MEMLEKET BASShYSY
Q.K.TOQAEVTYŃ
QAZAQSTAN HALQYNA JOLDAÝY
ÁDILETTI MEMLEKET. BIRTUTAS ULT. BEREKELI QOǴAM
Qurmetti otandastar!
Qadirli depýtattar jáne Úkimet músheleri!
Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 59-shy babyna sáikes VII shaqyrylymdaǵy Parlamenttiń úshinshi sessiiasyn ashyq dep jariialaimyn.
Qurmetti depýtattar!
Barshańyzdy Parlamenttiń kezekti sessiiasynyń ashylýymen quttyqtaimyn!
Biyl biz jańa kezeńge qadam bastyq. Halqymyz jalpyulttyq referendýmda saiasi jańǵyrý baǵdaryn qoldady. Konstitýtsiialyq reforma Jańa, Ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy asa mańyzdy qadam boldy. Elimizdegi saiasi jańǵyrý endi ekonomikalyq ózgeristerge ulasýǵa tiis.
Biz «Azamat – biznes – memleket» arasyndaǵy qatynasty túbegeili ózgertemiz. Memleket, eń aldymen, bárine birdei múmkindik berip, ádildik ornatady. Qoǵam igiligine arnalǵan qyzmet deńgeii joǵary bolýyna kepildik beredi. Áleýmettik jaǵynan álsiz toptaǵy azamattarǵa qoldaý kórsetemiz. Múmkindigi shekteýli jandarǵa da kómektesemiz. Prezident janyndaǵy Ombýdsmen taǵaiyndalady.
Memleket ekonomikalyq erkindikti qoldaidy. Biraq, halyqty naryq turaqsyzdyǵynyń yqpalynan barynsha qorǵaidy. Shaǵyn jáne orta biznesti meilinshe damytady.
Endi reformalardyń naqty baǵdarlaryna toqtalaiyn.
BIRINShI BAǴDAR. JAŃA EKONOMIKALYQ SAIaSAT.
Biz ekonomikamyzda qordalanǵan máselelerdi jaqsy bilemiz. Mysaly, shikizatqa áli de táýeldimiz. Eńbek ónimdiligi tómen, innovatsiia jetkiliksiz. Ulttyq tabystyń igiligin jurttyń bári birdei kórip otyrǵan joq.
Árine, munyń barlyǵy – kúrdeli máseleler. Biraq, ony sheshýdiń naqty joldary bar.
Atap aitsaq, bul – makroekonomikalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý, ekonomikany ártaraptandyrý jáne tsifrlandyrý. Sondai-aq, shaǵyn jáne orta biznes pen adam kapitalyn damytý, zań ústemdigin ornyqtyrý. Sondyqtan, tyń tásilder qajet ekeni sózsiz.
Ekonomikalyq saiasatymyzdyń negizgi maqsaty esh ózgermeidi. Onyń máni – sapalyq jáne inkliýzivtik turǵydan halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý.
Jańa ekonomikalyq baǵdarymyzdyń basty basymdyqtary mynalar:
– jeke kásipkerlik bastamalardy yntalandyrý, iaǵni, memlekettik kapitalizmnen jáne memlekettiń ekonomikaǵa shekten tys aralasýynan bas tartý;
– básekelestikti damytý, iaǵni bárine birdei múmkindik berý;
– sondai-aq, ulttyq tabysty ádil bólý.
Munyń bári kezek kúttirmeitin birqatar mańyzdy mindetti sheshýdi talap etedi.
Birinshi. Baǵany ákimshilik jolmen retteý tutas salalardyń investitsiialyq tartymdylyǵyn tómendetedi. Sondai-aq, taýar tapshylyǵyn týyndatyp, eldi importqa táýeldi etedi.
Sondyqtan, baǵa belgileý isine memlekettiń aralasýynan birtindep bas tartý kerek. Básekelik ortasy joq naryqtar ǵana burynǵydai qala beredi. Monopolisterdiń tarifteri qatań baqylaýda bolady. Biraq, baqylaý jasaý orynsyz qysym kórsetý degen sóz emes.
Búginde memlekettik organdardyń, sonyń ishinde kúshtik qurylymdardyń biznesti tekserýge jappai kirisip, baǵalar men tarifterdi tómendetýdi talap etýi jiilep ketti. Qur daqpyrt úshin jasalatyn mundai áreketterdi doǵarý kerek.
Monopoliianyń tabysyn shekteý qajettigi men infraqurylymǵa investitsiia salýdy qamtamasyz etý arasynda tepe-teńdikti saqtaý mańyzdy. Elimizde elektr qýatymen qamtamasyz etetin jelilerdiń úshten ekisiniń, jylý kommýnikatsiiasynyń 57 paiyzynyń jáne sý qubyry jelisiniń jartysyna jýyǵynyń tozyǵy jetken. Osydan-aq biraz jaitty ańǵarýǵa bolady.
Tarifterdi kúshpen ustap turýdyń aqyry sonyń bárin kezekpen óshirýge jáne túrli apatty jaǵdailar týyndaýyna ákep soqtyrady. Osynyń saldarynan azamattardyń densaýlyǵyna jáne ómirine qater tónedi.
Monopoliialy naryqtarda «Tarifti investitsiiaǵa aiyrbastaý» degen jańa tarif saiasatyna kóshý kerek. Jeliler men qýat kózderiniń tozý deńgeiin keminde 15 paiyzǵa azaitý qajet.
Tarif infraqurylymǵa qarjy salǵany jáne ashyqtyqty qamtamasyz etýdiń memlekettik monitoringi júiesine qatysqany úshin beriledi. Menshik iesi investitsiianyń aitarlyqtai bóligin tariftiń emes, óz qarjysynyń esebinen salýǵa tiis.
Innovatsiia engizý úshin tiimdi yntalandyrý sharalaryn ázirlegen jón. Sondai-aq, shyǵystyń bir bóligin tariftik smetanyń aiasynda qaita bólýge jáne tabystyń belgili bir bóligin saqtap qalýǵa ruqsat berý kerek.
Tarifterdi toǵyspaly sýbsidiialaýdan, iaǵni bir tutynýshylar úshin baǵany ustap turý maqsatymen basqalar úshin baǵany kóterý tásilinen birtindep bas tartý qajet.
Ekinshi. Ekonomikany odan ary monopoliiasyzdandyrý úshin naqty institýtsionaldyq sheshimder qabyldaý qajet.
«Konglomerat» uǵymyn zań júzinde aiqyndap alǵan jón.
Naryqtyń ózara bailanysty sýbektileri ekonomikalyq áleýetin bir jerge shoǵyrlandyrý úshin ruqsat alýǵa mindetti. Olardyń barlyq mámilesin, sonyń ishinde naryqqa tán emes baǵalardy qoldaný belgileri boiynsha jasalǵan kelisimderin de muqiiat tekserý kerek.
Biryńǵai operatorlardyń qyzmeti naryqtyq ekonomikany damytýǵa keri áser etedi. Sondyqtan, bul institýtty retke keltirgen jón. Qazir jumys istep turǵan operatorlardy básekeli ortaǵa berý qajet nemese monopolist dep tanyp, qyzmetin monopoliiaǵa qarsy arnaýly quqyq aiasynda retteý kerek.
Úshinshi. Ekonomikanyń turaqty ósýi salyq saiasatynyń túsinikti jáne boljaýǵa bolatyndai etip júrgizilýine tikelei bailanysty.
Fiskaldy retteý isin qaita jańǵyrtý úshin 2023 jyly jańa Salyq kodeksi ázirlenedi. Onyń eń túitkildi tusy sanalatyn salyqtyq ákimshilendirý máselesi túgel qaita jazylýǵa tiis.
Sondai-aq, jumys barysynda betpe-bet kezdesý múldem bolmaityndai etip, salyqtyq baqylaý qyzmetin tolyq tsifrlandyrý kerek.
Taǵy bir basymdyq – salyqtyq yntalandyrý sharalarynyń tiimdiligin arttyrý. Ol úshin ekonomikanyń túrli salasynda differentsialdy salyq mólsherlemesine kóshken jón.
Paidanyń tehnologiialyq jańǵyrýǵa jáne ǵylymi ázirlemelerge jumsalǵan bóligine salynatyn korporativti tabys salyǵyn tómendetý nemese odan bosatý tásilin engizý kerek.
Salyq tóleýshilerdi salyqtan jaltarýǵa qumarlyǵyn azaitý úshin arnaiy salyq rejimderin jeńildetý kerek. Salyq júktemesin tómendetý maqsatynda uiymdardy ádeii bólshekteýge jol bermeý máselesi jańa kodekste qarastyrylýy qajet.
Saýda-sattyq zaman talabyna sai damýy úshin mólsherlemesi oiǵa qonymdy ári rásimderi qarapaiym bólshek saýda salyǵyn qoldaný aiasyn keńeitý kerek.
Salyq reformasy aiasynda «sán-saltanatqa salyq» salýdy engizgen jón. Munyń orta tapqa qatysy joq, bul salyq tek asa qymbat jyljymaityn múlik jáne avtokólik satyp alǵan kezde salynady.
Avtokólik satyp alý kezinde tólenetin alym-salyq máselesine jeke toqtalaiyn. Keibir jaqyn shetelderden ákelingen avtokólikterge qatysty túitkilder barshaǵa málim. Zań aiasynan tys qalyp otyrǵan mundai kólikter qoǵamdyq qaýipsizdikke qater tóndirýde. Zańsyz kólik ákeletin amal-tásildiń bárine tosqaýyl qoiý úshin batyl sharalar qabyldaý qajet. Al, biylǵy 1 qyrkúiekke deiin elge ákelingen avtokólikterge qatysty ahýaldy retteý kerek. Olardy zańdastyrý maqsatynda ýtilizatsiia jáne alǵashqy tirkeý úshin tólenetin qarjy kólemin 200-250 myń teńgeden asyrmai, bárine birdei jáne bir rettik alym alýdy usynamyn. Bul – izdeý salynbaǵan jáne keden rásimderinen ótken kólikterge ǵana qatysty shara.
Tórtinshi. Salyq saiasatynyń tiimdi bolýy keden jumysynyń ashyqtyǵyna tyǵyz bailanysty.
Salyq jáne keden salasyndaǵy aqparattyq júielerdi tolyq biriktirý isin aiaqtaý mańyzdy.
Kelesi másele. Tekserýshilerdiń tym kóptigi. Olardyń teris áser etkeni belgili. Sondyqtan, shekaraǵa integratsiialanǵan kedendik baqylaý tásilin engizý qajet.
Kedendik rásimdeý ortalyqtary «bir tereze» qaǵidaty boiynsha jumys isteýge tiis.
Besinshi. Biz «kórpege qarai kósilý» qajet ekenin umytpaýymyz kerek.
Biýdjet saiasatyna reforma jasalady. Aqyrǵy nátijeni dóp basýymyz kerek. Biýdjet kodeksinde shekti normativter bekitiledi. Ony biýdjetti josparlaý jáne oryndaý kezinde mindetti túrde ustaný qajet.
Ulttyq qordyń qarjysyn tiimsiz jumsaý toqtatylady. Bul – óte ózekti másele. Qordyń qarajatyn asa qajet infraqurylymdy damytýǵa jáne elimiz úshin mańyzy zor jobalardy qarjylandyrýǵa jumsaimyz.
Biýdjet úderisterin barynsha jeńildetý qajet. Memlekettik organdardyń igerilmegen qarajatty kelesi jylǵa qaldyrýyna múmkindik berý kerek. Sol arqyly olar aqshany biýdjetke qaitarýdyń tiimsiz tártibinen qutylady. Sonymen birge, biýdjetke qatysty táýekelderdi basqarý júiesin iske qosý kerek.Bul júie kvazimemlekettik sektordy da qamtýǵa tiis.
Biz salyq túsimin óńirlerdiń ózine bere bastadyq. Bul jumysty jalǵastyrý qajet.
«Halyq qatysatyn biýdjet» jobasy tiimdi iske asyrylyp jatyr. Onyń aýqymyn keńeitip, jobaǵa aýdandyq mańyzy bar qalalar men aýyldardy tartý kerek. Turǵyn-úi kommýnaldyq sharýashylyǵy qarjysynyń keminde 10 paiyzy qaida jumsalatynyn qoǵamnyń ózi aiqyndaýǵa tiis. Osy aitylǵan máselelerdi tiimdi júzege asyrý úshin jańa Biýdjet kodeksin qabyldaý qajet.
Altynshy. Kásipkerlikti júieli túrde qoldaý.
Bul jumysta bárin basynan bastap retteý kerek. Tapsyrma eki jyldan beri oryndalmai keledi. Júzdegen, tipti myńdaǵan zańnamalyq qujat pen nusqaýlyqty qaita-qaita túzete bergennen eshteńe shyqpaidy. Onyń ornyna yqsham ári túsinikti jańa erejelerdi bekitken jón. Mundai tásildi 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap tolyq engizý qajet.
Kelesi másele. Memleket qarjylai qoldaý jasaǵan kezde básekege qabiletti shaǵyn jáne orta biznes ókilderine basa mán beredi. Eńbekaqy tóleý qoryn kóbeitken jáne salyq tólemderin arttyrǵan kásiporyndarǵa qoldaý kórsetiledi. Bul – negizgi talap.
Sonymen qatar, memleketten kómek alatyn biznes ókilderin anyqtaityn avtomatty júie engiziledi. Memlekettik satyp alýdyń múlde jańa júiesi jasalady. Baǵanyń tómen bolýy ǵana emes, taýarlar men qyzmetterdiń sapasy basty nazarda bolady.
Memlekettik jáne kvazimemlekettik satyp alýdy biryńǵai platformaǵa kóshirý qajet.
Osynyń bárin júzege asyrý úshin «Memlekettik satyp alý týraly» jańa zań qabyldanýǵa tiis.
Jetinshi. Memleket pen jekemenshik seriktestiginiń jańa úlgisine kóshý kerek.
Qazir kóptegen joba keibir kásipkerler men sheneýnikterdiń maishelpegine ainaldy. Kelisim-sharttar ashyq jáne konkýrstyq negizde jasalýǵa tiis. Osy maqsatta tiisti zań qabyldaý qajet.
Segizinshi. Nesie resýrstarynyń tapshylyǵy otandyq biznes úshin úlken problema bolyp otyr.
Qazaqstanda shaǵyn jáne orta biznesti qarjylandyrý úshin 42 milliard dollarǵa jýyq qarajat jetispeidi. Sóite tura, bankterde trilliondaǵan teńge qarjy is júzinde ekonomikaǵa esh paidasyn tigizbei bosqa jatyr.
Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi, Úkimet birlesip, naqty sektordy turaqty ári qoljetimdi nesiemen qamtamasyz etetin naqty sheshimder qabyldaýǵa tiis.
Ulttyq bank qazirgi ahýaldyń óte kúrdeli ekenin eskere otyryp, barynsha ikemdi qimyldaýy, tipti tapqyrlyq tanytýy kerek. Shetelderde buǵan qatysty oń tájiribeler bar.
Toǵyzynshy. Ónim óndirý úshin, eń aldymen, jer kerek. Jeri joq adam biznespen ainalysa almaidy.
Kásipkerlerge jer telimderin ashyq ári jedel bólýdiń tiimdi tásilderi aiqyndalýǵa tiis. Ony jyl sońyna deiin ázirleý kerek. Árbir aimaq pen eldi mekende bos jatqan nemese maqsatyna sai igerilmegen jerdiń bar-joǵyn anyqtaý qajet. Bul aqparatty biznes ókilderi bilýge tiis. Atalǵan sharalar kásipkerlerdiń ǵana emes, jalpy ekonomikanyń básekege qabiletin arttyra túsetini anyq.
EKINShI BAǴDAR. NAQTY SEKTORDY DAMYTÝ.
Eń aldymen, jer qoinaýyn igerý isine investitsiia tartý úshin zańnamany jáne rásimderdi barynsha jeńildetý kerek.
Geologiialyq aqparat týraly biryńǵai málimetter bankin qurý jumysyn aiaqtaý qajet.
Úkimetke indýstriia jáne jer qoinaýyn igerý salalarynyń investitsiialyq tartymdylyǵyn arttyrýdy tapsyramyn.
Byltyr meniń tapsyrmam boiynsha barlyq arnaiy ekonomikalyq aimaqtyń tiimdiligi baǵalandy. Sonyń nátijesinde túitkildi tustardy anyqtap, tyń tásilderdi oilastyrdyq. Endi arnaiy ekonomikalyq aimaqtardy damytý úshin múlde basqa saiasatqa kóshken jón.
Qazirgi tańda shetel kompaniialary Qazaqstanǵa kóshe bastady. Sondyqtan, bul másele tipti ózekti bolyp otyr.
Arnaiy ekonomikalyq aimaqtarǵa investitsiialyq jeńildikterdi saralap berý kerek. Neǵurlym kóp aqsha salsań, soǵurlym kóp jeńildik alasyń degen ustanym basty qaǵida bolýy qajet. Jumys isteitin salasy negizgi baǵyt bolmasa da, mańyzdy indýstriialyq jobalardy júzege asyratyn investorlar bar. Olarǵa salyq jáne keden jeńildikterin usynbai-aq, jer telimderin berýge bolady.
