸلٸستٸڭ جەنە بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەسليحاتتاردىڭ سايلاۋىن كەلەسٸ جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنامىن.

بٸز كٶپشٸلٸكتٸڭ مٷددەسٸن بٸلدٸرەتٸن دەپۋتاتتاردىڭ جاڭا قۇرامىن جاساقتايمىز. بۇل قادام مەسليحاتتار مەن پارلامەنت جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرارى سٶزسٸز. بولاشاقتا ٷكٸمەت قۇرامىنا سايلاۋشىلاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ داۋىسىن العان ساياسي كٷشتەردٸڭ عانا ەمەس, پارلامەنتتەگٸ باسقا دا پارتييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ كٸرۋٸ مٷمكٸن.

مۇنداي تەسٸل اتقارۋشى بيلٸككە بٷكٸل قوعامنىڭ تالاپ-تٸلەگٸن ەسكەرەتٸن تيٸمدٸ شەشٸمدەر قابىلداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

سونىمەن, بيىل پرەزيدەنت سايلاۋى, كەلەسٸ جىلى مەجٸلٸس جەنە مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى ٶتەدٸ. سودان كەيٸن ٷكٸمەت قۇرامى جاساقتالادى.  

سونىڭ نەتيجەسٸندە 2023 جىلدىڭ ورتاسىندا پرەزيدەنت, پارلامەنت, ٷكٸمەت سيياقتى نەگٸزگٸ ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ بەرٸ قايتا جاڭعىرىپ, جاڭارادى.

بٸز اشىق بەسەكەلەستٸك ورنىققان جەنە بەرٸنە تەڭ مٷمكٸندٸك بەرٸلەتٸن ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز.

اۋقىمدى ساياسي ٶزگەرٸستەردٸ اشىقتىق, ەدٸلدٸك جەنە ٶزارا سەنٸم ارقىلى جٷزەگە اسىرۋ اسا ماڭىزدى.  

جاڭا سايلاۋ ناۋقانىنىڭ مەرزٸمدەرٸن جەنە ونىڭ رەتٸن ەلگە اشىق جارييالاۋ شەشٸم قابىلداۋ كەزٸندەگٸ اشىقتىق قاعيداتىنا ساي كەلەدٸ. 

وسى قادامنىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» اتتى باستى فورمۋلامىزدى بٸرتٸندەپ ناقتى مەن-مازمۇنمەن بايىتا تٷسەدٸ.  

بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ باستامالارىمىز قازاقستاننىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى.

بٸز كٷن سايىن ەسكٸ مەن جاڭانىڭ, توقىراۋ مەن دامۋدىڭ اراسىنان تاڭداۋ جاسايمىز.

بارشاڭىزدى ۇلت مٷددەسٸ ٷشٸن ۇيىسۋعا شاقىرامىن.

بەرٸمٸز بٸرلٸگٸمٸزدٸ بەكەمدەي بٸلسەك, ەشقاشان ەدٸلدٸكتەن اتتاماساق, بەرەكەلٸ ەل بولامىز.

ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ ٸسٸ ەندٸ عانا باستالدى. الداعى جولدىڭ قيىندىعى كٶپ. بۇل باعدارىمىز ەشقاشان ٶزگەرمەيدٸ, ٸشكٸ جەنە سىرتقى احۋال قانداي بولسا دا جالعاسا بەرەدٸ. قول قۋسىرىپ وتىراتىندار مەن قاساقانا كەدەرگٸ جاسايتىندارعا ورىن جوق.  

بٸز تاڭداعان جولىمىزدان اينىمايمىز!

ەندەشە, ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى بٸرگە قۇرايىق!

قاسيەتتٸ وتانىمىزدى بٸرگە ٶركەندەتەيٸك, اعايىن!