دٸننەن اداسۋ دٸني ساۋاتسىزدىقتان بولادى دەپ جاتامىز. دەگەنمەن قوعامداعى ەربٸر ادام دٸنتانۋدى نەمەسە نۇر-مٷباراك ۋنيۆەرسيتەتٸن وقىمايدى. سوندىقتان دٸني ساۋاتتى ارتتىرۋ مەسەلەلەرٸ مەن الماتى قالاسى قوعامدىق دامۋ باسقارماسىنىڭ جانىنداعى «كەڭەس بەرۋ جەنە وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ» جۇمىستارى تۋرالى تەولوگ تيمۋر اليەۆپەن ەڭگٸمەلەستٸك.
ورتالىق ماماندارى تەرٸس اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتكەن ازاماتتارمەن قالاي جەنە قانداي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر? وسى جۇمىس اياسىندا قانشا اداممەن جۇمىس ٸستەلدٸ?
بٸزدٸڭ ورتالىق وسى جىلدىڭ سەۋٸر ايىنان باستاپ جۇمىس ٸستەي باستادى. بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن شامامەن 700-دەن استام اداممەن وڭالتۋ ماقساتىندا ەڭگٸمەلەسۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. ولاردىڭ 30 پايىزى وڭ نەتيجە بەردٸ. جۇمىس بارىسىندا اعىمنان اداسقان ادامداردى كٶبٸنە جاقىندارى, تۋىستارى دوستارى, بالا-شاعاسى ەكەلەدٸ. نەمەسە كەيدە كەرٸسٸنشە. كەيدە ادامدار مەشٸتتەردەن, گازەت-جۋرنالداردان, ينتەرنەت پورتالداردان بٸزدٸڭ جارنامامىزدى كٶرٸپ, ٶزدەرٸ حابارلاسىپ جاتاتىن جاعدايلار دا بولادى. ٶزدەرٸن مازالاعان ساۋالدار بولسا, ادامدار وسىندا كەلەدٸ. وسىندا كەلگەن سوڭ ارى قاراي ەڭگٸمەلەسۋ جۇمىستارى جٷرەدٸ.
ەڭگٸمەلەسۋ ەڭ بٸرٸنشٸ يدەولوگييالىق جوسپار بويىنشا جٷرەدٸ. اقيدا دەيدٸ عوي, ياعني سەنٸم مەسەلەسٸ. بٸز وسى بويىنشا دەستٷرلٸ دٸني تانىمىن تٷسٸندٸرۋگە تىرىسامىز. ٶيتكەنٸ دەسترۋكتيۆتٸك دٸني اعىمدار دەل وسى سەنٸم مەسەلەسٸ ارقىلى جۇمىس ٸستەپ, اداستىرادى. مەنٸڭ مەتوديكاما كەلسەك, ونىڭ سەنٸمٸن انىقتاپ, ول ادامعا مەن ٶزٸمنٸڭ دۇشپان ەمەس ەكەنٸنٸمدٸ سەزٸندٸرٸپ, مەن دە مەشٸتكە باراتىنىمدى كٶرسەتٸپ, ونىڭ ماعان دەگەن كٶزقاراسىنىڭ وڭ قالىپتاسۋىنا مەن بەرەمٸن. جاعداي ەكٸۇشتى بولىپ تۇرعاندا, العاشقىدا ەڭگٸمە دۇرىس باستالىپ, سوسىن ەرتٷرلٸ سالا بويىنشا تٷسٸنبەستٸك تۋىنداسا, بٸز بٸرٸنشٸ ولاردىڭ شەيحتارىنىڭ كٸتاپتارىن اشامىز. سەبەبٸ بٸز ولارعا ٶزدەرٸ ۇستاز رەتٸندە قۇرمەتتەپ جٷرگەن شەيحتارىنىڭ قاي جەردە قانداي قاتە جٸبەرگەندەرٸن دەلەلدەۋٸمٸز كەرەك. نەگٸزگٸ مەسەلە وسى. سەبەبٸ بٸزگە كەلەتٸن دەسترۋكتيۆتٸ كٶزقاراستاعى ادامداردىڭ كٶبٸسٸ ۇستاز-شەيحتارىنا سوقىر ەرۋشٸ بولىپ كەلەدٸ. جۋرەكتەرٸ اقيقاتقا ەمەس, جەكە تۇلعالارعا بايلانعان. سول ٷشٸن ٶزدەرٸنەاۆتوريتەت بولعان ادامداردىڭ بەينەسٸن اشىپ,قاتەلەرٸن بايانداعان كەزدە, ولاردىڭ بەتٸ بٸزگە بۇرىلا باستايدى. دەل وسى سەتكە دەيٸن ولار رەسمي يمامداردى قۇرمەتتەمەيدٸ, سىيلامايدى. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ ۇستازدارى بٸرنەشە جىل بويى ولاردىڭ سانالارىن باسقا ارناعا بۇرىپ يمامداردى جامانداپ كەلگەن. بٸلٸمدٸ تەولوگتار بولسىن, دٸني باسقارمانىڭ يمامدارى بولسىن بەرٸن اداسقاندار دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. مٸنە, سوندىقتان بٸزدٸڭ جۇمىستارىمىزدىڭ العاشقى بٶلٸكتەرٸ كلاسسيكالىق كٸتاپتار ارقىلى جٷرەدٸ. سودان ول ٶز شەيحتارىنىڭ قاتەلەرٸن تٷسٸنە باستاعان كەزدە وعان بٸز جالپى تٶرت مازھاب تۋرالى, ونىڭ ٸشٸندە ەيگٸلٸ ەبۋ حانيفا مازحابى تۋرالى ايتا باستايمىز. ونىڭ مىڭ جىلدان اسا بۇرىن قالاي پايدا بولعانى, بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ دەستٷرلٸ دٸني ۇستانىمىمىز تۋرالى ايتامىز. ال ولار سەنگەن قازٸرگٸ ۋاقىتتاعى دٸني سەنٸمدەرٸ 19 عاسىردا-اق پايدا بولعان.
سونىمەن قاتار, ادام بٸزگە سەنٸپ, تٷسٸنە باستاعان كەزدە تٷرلٸ شارالار ۇيىمداستىرا باستايمىز. ادامداردىڭ تٷرٸنەن, سٶزٸنەن, ٸس-ەرەكەتٸنەن-اق ولاردىڭ تٷسٸنە باستاعانى كٶرٸنەدٸ. سول كەزدە بٸز تاۋعا شىعۋ, سەرۋەندەۋ, سپورتتىق شارالار سيياقتى ٸس-شارالار ۇيىمداستىرامىز. ەسٸرەسە سپورتتىق شارالار مىسالىدٸني باسقارما يمامدارىمەن بٸرگە ٶتەدٸ. فۋتبول, كٷرەس دەگەن سيياقتى.
دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردىڭ قىزمەتٸنەن زارداپ شەككەندەردٸڭ اراسىندا قانداي ادامدار وڭالتۋ جۇمىستارىنا قيىندىق تۋدىرادى, ونىڭ سەبەپتەرٸ مەن سالدارلارى قانداي?