Barlyq investitsiialyq mindettemesin adal oryndaityn kásiporyndar da bar. Olarǵa arnaiy ekonomikalyq aimaqtan jer telimin jeke menshikke berý máselesin sheshý qajet.
Jalpy, investitsiia tartý jumysyn júieli júrgizý kerek. Bul – Úkimettiń aldynda turǵan basty mindettiń biri.
Kelesi másele. Buǵan deiin aitylǵandai, memleket óziniń ekonomikaǵa aralasýyn birtindep azaita beredi.
«Samuryq-Qazyna» qory ekonomikanyń basty salalaryna baqylaý jasaýǵa ǵana múmkindik beretin majoritarly úlesi bar investorǵa ainalady. Qordyń basqa aktivteri men aktsiialaryn jekeshelendirý kerek. Ony júzege asyrýǵa «Halyqtyq IRO» tásilin de qoldanýǵa bolady.
«Samuryq-Qazyna» qory jeke investorlar derbes júzege asyra almaityn asa mańyzdy jobalarǵa investor retinde qatysa alady. Mundai jobalardy Prezident anyqtaidy.
Kelesi másele – elimizdiń tranzittik qýatyn arttyrý.
Qazaqstan qazirgi geosaiasi jaǵdaida Aziia-Eýropa arasyndaǵy asa mańyzdy qurlyq dálizi bolyp otyr. Biz bul múmkindikti tolyq paidalanyp, álemdik mańyzy bar kólik-tasymal torabyna ainalýymyz kerek. Elimiz osy salada iri jobalardy júzege asyra bastady. Atap aitqanda, Aqtaýda konteiner haby qurylyp jatyr. Transkaspii dálizi damyp keledi. Osy jumystarǵa álemdegi úzdik logistika kompaniialary tartylady.
«Qazaqstan temirjoly» kompaniiasy tolyqqandy tranzittik-logistikalyq korporatsiia bolyp qaita qurylady.
Avtojol qurylysyna, sonyń ishinde jergilikti joldardyń sapasyna basa mán berý kerek. Biýdjetten qyrýar qarjy bólinse de, bul másele áli sheshimin tappai otyr.
Men 2025 jylǵa deiin jergilikti joldardyń keminde 95 paiyzyn jaqsartý jóninde tapsyrma berdim. Úkimet bul máseleni tikelei baqylaýǵa alsyn.
Jol qurylysyndaǵy zańsyzdyqtardy anyqtaý qajet. Bul jumystan naqty nátije shyǵarý kerek.
Bizde áli kúnge deiin bitým tapshy. Bul – iri kólemde munai óndiretin el úshin, tipti, uiat jaǵdai. Úkimet osy máseleni túbegeili sheshýge tiis.
Jalpy, ashyǵyn aitýymyz kerek, Úkimettiń jumysynda qaita-qaita olqylyqtar bolyp jatyr. Birese janar-jaǵarmai, birese sheker jetispeidi.
Osynyń bári Úkimettiń naqty sheshim qabyldaýǵa kelgende óte baiaý qimyldap, batyl qadam jasai almaýynan bolyp otyr. Mundai jaǵdaiǵa azamattardyń da kóńili tolmaidy. Árine, bul – oryndy. Sondyqtan, dál osylai jalǵasa berse, taǵy da naqty kadrlyq sheshimder qabyldaýǵa týra keledi.
Kelesi másele. Ulttyq ekonomika qurylymynda qurylys sektory mańyzdy orynǵa ie. Osy sala ishki jalpy ónimniń 5-6 paiyzyn beredi. Janama salalar qosylsa, bul kórsetkish odan da kóp.
Búginde Qazaqstandaǵy sáýlet-qurylys qyzmetin retteitin
2,5 myńnan astam qujat bar. Bul júie ábden qaǵazbastylyqqa kómilgen. Jemqorlyq az emes. Eski qurylys standarttary men normalary áli de qoldanylady. Sondyqtan Úkimetke múldem jańa qujat – Qala qurylysy kodeksin qabyldaýdy tapsyramyn.
Árbir qalanyń jer telimderi men kommýnaldyq jelilerdiń shemasy kórsetilgen fýnktsionaldy interaktivti kartasyn jasaý kerek. Jer kadastrynda ónerkásiptik maqsatqa arnalǵan jer telimderiniń kartasyn qoldanystaǵy kólik jáne kommýnikatsiia infraqurylymynyń shemalarymen tolyqtyryp otyrý qajet.
Aýyl sharýashylyǵyn damytý – negizgi problemanyń biri. Osy saladaǵy ahýal memleketimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikelei áser etedi. Elimizdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kólemin jáne onyń qosymsha qunyn arttyrý qajet. Bul – strategiialyq mindet. Qazir tek bidai men mal satyp otyratyn zaman emes. Úkimet agroónerkásip salasyn sýbsidiialaýdyń uzaq merzimge arnalǵan jańa tásilderin ázirleýge tiis.
Biýdjet qarajatynyń qaitarymy bolýy kerek. Memleket qarjyny ońdy-soldy shashyp, ysyrap etýge jol bermeidi.
Sýbsidiia bólýge jáne onyń jumsalýyna júrgiziletin baqylaýdy kúsheitý kerek.
Sharýalardyń ózara ujymdasýy aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa jol ashyp otyr. Biz osyndai pilottyq jobany júzege asyrdyq. Oǵan qatysqan aýylsharýashylyq kooperativteriniń egini eki ese artyq ónim bergen. Al, mal basy shamamen 25 paiyzǵa kóbeigen. Ár óńirdiń ereksheligin eskere otyryp, oń tájiribeni búkil elge birtindep taratý qajet. Bul salada ozyq tehnologiialar tapshy.
Qazir aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jer týraly tolyqqandy aqparat joq. Jerdiń qunary, sý resýrsy men sýarý júiesi jáne onyń joldary jaily málimetter jan-jaqta shashyrap jatyr. Tsifrlyq platforma osynyń bárin bir jerge jinaqtaidy.
Tutastai alǵanda, elimizdiń agroónerkásip kesheni kelesi jyldan bastap jańa ári turaqty ereje boiynsha jumys isteýi qajet.
Igerilmei jatqan jerdi qaitaryp alý jónindegi komissiianyń qyzmetine jeke toqtalǵym keledi. Komissiia jumysynyń aiasynda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 2,9 million gektar jer memleketke qaitaryldy. Jyldyń sońyna deiin keminde 5 million gektar jerdi qaitaryp alý josparlanyp otyr. Igerilmei jatqan nemese zańsyz berilgen jer kólemi 10 million gektarǵa jýyqtaidy. Úkimet pen ákimdikter kelesi jyldyń sońyna deiin osy jerlerge qatysty naqty sheshim qabyldaýǵa tiis. Qazir jer máselesin tekserýge jariialanǵan moratorii de kúshin joidy. Bul qadam jumysqa oń yqpalyn tigizedi dep oilaimyn.
El ekonomikasyn turaqty damytýǵa sý tapshylyǵy qatty kedergi bolyp otyr. Qazir bul ulttyq qaýipsizdik máselesine ainaldy. Syrttan keletin sý azaiyp barady. Sol sýdyń ózin tiimsiz paidalaný jaǵdaidy odan ári ýshyqtyryp otyr. Sýdyń 40 paiyzy qumǵa sińip jatyr. Bul salada basqa da túitkilder az emes. Atap aitqanda, infraqurylym ábden tozǵan. Sondai-aq, avtomattandyrý jáne tsifrlandyrý deńgeii tómen. Ǵylymi negizdeme joq, mamandar tapshy. Bul máselelerdi sheshý úshin Úkimet janyndaǵy Sý keńesiniń jumysyn jandandyrý qajet, bilimdi sarapshylardy jumysqa tartý kerek. Qajetti mamandardy daiarlaý úshin bul saladaǵy irgeli ári myqty joǵary oqý ornyn anyqtaǵan jón. Sý salasyn damytýdyń úsh jyldyq jobasyn ázirleý kerek.
ÚShINShI BAǴDAR. EL BOLAShAǴYNA ARNALǴAN STRATEGIIaLYQ INVESTITsIIa.
Elimizdiń basty qundylyǵy – adam. Bul – aiqyn nárse. Sondyqtan, ulttyq bailyqty teń bólý jáne barshaǵa birdei múmkindik berý – reformanyń basty maqsaty. Ult saýlyǵy jaqsy bolsa ǵana, qoǵam ornyqty damidy.
Densaýlyq saqtaý salasynda biraz reforma júrgizildi. Degenmen, onyń jaǵdaiy áli de máz emes. Árine, jyldar boiy qordalanǵan túitkilder bir mezette sheshilmeidi. Sondyqtan, asa mańyzdy máselelerdi retke keltirýge basa mán bergen jón. Sonyń biri – qarjylandyrý júiesi. Osy salaǵa qarjynyń jetkilikti bólinbeýi qalypty jaǵdaiǵa ainalǵan. Sonyń kesirinen, jurt saqtandyrý júiesine qosylsa da, meditsinalyq qyzmet tolyq kólemde kórsetilmei otyr.
Búginde meditsinalyq kómek memleket kepildik bergen jáne saqtandyrý paketi dep ekige bólingen. Ashyǵyn aitsaq, mundai júieniń tiimdiligi tómen. Tipti, saqtandyrý modeli turaqsyz ári júiesiz damýda. Bul – úlken olqylyq. Erikti meditsinalyq saqtandyrý júiesin engizetin ýaqyt áldeqashan jetti.
Úkimetke densaýlyq saqtaý salasyn jáne jalpy áleýmettik salany qarjylandyrý júiesin qaita qaraýdy tapsyramyn.
Meditsinalyq infraqurylymdy keshendi túrde jaqsartýǵa basa nazar aýdarý kerek. Memleket pen jekemenshiktiń seriktestigin tiimdi paidalanǵan jón.
Meditsina – investitsiia salýǵa qolaily sala. Tek oǵan durys jaǵdai jasaý qajet.
Men kelesi jyldan bastap ulttyq jobany júzege asyrýdy tapsyrdym. Bul qujat, eń aldymen, aýyl turǵyndarynyń suranysyn qanaǵattandyrýǵa arnalǵan.
Búginde elimizdegi 650 eldi mekende emdeý mekemesi joq. Aldaǵy eki jylda bul aýyldarda meditsinalyq jáne feldsherlik-akýsherlik bólimsheler salynyp, qajetti qural-jabdyqpen tolyq qamtamasyz etiledi.
Osylaisha, memleket bir millionnan astam adamnyń alǵashqy meditsinalyq-sanitarlyq kómek alýyna múmkindik jasaidy.
Ulttyq joba aiasynda 32 aýdandyq aýrýhana zamanǵa sai jańaryp, endi aýdanaralyq kópbeiindi mekemege ainalady. Onda insýltten emdeý ortalyqtary, hirýrgiia, jansaqtaý jáne ońaltý bólimderi ashylady. Bul tórt millionnan astam adamǵa kórsetiletin meditsinalyq qyzmettiń sapasyn arttyrady. Sonymen qatar, telemeditsina baǵytyn damytamyz. Sol arqyly shalǵaida turatyn halyqqa sapaly meditsinalyq qyzmet kórsetiletin bolady.
Densaýlyq saqtaý salasy básekege qabiletti bolýy úshin dárigerler daiyndaý júiesin jetildirgen jón. Meditsinalyq joǵary oqý oryndarynyń janynan kópbeiindi aýrýhanalar jáne klinikalar ashylady. Aldaǵy úsh jylda rezidentýraǵa bólinetin grant sany 70 paiyzǵa kóbeiedi.
Munyń bári ult densaýlyǵyn sóz júzinde emes, is júzinde jaqsartýǵa septigin tigizedi.
Kelesi mańyzdy másele – bilim berý júiesi týraly. Bul sala ult sapasyn jaqsartý isinde asa mańyzdy ról atqarady.
Qazaqta «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen sóz bar.
Sondyqtan, mektepke deiingi tárbie jumysy basty nazarda bolýy kerek.
Alaida, bizde ekiden alty jasqa deiingi balalardyń jartysynan astamy ǵana balabaqshaǵa barady. Mundai olqylyqqa jol berýge bolmaidy.
Balalardy balabaqshamen qamtamasyz etý máselesin túpkilikti sheshý qajet. Oǵan qosa, tárbieshilerdiń áleýmettik mártebesin arttyryp, jalaqysyn kóbeitý kerek. Osy saladaǵy mamandarǵa qoiylatyn naqty talaptar bekitilýge tiis. Olardyń jumys júktemesin de birtindep azaitqan jón.
Óz isine adal ustazdar bilim berý salasynyń damýyna zor úles qosady. Sondyqtan, balabaqshany emes, tárbieshini attestatsiialaý qajet.
Orta bilimniń sapasy – tabysty ult bolýdyń taǵy bir mańyzdy sharty. Árbir oqýshynyń bilim alyp, jan-jaqty damýy úshin qolaily jaǵdai jasalýǵa tiis. Sol úshin «Jaily mektep» ulttyq jobasy qolǵa alyndy.
Biz 2025 jylǵa deiin 800 myń balanyń zamanaýi mektepte oqýyna jaǵdai jasaimyz. Osylaisha, apatty jaǵdaidaǵy jáne úsh aýysymmen oqityn mektep máselesin tolyq sheshemiz. Bul aýyl jáne qala mektepteriniń aiyrmashylyǵyn edáýir azaitady.
Jalpy, mektep salý Úkimet jáne ákimdikter úshin basty mindettiń biri bolýy kerek.
Jemqorlar sottalǵanda, olardyń zańsyz tapqan qarjysy memleketke ótip, túgeldei mektep qurylysyna jumsalýǵa tiis. Úkimet osy bastamany zań turǵysynan rásimdeý týraly sheshim qabyldaýy kerek.
Mektep formasyn barlyq oqýshyǵa barynsha qoljetimdi etý asa mańyzdy. Áleýmettik turǵydan álsiz sanalatyn keibir toptaǵy balalarǵa ony biýdjet esebinen berý qajet dep sanaimyn. Mektep formasyna arnalǵan memlekettik tapsyrysty otandyq jeńil ónerkásipti damytýǵa beiimdegen jón.
Ádiletti Qazaqstandy qurý isinde muǵalimderdiń róli airyqsha ekeni sózsiz. Memleketimizde sońǵy jyldary ustaz mamandyǵynyń abyroi-bedelin arttyrý úshin kóp jumys jasaldy. Degenmen, bul baǵytta áli de birshama ózgerister jasaý qajet.
Pedagogikalyq joǵary oqý oryndaryn akkreditatsiialaýdyń jańa standarty qabyldanady. Sondai-aq, ustazdardyń quzyret aiasy aiqyndalady.
Jahandyq ǵylymi-tehnikalyq damý barysyn eskersek, joǵary synyptarda jaratylystaný-matematika pánderin jáne aǵylshyn tilin oqytýdy barynsha kúsheitý mańyzdy.
Qoǵamda qazaq jáne orys tilin mektepte oqytý máselesi boiynsha pikirtalas bolyp jatyr. Naqty aitaiyn: biz qazaq tilin de, orys tilin de jaqsy biletin balalardy tárbieleýimiz qajet. Sebebi, bul urpaqtyń múddesi úshin kerek. Oqý-aǵartý ministrligi popýlisterdiń jeteginde ketpei, balalardyń múddesin qorǵaýǵa tiis. Bilimdi jáne birneshe tildi meńgergen urpaq bolashaqqa senimmen qadam basady. Bizdiń kúshimiz – jastardyń biliminde.
Tehnikalyq jáne kásibi bilim beretin oqý oryndary eńbek naryǵynyń naqty suranysyna beiimdelýi jáne elimizdiń jańa ekonomikalyq baǵdarynyń mindetterine sai bolýy kerek.
Ata-analar men oqýshylar alǵan biliminiń jáne igergen mashyq-daǵdysynyń sapaly jáne suranysqa ie bolýy úshin belgili bir deńgeide jaýapty ekenin sezinýge tiis. Sondyqtan, olarmen de únemi áriptestik qatynas ornata bilý kerek. Osy maqsatta jeke bilim berý vaýcherlerin engizý josparlanyp otyr.
Balanyń bilim alýyna, onyń ishinde synyptan tys oqýyna memleket bóletin qarajat biryńǵai bilim berý esepshottarynda jinaqtalady.
Bir sózben aitqanda, muny balalardyń bilim alýyna investitsiia retinde jumsalatyn alǵashqy maqsatty kapitaly deýge bolady. Bul qadam elimizdiń árbir azamaty úshin birdei múmkindik qaǵidatyn is júzinde qoldanýǵa jol ashady. Joǵary bilim salasyndaǵy reformalardy da osy baǵytta júzege asyrǵan jón.
Otandyq joǵary oqý oryndarynyń bilim sapasy artqan saiyn ondaǵy oqý aqysy da óse túsedi. Sondyqtan memleket ulttyq biryńǵai testileýdiń nátijesine jáne basqa da kórsetkishterge bailanysty bilim berý granttaryn ártúrli deńgeide bólýdi josparlap otyr. Onyń kólemi 30-dan 100 paiyz aralyǵynda bolady.