ەندٸ ادامدار تٷرلٸ كاتەگورييالارعا بٶلٸنەدٸ عوي. سونىڭ ٸشٸندە دەل مىناداي كاتەگورييا قيىندىق تۋدىرادى دەپ ايتۋ ٶتە قيىن. ٶيتكەنٸ ادامدار ەرتٷرلٸ. دەگەنمەن, كٶبٸنەسە تەمپەرامەنتٸ قىزۋقاندى, تٸك مٸنەزدٸ ادامداردىڭ ويىن ٶزگەرتۋ قيىنداۋ بولادى. ادام دٸنگە بەت بۇرماس بۇرىن بۇزىق, قىزۋ, اناشا شەگەتٸن بولسا, حۋليگان, بانديت تيپتەگٸ, جەنە تۋعاننان ٶتٸرٸك ايتۋ ەدەتٸ, نەمەسە باسقا دا جامان ەدەتٸ بار ادامدار بولسا, مٸنە وسىنداي ادامدار كٶبٸنە قيىندىق تۋعىزادى. بۇلار كٶبٸنەسە دٸنگە كەلگەننەن كەيٸن, جاقسى جاققا ٶزگەرۋگە تىرىسسا دا جامان ەدەتتەرٸن تاستاي الماعاندار. بۇل تازا مەنٸڭ تەجٸريبەمدە. سەبەبٸ ەڭگٸمەلەسۋ بارىسىندا سەن كٶرەسٸڭ, ول ادام بٸز تەك قانا «قۇران جەنە سٷنەتپەن» ومٸر سٷرەمٸز, تەك قانا جاقسىلىققا شاقىرامىز دەپ وتىرسا دا, دٶرەكٸ ادام ەكەنٸ بايقالىپ قالادى. جەنە دە كەيبٸر ٶكٸلدەرٸ ٷشٸن قۇران اياتىندا نەمەسە حاديستە بىلاي ايتىلعان دەسەڭ, وعان كٶشە تەربٸتٸ جاقىن, تٶبەلەسە سالۋ وڭايىراق. ادام دٸنگە كەلمەي تۇرىپ قانداي ەموتسيولاندى بولسا, دٸنگە بەتبۇرعان كەزدە دە سول مٸنەزٸمەن كەلەدٸ. ال سوسىن دەسترۋتيۆتٸ اعىمداعى كٶشباسشىلارمەن كەزدەسكەن كەزدە, ول ودان ەرٸ قىزۋقاندىلانا تٷسەدٸ. سەبەبٸ ٷلكەن عالىمدار عانا تالقىلايتىن كەيبٸر مەسەلەلەر بولادى, مىسالى تاكفير(كٷپٸرلٸككە شىعارۋ) مەسەلەسٸ, ولار سوعان ۇمتىلىپ,قايت-قايتا قوزعاي بەرەدٸ, ايتقاندا ونىڭ دەلەبەسٸ قوزادى.ول اينالاسىنداعىلار تٷگٸلٸ, ٷيٸندەگٸ جولداسىنا قاتەلەسٸپ قالسا سەن كەپٸرسٸڭ دەپ ايتا باستايدى. مٸنە وسىنداي تيپتەگٸ ادامدار كٶبٸنە مەنٸڭ پراكتيكامدا وڭالتۋ جۇمىستارىنا قيىندىقتار تۋعىزادى. مۇنىڭ ەكٸنشٸ سەبەبٸ دٸني ساۋاتىنىڭ جوقتىعىنان دەپ بٸلەمٸن. ٶيتكەنٸ ول ادامدا ويلاۋ جٷيەسٸ شەكتەۋلٸ, وي-ٶرٸسٸ ٶتە تار, مٸنە, وسىنداي ادامدار قيىندىق تۋدىرادى. بۇنداي تيپ, پروبلەمانى جان جاقتى ەمەس, بٸر عانا باعىتتا قاراستىرادى.
سونىمەن بٸرگە ولاردا اگرەسسييا باسىم سيياقتى ما?