Bilim alýǵa jyldyq ósimi 2-3 paiyz bolatyn jeńildetilgen nesie de beriledi. Bul sharalar joǵary bilimniń qoljetimdiligin arttyryp qana qoimai, qoǵamda áriptestik jáne ózara jaýapkershilik qaǵidatyn nyǵaita túsedi.
Kelesi mańyzdy másele – stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etý. Bul túitkildi sheshý úshin joǵary oqý oryndarymen jáne qurylys kompaniialarymen memlekettik-jekemenshik seriktestik ornatý tásilin barynsha engizý kerek. Sondai-aq, barlyq máseleniń sheshimin tabýdy memlekettiń moinyna ilý durys emes dep sanaimyn. Sol sebepti, memleketten qarajat alý úshin jekemenshik joǵary oqý oryndarynyń jataqhanasy bolý shart. Árine, muny oqý oryndarynan birtindep talap etken jón.
Stýdentterdiń jekelegen, áleýmettik turǵydan az qamtylǵan sanattary úshin páter jaldaýǵa ketetin shyǵynyn sýbsidiialaý múmkindigin de qarastyrýǵa bolady. Joǵary oqý oryndary janyndaǵy endaýment-qorlar bilim berý ekojúiesin damytýdyń negizgi býynyna ainalýǵa tiis.
Maqsatty kapitaldyń mundai qorlary álemdegi ozyq ýniversitetterde ǵylymdy jáne innovatsiiany qarjylandyrýdyń ózegi sanalady.
Eńbekaqyny naryqtaǵy jaǵdaiǵa sai ósirý – halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdyń basty faktory. Memleket eń tómengi jalaqyny aiqyndaýdyń jańa tásilin engizedi. Bul ádis onyń mólsherin birtindep ulǵaitýǵa múmkindik beredi.
Men eń tómengi jalaqy deńgeiin 60 myń teńgeden 70 myń teńgege deiin kóterý týraly sheshim qabyldadym. Bul sheshim 1,8 million azamattyń tabysyna tikelei áser etedi.
Biz zeinetaqy júiesin de qaita jańǵyrtamyz. Zeinetaqynyń eń tómengi bazalyq mólsherlemesin birtindep eń tómengi kúnkóris deńgeiiniń 70 paiyzyna, al joǵarǵy shegin 120 paiyzyna jetkizý qajet. Buǵan deiin qabyldanǵan sheshimdermen birge bul qadam 2025 jylǵa qarai jiyntyq zeinetaqy mólsherin ortasha alǵanda 27 paiyzǵa kóbeitedi.
Sondai-aq, áleýmettiń talap-tilegin eskere otyryp, áielderdiń zeinet jasyn 2028 jylǵa deiin 61 jas deńgeiinde qaldyramyz.
Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qorynyń tiimdi investitsiialyq strategiiasyn ázirleý qajet. Bul jumysqa iskerlik abyroi-bedeli men kásibi biliktiligi joǵary mamandary bar jeke kompaniialardy tartýǵa bolady.
Áleýmettik qamsyzdandyrý júiesine de ózgeris engizý kerek.
Biz 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap bala kútimi úshin tólemaqy tóleý merzimin sábi bir jarym jasqa tolǵanǵa deiin uzartamyz. Balalardyń eń mańyzdy shaǵynda – sábi kezinde ata-analary janynda kóbirek bolady.
Áleýmettik saqtandyrý júiesine qatysýshylarǵa jumyssyz qalǵany úshin tólenetin tólemaqy ortasha ailyq tabysynyń 45 paiyzyna deiin kóbeitiledi. Bul qadam osyndai jaǵdaiǵa tap bolǵan jandarǵa septigin tigizip, qyzmetke tezirek oralýyna múmkindik beredi.
Ataýly áleýmettik kómektiń biryńǵai júiesin qurý azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartý isindegi mańyzdy qadamnyń biri bolmaq.
2023 jyldan bastap, Otbasynyń tsifrlyq kartasy jáne Áleýmettik ámiian siiaqty tásilderdi engizý josparlanyp otyr.
Osy bastamalar aiasynda memlekettik qoldaýdyń túrli sharalary biriktiriledi.
Onyń bári barynsha túsinikti, eń bastysy, naqty bolady ári aldyn-ala jasalady.
Jastarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý – memleketimizdiń basty mindetiniń biri. Eńbekpen qamtityn túrli sharalar arqyly kelesi jyly 100 myń jasqa jumys berýimiz kerek. Jastardyń kásipkerlik bastamalaryna qoldaý kórsetile bermek. Olarǵa jeńildetilgen tártippen jyldyq ósimi 2,5 paiyz bolatyn shaǵyn nesie beriledi. Bul sharalar qoǵamnyń barynsha úilesimdi ári ádiletti bolýyna yqpal etedi.
Jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan konstitýtsiialyq ózgerister Ádiletti Qazaqstannyń simvolyna ainaldy.
Biz Ata zańymyzda jer men tabiǵi resýrstar halyqtyń menshigi degen basty qaǵidatty bekittik. Bul – qur sóz emes. Bul – barlyq reformanyń arqaýy.
Árbir otbasy elimiz paidalanyp jatqan ulttyq bailyqtyń igiligin kórýi kerek. Sondyqtan, men jariialaǵan Balalar jylynyń aiasynda «Ulttyq qor – balalarǵa» atty múlde jańa baǵdarlamany júzege asyrý óte mańyzdy dep sanaimyn.
Ulttyq qordyń jyl saiynǵy investitsiialyq tabysynyń 50 paiyzyn balalardyń arnaýly jinaqtaýshy esepshotyna aýdarýdy usynamyn. Qarjy ár bala 18 jasqa tolǵanǵa deiin aýdarylyp turady, ony merziminen buryn esepshottan shyǵaryp alýǵa bolmaidy. Jinaqtalǵan qarjy balalar kámelet jasyna tolǵannan keiin olardyń baspana nemese bilim alýyna jumsalatyn bolady. Bul qarajat óskeleń urpaqtyń úlken ómirge qadam basýyna múmkindik beredi. Qor, shyn máninde, ulttyq mártebege ie bolyp, halqymyzdyń igiligine qyzmet etedi. Bastamany muqiiat ázirleý qajettigin eskere otyryp, jobany 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap iske qosýdy tapsyramyn.
«Samuryq-Qazyna» qory taza paidasynyń keminde 7 paiyzyn «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qoryna aýdaratyn bolady. Bul – Jańa Qazaqstannyń sipatyna sai keletin mańyzdy bastama. Sondai-aq, tabysy mol kásipkerler men azamattar qorǵa demeýshilik kórsete beredi dep senemin.
Jalpy, adam áleýetin damytý – mańyzdy máseleniń biri. Osy oraida, shetelden daryndy jandardy elge tartý qajet. Ásirese, shyǵarmashylyq jáne kásipkerlik salada jetistikke jetken azamattardy shaqyrý kerek. Men tiimdi kóshi-qon saiasaty týraly aityp otyrmyn.
Suranysqa ie bolyp otyrǵan jáne joǵary bilikti mamandardyń tapshylyǵyn azaitý qajet. Ǵylym, densaýlyq saqtaý, óndiris, IT salalarynyń bilikti mamandaryna jeńildik jasalady. Memleket olarǵa elimizde turaqty turý úshin viza beredi. Shetel kásipkerleri on jylǵa viza rásimdep, Qazaqstanda turýǵa múmkindik alady. Biraq, olar ekonomikamyzǵa 300 myń dollardan astam investitsiia salýy qajet.
Qandastardyń kóship kelýine jáne ishki migratsiiaǵa qatysty saiasat túbegeili ózgeredi. Bul oraida, demografiialyq jáne ekonomikalyq úrdisterdi eskerý kerek. Sondai-aq, jalpyulttyq múddeni basshylyqqa alý óte mańyzdy.
Qýatty ulttyń dińgegi – halyq. Eń bastysy, azamattarymyzdyń densaýlyǵy myqty, bilimi tereń bolýy kerek.
Kásibilik pen eńbekqorlyq qoǵamymyzda eń joǵary orynda turýy qajet. Taǵy da qaitalap aitamyn. Elimizde eńbekqor adam, kásibi maman eń syily adam bolýǵa tiis. Osyndai azamattar memleketimizdi damytady. Men Ulttyq quryltaida jáne «Jastar rýhynyń» sezinde buǵan arnaiy toqtaldym. Biz qarapaiym eńbek adamyna qurmet kórsetýimiz kerek. Qandai kásippen ainalyssań da, ony sapaly atqarý mańyzdy.
Jastar naqty bir mamandyqtyń qyr-syryn jetik bilýge umtylǵany jón. Óz salasynyń sheberine árdaiym suranys bolady. Óskeleń urpaq Qazaqstanda ǵana emes, ózge elderde básekege qabiletti bolýy kerek.
Kórshi memlekettiń azamattary shetelge baryp, jumys talǵamai eńbek etip jatyr. Olar bizdiń elde de óte jaqsy tabys taýyp júr. Shyn máninde, eń bastysy – adal eńbek. Biz muny jete túsinetin urpaq tárbieleýge tiispiz. Ideologiia jumysynda osyǵan basa mán bergen jón.
TÓRTINShI BAǴDAR. MEMLEKETTIK BASQARÝ ISIN QAITA JAŃǴYRTÝ.
Ekonomikany túbegeili reformalaý úshin memlekettik basqarý júiesine serpilis qajet. Jurt bos sózden, jarqyn bolashaq týraly jalyndy urandardan jalyqty. Halyq memlekettik organdardyń óz ýádesin qaǵaz betinde emes, is júzinde oryndaǵanyn qalaidy.
Saiasi qyzmetshilerdiń jeke jaýapkershiligin arttyra otyryp, memlekettik basqarý júiesin ortalyqsyzdandyrýǵa basa mán berý kerek. Úkimettiń keibir quzyretterin ministrlikterge bergen jón. Naqty bir saladaǵy saiasatqa «ujymdasqan kabinet» emes, naqty bir ministr jaýap berýge tiis.
Úkimet salaaralyq máselelerdi sheshýmen shuǵyldanýy qajet. Premer-Ministr Keńsesin memlekettik basqarý isiniń úzdik standarttaryna sai keletin, yqshamdy Úkimet apparaty retinde qaita qurý osy baǵyttaǵy alǵashqy qadam bolmaq. Basty maqsat – onyń ataýyn ózgertý emes, naqty reforma jasaý. Biz ortalyq mekemelerdi ońtailandyrý arqyly jergilikti atqarýshy organdardyń ókilettigin aitarlyqtai keńeitýimiz kerek. Bul tásil qordalanǵan máselelerdi óńirlerde, el ishinde sheshýge múmkindik beredi.
Jergilikti ózin-ózi basqarý máselelerine, qoǵamdyq keńesterdiń, páter ieleri kooperativteri men múlik ieleri birlestikteriniń qyzmetin ózgertýge airyqsha nazar aýdarý qajet.
Turǵyn-úiler men qala infraqurylymyn abattandyrý máselesin qolǵa alý kerek. Ǵimarattardyń syrtqy kórinisi jáne ishki infraqurylymynyń qyzmeti azamattardyń kóńilinen shyqpaidy, elimizdi sheteldikterdiń aldynda yńǵaisyz jaǵdaiǵa qaldyrady.
Úkimetke jańa ákimshilik reforma ázirleýdi tapsyramyn. Oǵan qosa, memlekettik organdardyń jumys nátijesin jaqsartyp, jaýapkershiligin arttyrǵan jón.
Bizge sapalyq turǵydan jańa memlekettik basqarýshylar kerek. Memlekettik qyzmetshilerdi irikteý jáne jumystan bosatý júiesin zaman talabyn eskere otyryp, qaita jasaý qajet. Memlekettik qyzmet jeke sektordaǵy kásibi mamandar úshin barynsha ashyq bolǵany durys. Kadrlyq rezervti nyǵaitý kerek.
Memlekettik qyzmet isteri agenttigi tolyqqandy strategiialyq HR institýtyna ainalýǵa tiis. Úkimet Agenttikpen birlesip búkil álemdegi azamattarymyzdyń áleýetin jumyldyrý úshin arnaiy platformany iske qosýy kerek.
Kvazimemlekettik sektordaǵy basqarý isiniń tiimdiligin arttyrýǵa airyqsha nazar aýdarǵan jón. Bul baǵytta naqty jumys atqaryla bastady. Sony aiaǵyna deiin jetkizý kerek. Ol úshin «Samuryq-Qazyna» qorynyń jańa jumys úlgisin túpkilikti aiqyndap alý qajet.
Álemdegi eń úzdik investitsiialyq jáne óndiristik kompaniialardy úlgi retinde alý kerek. Memlekettik aktivterdi basqarý isi barynsha ashyq bolýǵa tiis. Úkimet jyl saiyn Ulttyq baiandama ázirleýdi qamtamasyz etedi jáne ony Parlamentke joldaidy.
BESINShI BAǴDAR. ZAŃ JÁNE TÁRTIP.
Qoǵamda zań ústemdigi berik ornyǵyp, sot tóreligi ádil atqarylýy qajet. Osyǵan orai, qazylar qaýymyn shuǵyl túrde qaita iriktep, jańartyp jasaqtaý kerek.
Qazylar joǵary bilikti, adal, sondai-aq, jemqorlyqtan taza bolýy qajet. Eń aldymen, barlyq sýdialardyń mártebesin teńestirgen jón. Olar ózinen joǵary turǵan áriptesterine táýeldi bolmaýy kerek.
Kóptegen sot tóraǵasy laýazymy sýdia laýazymy bolyp ózgeredi. Sot tóraǵasy jáne Sot alqasynyń tóraǵasy laýazymyna úmitkerdi sýdialar ózderi sailaityn tásil engizýdi usynamyn. Joǵarǵy Sot sýdialaryn da sailaý arqyly tańdaý tásilin engizgen jón. Ol úshin Prezident úmitkerlerdi balamaly negizde Senatqa usynýy kerek. Atalǵan salaǵa myqty zańgerlerdi tartý úshin materialdyq jaǵdai jasaý qajet.
Sýdialardyń derbestigin arttyrý úshin Joǵarǵy sot keńesiniń mártebesin nyǵaitqan durys. Sýdia bolýǵa úmitkerlerdi daiyndaý, biliktiligin kóterý jumysy Keńestiń quzyretine beriledi. Sondai-aq, olardyń shekti jasyn uzartý, ókilettigin toqtatý máselesimen de osy mekeme ainalysady. Bul memlekettik organ naqty kadrlyq fýnktsiialary bar, tolyqqandy institýtqa ainalýy kerek. Kadrlardy irikteýden bastap, barlyq deńgeidegi sottardy taǵaiyndaýǵa usynym berýge deiingi búkil mindet solarǵa júkteledi.
Kúshtik qurylymdar sotqa yqpal etpeýge tiis. Bul – óte mańyzdy. Sýdialarǵa ákimshilik qysym kórsetetin amal-tásildiń bári joiylýy kerek. Sýdialardyń qyzmetine aralasýdy shektei otyryp, olardyń zań buzǵany úshin jaýapkershiligin arttyramyz.
Sýdianyń óreskel qatelik jibergen jáne kúshin joiǵan árbir sot aktisin Qazylar alqasy tekserýge tiis.
«Sot tóreligin atqarý sapasy» boiynsha sýdialardy baǵalaý jáne jaýapkershilikke tartý institýtyn túbegeili qaita qaraǵan jón.
Apelliatsiia institýtyn reformalaý qajet. Ister birinshi satydaǵy sotqa qaitarylmai, naqty mán-mańyzy boiynsha sheshim shyǵarylýy kerek.
Ákimshilik ádilettiń qoldanylý aiasyn da keńeitý qajet. Ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń aýqymdy bóliginiń jáne memlekettik organdarmen aradaǵy azamattyq-quqyqtyq daýlardyń Ákimshilik rásimdik-protsestik kodekspen rettelýi otandyq sot tóreligin barynsha izgilendirip, ádildikke bastaidy.
Sonymen birge, aýdandyq jáne oblystyq sottar deńgeiindegi sot tóreliginiń qoljetimdi bolý máselesin pysyqtaý kerek.
Biznes ókilderi sot alymdarynyń tym joǵary bolýy olardyń óz múddesin qorǵaýyna aitarlyqtai kedergi keltiredi dep esepteidi. Bul – oryndy pikir.
Sondyqtan, qazirgidei talap-aryzda kórsetilgen somadan alynatyn paiyz mólsheriniń ornyna múlik daýlary boiynsha oiǵa qonymdy alym mólsherin belgileý qajet.
Memlekettiń sot protsesine qatysýyn azaitqan jón. Memlekettik organdar arasyndaǵy sot daýlaryn da retke keltiretin kez keldi. Eger eki ministrlik zań normalaryn ártúrli túsinse, ondai máseleni Úkimet túpkilikti sheshýge tiis. Dál osyndai tásildi memlekettik organdardyń memlekettik uiymdarmen aradaǵy daýlaryna da qatysty qoldaný qajet.
Túrli óńirde uqsas ister boiynsha ártúrli sheshimder qabyldanatyn jaittar jii kezdesedi. Qazir tsifrlyq taldaý jasaityn qural ázirlenýde. Sol arqyly sot tóreligin atqarý isin birizdendirýge múmkindik týady.