يە, ول شىندىق. مىسالى, وبەكتيۆتٸ تۇرعىدان قاراساڭىز, ول شىنىمەن سولاي. مەن دە وسىنى كٶپ بايقادىم. نەگە ولاي? مىسالى, سەلەفيلٸك اعىمدا دا دەل وسى نەرسە ورىن الادى. مىسالى, جوعارىدا ايتىلىپ كەتكەن تاكفير پروبلەماسىن نەگٸزگە الۋلارى ياعني فوكۋسيروۆكا. سول سيياقتى سەلەفييانىڭ ٸشٸندە مادحالييا دەگەن توپ بار, ولار «ال ۋاليا ۋال بارا» دەگەن پرينتسيپتٸ جٷزەگە اسىرادى. اللا ٷشٸن جاقسى كٶرۋ, اللا ٷشٸن جەك كٶرۋ. بۇل تەورييا قاشان پايدا بولدى? 200 جىل بۇرىن عانا مۋحاماد يبن ابدۋل ۆاححابتىڭ «ٷش نەگٸز» دەگەن كٸشكەنتاي كٸتاپشاسىندا كٶتەرٸلەدٸ. ولاردىڭ عالىمدارى, وسى كٸتاپتى مٸندەتتٸ تٷردە وقۋ كەرەك دەپ مەجبٷرلەيدٸ. ۋەجٸپ دەيدٸ. سٶيتٸپ ولار ول كٸتاپتى وقيدى,دٸني ساۋاتىن اشادى. بٸراق ول كٸتاپتاعى سول پرينتسيپتٸ زەرتتەيتٸن بولساق, ول جەردە مەككەنٸڭ كەپٸرلەرٸنە تٷسكەن قۇراننىڭ اياتتارىن,شەيحتارى مۇسىلماندارعا قولدانعان. ولار وسى سيياقتى كٸتاپتاردى جاتتاپ, سوڭىنان تەجٸريبە جٷزٸندە قولدانا باستايدى. مەن ٶزٸم باقىلاۋشى بولدىم. كەيبٸرەۋلەرٸمەن جەكە ەڭگٸمەلەسكەندە ول جاعدايدى دا ايتادى. مىسالى, ولار «بٸز ۋاقىتى كەلٸپ مٷمكٸنشٸلٸك بولىپ جاتسا كەپٸرگە قولدانعاندى سەندەرگە دە قولدانامىز» دەيدٸ. دٸن تازالاۋدى سىرتتان ەمەس ٸشٸمٸزدەن باستاۋ كەرەك دەيدٸ. نەگە? ٶيتكەنٸ ولاردىڭكٶزقاراسى بويىنشا ٶزدەرٸمەن كەلٸسپەگەن مۇسىلمانداردىڭ بارلىعى اداسقان جەنە بيدعاتشى (دٸنگە جاڭالىق ەنگٸزۋشٸ) بولىپ سانالادى.وسىنداي نەرسەلەرمەن كٷنٸ بويى اينالىسىپ, وسى تۋرالى ويلاي بەرگەندە ونىڭ جٷرەگٸ سوعان سەنە باستايدى,قارا داق تٷسەدٸ. ٶمٸرلەرٸ تالاس-تارتىستا ٶتە بەرەدٸ. سٶيتٸپ سٶيتٸپ سونداي ۇستانىم, اگرەسسيياعا اپارادى.
جالپى راديكالدى اعىمدار مەن جات اعىمدارعا ەرٸپ كەتكەن ادامدارعا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىنان باسقا امال-تەسٸلدەر بار ما?
بٸرٸنشٸدەن تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى, سوسىن جوعارىدا ايتقانىمداي تٷرلٸ ٸس-شارالار ۇيىمداستىرۋ. مىسالى تاۋعا ساياحات, سپورتتىق شارالار سيياقتى ۇيىمداستىرىلادى. مەشٸتتەن بٶلەك اۋماقتاردا كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلادى. سەبەبٸ كٶپتەگەن ادامدار مەشٸتكە بارۋدى قالامايدى. ول جەردە يمامنان بٶلەك, ۇقق ادامدارى, اگەنت سيياقتىلار وتىرادى دەپ ويلايدى. سونداي سەنٸمسٸزدٸك پەن قورقىنىش بولادى. سوندىقتان مەتوديكانى اۋىستىرىپ, كەزدەسۋ ورنىن ٶزگەرتٸپ تۇرامىز. حابارلاسىپ, سەن قالاعان جەردە, نەمەسە باسقا