Joǵarǵy Sot osy intellektýaldy júieni tolyq engizýdi tezdetkeni jón.
Árine, sot júiesin reformalaý munymen aiaqtalmaidy. Bul sharýamen mamandar Joǵarǵy Sottan tys ainalysa beredi. Osy qadam úderiske básekelik sipat berip, ony qoǵam ókilderi men táýelsiz sarapshylar úshin ashyq, iaǵni, anaǵurlym tiimdi etedi.
Kelesi másele – quqyq qorǵaý organdaryn reformalaý týraly. Bul sala árdaiym qoǵamnyń jiti nazarynda.
«Qasiretti qańtar» oqiǵasy tártip saqshylary úshin naǵyz synaq boldy. Ol kezde arandatýshylardyń kesirinen sherýler jappai tártipsizdikke ulasty. Onyń aqyry memleketke qarsy búlik shyǵarýǵa ákep soqtyrdy. Jurtty arandatýshylardyń kóbi shartty nemese jeńil jazamen qutylyp ketti. Shyn máninde, olardyń kinási áldeqaida aýyr. Óitkeni, jaǵdaidy qasaqana ýshyqtyrdy. Sonyń saldarynan is nasyrǵa shaýyp, qaiǵyly oqiǵalar boldy.
Maǵan quqyq qorǵaýshylar, advokattar qaýymdastyǵynyń ókilderi birneshe ret ótinish joldady. Olar eldi jappai tártipsizdikke úndegen adamdardy qatań jazalaý qajet ekenin aitty. Bul – oryndy usynys.
Sondyqtan ókiletti organdarǵa osy máseleni qarastyryp, naqty shara qabyldaýdy tapsyramyn.
Biz kez-kelgen ashyq arandatýshylyqqa jáne zańsyz is-áreketke qatań tosqaýyl qoiýymyz kerek. El ishine iritki salǵan jáne zań buzýǵa shaqyrǵan adamdar qatań jazadan qutylyp ketpeidi.
«Saiasi pliýralizmge ashyqpyz, ekstremizmnen, qaraqshylyq pen buzaqylyqtan qashyqpyz» degen ortaq qaǵidany búkil qoǵamnyń esine salǵym keledi.
Qasaqana arandatý bastalǵan jerde, sóz bostandyǵy men pikir alýandyǵy týraly áńgime qozǵaýdyń ózi artyq. Bul – qoǵamnyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigine nuqsan keltirý, memlekettiń tuǵyryn shaiqaýǵa árekettený degen sóz.
Bizge el birligi aýadai qajet. Ereýilge qatysqandar da, kúshtik qurylym qyzmetkerleri de – óz azamattarymyz. Olar sot ádil ótedi dep qana emes, qoǵam keshirimdi bolady dep úmittenip otyr.
Memleket qańtar oqiǵasyna qatysqan, biraq aýyr qylmys jasamaǵan azamattardyń jazasyn jeńildetti. Zań buzǵandardyń birqatary kinásin túsinip, ótken iske ókinip otyr. Olarǵa keshirimmen qaraǵan durys dep oilaimyn. Sondyqtan, men qańtar oqiǵasyna qatysýshylarǵa bir rettik raqymshylyq jariialaý týraly sheshim qabyldadym.
Raqymshylyq jappai tártipsizdikti uiymdastyrýǵa qatysy bar adamdarǵa, sondai-aq, memleketke opasyzdyq jasaǵany jáne bilikti kúshpen basyp alýǵa árekettengeni úshin aiyptalǵandarǵa qoldanylmaityny túsinikti.
Sondai-aq, lańkestik jáne ekstremistik qylmys jasaǵandarǵa, retsidivisterge, jurtty azaptaǵandarǵa raqymshylyq bolmaidy.
Biz adamgershilik tanyta otyryp, osy qaiǵyly oqiǵadan tiisti qorytyndy jasaimyz. Mundai jaǵdai endi eshqashan qaitalanbaidy. Buǵan jol bermeimiz.
Qańtar oqiǵasy kezinde qaza bolǵan azamattardyń jaǵdaiy tómen otbasylaryna materialdyq kómek beriledi. «Qazaqstan halqyna» qory da osy igi iske laiyqty úles qosa beredi dep oilaimyn.
Biz qańtar oqiǵasynan sabaq alyp, qoǵamdyq qaýipsizdikti edáýir kúsheitý qajettigin túsindik.
Sońǵy kezde adam óltirý, qaraqshylyq jasaý siiaqty aýyr qylmystar kóbeiip barady. Asa qatygezdikpen jasalatyn mundai áreketter búkil qoǵamǵa qater tóndiredi.
Jazany qataitý, mundai qylmys jasaǵandardy shartty túrde merziminen buryn bosatýdy doǵarý arqyly osy qaýipti úrdistiń tamyryna balta shabý kerek.
Otbasylyq zorlyq-zombylyqty qylmys sanatyna jatqyzý máselesi qoǵamda kópten beri talqylanyp júr.
Quqyq qorǵaý organdary bul usynystyń durys ekenine kúmánmen qaraidy. Sebebi, mundai turmystyq jaǵdailardy anyqtaý ońai emes, iaǵni osyndai oqiǵalardy tergep-tekserý qiynǵa soǵady.Bul sózdiń de jany bar. Biraq, qalai desek te, otbasylyq zorlyq-zombylyqqa kóz juma qaraýǵa bolmaidy.
Otbasynda oiran salatyndar jazaǵa tartylmasa, olar odan beter basynyp ketedi. Al japa shekkender múldem qorǵaýsyz qalady. Mundai áreketter úshin jazany kúsheitetin kez keldi dep sanaimyn. Zardap shekken jandar eldiń sózinen nemese bireýdiń qysym jasaýynan qoryqpaýy qajet. Sondyqtan politsiia qyzmetkerleri olarmen óte muqiiat jumys júrgizip, tiisti sharalardy qoldanýy kerek.
Sintetikalyq esirtki tutynatyndardyń kóbeiýi ult saýlyǵyna zor qaýip tóndirýde. Qazirgi ahýal óte kúrdeli, sońǵy úsh jylda tárkilengen «sintetikanyń» kólemi 10 ese artqan. Ýaqyt ótken saiyn mundai esirtki arzan ári qoljetimdi bola bastady. Nashaqorlar ony áleýmettik jeli men túrli messendjer arqyly emin-erkin satyp alyp jatyr. Esirtkini, tipti, úige ákep beretinder bar. Bul – asa qaýipti ári aýqymdy áleýmettik kesel.
Sintetikalyq esirtkini óndirýge jáne taratýǵa qarsy kúres jalpyulttyq deńgeide júrgizilýge tiis. Sondyqtan, Nashaqorlyqpen jáne esirtki saýdasymen kúresýdiń keshendi josparyn ázirleý qajet.
Internet jáne telefon arqyly jasalatyn alaiaqtyq áreketterge airyqsha nazar aýdarý kerek.
Quqyq qorǵaý organdary mundai qaterlerdi anyqtap, qylmyskerlerdi quryqtaý úshin aqparattyq-saraptama jumysyn kúsheitýi kerek. Sondai-aq, azamattardyń quqyqtyq jáne qarjylyq saýatyn júieli túrde arttyrǵan jón.
Biýdjet qarjysyn jáne jalpyulttyq bailyqty talan-tarajǵa salatyn jemqorlyq áreketter men onyń astyrtyn joldaryn uiymdastyrýshylardy izdeýge, túpki amal-tásilderin anyqtaýǵa barynsha kúsh salý óte mańyzdy.
Qylmystyq jáne Qylmystyq-protsestik kodeksterdi muqiiat saralap, ondaǵy qoldanylmaityn nemese sot tóreligine kedergi keltiretin artyq-aýys nárseniń bárinen arylý qajet. Tiisti túzetýler engizilgennen keiin olardy qaita-qaita ózgerte bermeý qajet. 2015 jyldan beri Qylmystyq jáne Qylmystyq-protsestik kodeksterge 1200-den astam ózgeris engizilgen.
Ýaqytsha jaǵdailarǵa bailanysty nemese aiasy tar korporativti múddelerge bola zańdardy ózgertýge jol berilmeýge tiis.
Sondyqtan, qylmystyq jáne qylmystyq-protsestik zańnamany túzetý quzyretin Ádilet ministrligine berý qajet. Ol úshin mekemeniń kadrlyq áleýetin nyǵaityp, zań shyǵarý qyzmetiniń sapasyn arttyrý kerek.
Qurmetti otandastar!
Biz búgin aldaǵy reformalardyń baǵyt-baǵdaryn aiqyndap aldyq.
Endi memleketimizdi jáne qoǵamnyń barlyq salasyn jańǵyrta túsýge tiispiz.
Saiasi reformalar «Kúshti Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasymen júzege asyrylyp jatyr. Bul tujyrym – qoǵamymyzdyń myzǵymas tuǵyry.
Reformalardyń mazmuny jan-jaqty tolyǵa bermek.
Jalpyulttyq yntymaqty jáne bilik pen qoǵamnyń seriktestigin nyǵaita beremiz.
«Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵidasyn ustaný asa mańyzdy.
Biz qoǵamǵa iritki salýdy emes, eldi izgi maqsatqa jumyldyrýdy oilaýymyz kerek. Ádiletti Qazaqstan ideiasynyń túpki máni – osy.
Bizdiń aldymyzda airyqsha mindet tur. Bul – elimizdiń egemendigin jáne jerimizdiń tutastyǵyn saqtap qalý.
Eldigimizdi qorǵaýdyń eń basty joly – berekeli birlik. Budan basqa jol joq. El birligi qashanda eń basty qundylyq sanalǵan. Qazir onyń ózektiligi arta tústi.
Halqymyz tatýlyq pen turaqtylyqqa erekshe mán bergen. Ony bárinen biik qoiǵan. Biz dál osy kezde bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara bilýimiz kerek.
Qurmetti Parlament depýttatary!
Qadirli otandastar!
Memleketimizdiń bolashaǵyna tikelei qatysy bar oi-pikirlerimdi ortaǵa salǵym keledi.
Qazirgi geosaiasi jaǵdaida biz memlekettiligimizdi birtindep nyǵaityp, reformalar men jańarý baǵdaryn nyq ustanýymyz qajet.
Barynsha muqiiat áreket jasap, elimizdiń uzaq merzimdi múddesine sai jumys júrgizýimiz kerek.
Reformalardyń qazirgi qarqynyn saqtaý, saiasi máselelerdiń bárin keiinge qaldyrmai sheshý asa mańyzdy. Ol úshin aldaǵy sailaý kezeńderin tiimdi josparlaý qajet.
Prezidenttiń kezekti sailaýy 2024 jyly, al Parlament sailaýy 2025 jyly ótýge tiis ekenin barshańyz bilesizder.
Jańa strategiiaǵa sáikes basty memlekettik institýttardy keshendi túrde qaita jańǵyrtýǵa kirisý qajet dep sanaimyn.
Bul qadam bizge ár azamatymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý jáne búkil elimizdi órkendetý jolyndaǵy ortaq jumysty jandandyrýǵa múmkindik beredi.
Bilik óziniń josparyn qoǵamnan jasyryn ustaityn saiasi dástúrden arylýymyz kerek. Sondyqtan men búgin aldaǵy sailaý naýqandarynyń kestesin barsha halyqqa jariialaǵym keledi.
Men biylǵy kúzde kezekten tys Prezident sailaýyn ótkizýdi usynamyn.
Ádiletti Qazaqstandy qurý jolynda túbegeili jáne jan-jaqty reformalardy tabysty júzege asyrý úshin halyqtyń jańa senim mandaty qajet.
Men úshin memleket múddesi bárinen biik. Sondyqtan men ókilettik merzimimdi qysqartýǵa jáne kezekten tys Prezident sailaýyna barýǵa daiynmyn.
Sondai-aq, men kóp oilanyp, Prezident ókilettigi merzimderiniń sanyn jáne uzaqtyǵyn qaita qaraý qajet degen bailamǵa keldim.
Prezident mandatyn uzaqtyǵy 7 jyldyq bir merzimmen shekteýdi usynamyn. Biraq, qaita sailanýǵa tyiym salynady.
Bul bastamanyń negizi qandai? Bir jaǵynan, 7 jyl – kez-kelgen aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrý úshin jetkilikti kezeń. Ekinshi jaǵynan, Prezident mandatyn bir merzimmen shekteý Memleket basshysynyń jalpyulttyq damýdyń strategiialyq mindetterin sheshýge barynsha jumylýyn qamtamasyz etedi.
Tirshilik toqtamaidy, jahandyq úderister men el ishindegi qoǵamdyq damýdyń qarqyny kún ótken saiyn artyp keledi.
Men usynyp otyrǵan konstitýtsiialyq jańalyq bilikti monopolizatsiialaý qaýpin aitarlyqtai azaitady. Dál osy sebepti, men prezidentti bir merzimge ǵana sailaý normasyn engizýdi usynyp otyrmyn. Biz bilikti jasaqtaýdyń jáne onyń qyzmetin qamtamasyz etýdiń órkenietti qaǵidattaryn bekitýge tiispiz.
Jańa prezidenttik júie saiasi turaqtylyqty nyǵaityp, qoǵamdyq qurylystyń qazaqstandyq úlgisin ornyqtyrady. Prezidentti bir merzimge ǵana sailaý normasyn sailaýdan keiin Parlamenttiń qaraýyna usynamyn. Parlament oń sheshim qabyldasa, Otanymyzda jańa saiasi dáýir bastalady.
Elimizdi saiasi jańǵyrtý úderisinde parlamentarizmdi damytý isi airyqsha oryn alady. Jańarǵan Ata zańymyz ádil ári ashyq erejeleri bar saiasi júieniń múlde jańa standarttaryn engizedi.
Saiasi partiialardy tirkeý rásimi aitarlyqtai jeńildetildi. Parlament pen máslihattardy partiialyq tizim jáne bir mandatty okrýg boiynsha jasaqtaýdyń tyń tásilderi iske qosylady.
Jalpy, konstitýtsiialyq reformada kózdelgen institýtsionaldyq ózgeristiń bárin osy jyldyń sońyna deiin zańmen bekitip, aiaqtaý qajet.
Bul ózgerister saiasi partiialardyń sanyn arttyrady, saiasi básekeni kúsheitedi, halyq qalaýlylarynyń jańa legi paida bolýyna septigin tigizedi.
Eski tásil boiynsha sailanǵan biliktiń ókildi organdarynyń kezekten tys sailaý naýqany arqyly jańarýy zańdylyq.
Sondyqtan Májilistiń jáne barlyq deńgeidegi máslihattardyń sailaýyn kelesi jyldyń birinshi jartysynda ótkizýdi usynamyn.
Biz kópshiliktiń múddesin bildiretin depýtattardyń jańa quramyn jasaqtaimyz. Bul qadam máslihattar men Parlament jumysynyń tiimdiligin arttyrary sózsiz. Bolashaqta Úkimet quramyna sailaýshylardyń basym kópshiliginiń daýysyn alǵan saiasi kúshterdiń ǵana emes, Parlamenttegi basqa da partiialardyń ókilderi kirýi múmkin.
Mundai tásil atqarýshy bilikke búkil qoǵamnyń talap-tilegin eskeretin tiimdi sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Sonymen, biyl Prezident sailaýy, kelesi jyly Májilis jáne máslihat depýtattarynyń sailaýy ótedi. Sodan keiin Úkimet quramy jasaqtalady.
Sonyń nátijesinde 2023 jyldyń ortasynda Prezident, Parlament, Úkimet siiaqty negizgi saiasi institýttardyń bári qaita jańǵyryp, jańarady.
Biz ashyq básekelestik ornyqqan jáne bárine teń múmkindik beriletin Ádiletti Qazaqstandy quryp jatyrmyz.
Aýqymdy saiasi ózgeristerdi ashyqtyq, ádildik jáne ózara senim arqyly júzege asyrý asa mańyzdy.
Jańa sailaý naýqanynyń merzimderin jáne onyń retin elge ashyq jariialaý sheshim qabyldaý kezindegi ashyqtyq qaǵidatyna sai keledi.
Osy qadamnyń bári bizdiń «Kúshti Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» atty basty formýlamyzdy birtindep naqty mán-mazmunmen baiyta túsedi.
Bizdiń búgingi bastamalarymyz Qazaqstannyń bolashaǵyn aiqyndaidy.
Biz kún saiyn eski men jańanyń, toqyraý men damýdyń arasynan tańdaý jasaimyz.
Barshańyzdy ult múddesi úshin uiysýǵa shaqyramyn.
Bárimiz birligimizdi bekemdei bilsek, eshqashan ádildikten attamasaq, berekeli el bolamyz.
Ádiletti Qazaqstandy qurý isi endi ǵana bastaldy. Aldaǵy joldyń qiyndyǵy kóp. Bul baǵdarymyz eshqashan ózgermeidi, ishki jáne syrtqy ahýal qandai bolsa da jalǵasa beredi. Qol qýsyryp otyratyndar men qasaqana kedergi jasaityndarǵa oryn joq.
Biz tańdaǵan jolymyzdan ainymaimyz!
Endeshe, Ádiletti Qazaqstandy birge quraiyq!
Qasietti Otanymyzdy birge órkendeteiik, aǵaiyn!