جەردە كەزدەسەيٸك دەيمٸز. سونداي جاعداي بولدى. بٸر جٸگٸت بٸزدٸڭ ورتالىققا كەلگٸسٸ كەلمەدٸ. بٸراق ەكەسٸ سونداي جاقسى ادام, بٸزدەن ەڭگٸمەلەسۋدٸڭ باسقا جولىن تابۋىمىزدى سۇرادى. سوسىن بٸز حابارلاسىپ, تاستاك مەشٸتٸنٸڭ جانىندا, سول اينالادا جاي عانا كەزدەسەيٸك» دەدٸم, ول قۋانا كەلٸستٸ. ول كەلگەن كەزدە ماعان سەنٸمسٸز قارىم قاتىناستى باستادى. اگەنت دەپ قابىلدايتىن سيياقتى. سوسىن مەن ونىڭ سەنٸمٸن تابۋعا تىرىستىم, قايتا جۇمىس ٸستەيتٸنٸن سۇرادىم. سٶيتسەم, ول تەلەفون جٶندەيتٸن ماستەر ەكەن. مەن دە بۇرىن دەل وسى سالادا ٸستەگەنمٸن, بۇرىن ماستەر بولعانمىن, ەرٸپتەس ەكەنبٸز دەپ ەڭگٸمەگە تارتتىم. ول كەزدە باعا باسقا, قازٸر باعا باسقا ەكەنٸن ايتىپ, ٶز تاقىرىبى اياسىندا ەڭگٸمەلەستٸم. سوسىن ول ماعان سەنە باستادى, جولدىڭ ارقى بەتٸندە حالال دەمحانا بار, سول جەرگە بارىپ شاي ٸشۋدٸ ۇسىندىم. ول تاعى دا كەلٸسٸپ, تاعى بٸر ساعاتتاي سٶيلەستٸك. سوسىن ول ماعان بٸر اپتادان كەيٸن قوڭىراۋ شالىپ, ەڭگٸمەلەسە باستادى. بٸراق كەيٸن بٸزدٸڭ ورتالىققا كەلدٸ.
سٸزدٸڭ تەجٸريبەڭٸزگە وڭالتۋ جۇمىستارىنا كٶنبەگەن نەمەسە قارسى شىققان ادامدار بولدى ما? ولارمەن قالاي جۇمىس ٸستەدٸڭٸز?
ونداي ادامدار كٶپ نەگٸزٸ. قارسى شىققاندار بار. ولار ححٸ عاسىر دەيدٸ, دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىم بولسا دا ٶز قۇقىقتارىن ايتادى, زايىرلى مەملەكەتپٸزعوي دەپ ٶزدەرٸنە كەرەك كەزدە. ينتەرنەت بار, بەرٸن بٸلۋگە بولادى دەپ ويلايدى. كەيبٸرەۋلەرٸ ٶز ەركٸتەرٸمەن ەمەس, جاقىندارىنىڭ, تۋىستارىنىڭ, كٶرشٸلەرٸنٸڭ ايتۋىمەن كەلگەندٸكتەن ٶز اقيقاتتارىن دەلەلدەپ باعادى. جوعارىدا كەلتٸرگەن مىسالى سيياقتى, وعان ٶزٸمنٸڭ بٶتەن ەمەس ەكەنٸمدٸ, مىسالى باۋىرمىزعوي دەپ, شاريعي يسلام ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸرگەنٸمدٸ ايتىپ, ەڭگٸمەگە تارتامىن. سوسىن كەيبٸرەۋلەرٸمەن حابارلاما جازۋ ارقىلى بايلانىس ورنايدى. كەيبٸرەۋلەرٸمەن كەلٸسسە كەزدەسۋگە بارامىز. ولار ٷشٸن ارابشا قۇران-حاديستٸ بٸلۋ ماڭىزدى. سەنٸڭ سونداي ساۋاتتى, بٸلٸمدٸ ەكەنٸڭدٸ كٶرگەن سوڭ, سەنٸ دە ٶزٸندەي قابىلداي باستايدى. سوسىن ەبدەن سەنٸمٸ ارتقان سوڭ ٶزٸ وسىندا كەلە باستايدى. ال مٷلدە قارسى ادامدارعا بٸز ەشتەڭە ٸستەي المايمىز, قۇرندا دامەجبٷرلەمەۋ تۋرالى ايات بار, زاڭ جٷزٸندە دە سولاي, سوندىقتان بٸز مۇنداي ادامداردى كەيٸنگە قالدىرامىز. جارتى جىل, نەمەسە جىل ٶتكەن سوڭ ونىڭ اتا-اناسىمەن, جاقىندارىمەن بايلانىسىپ ونىڭ جاعدايىن سۇراپ, ٶزگەرٸستەرٸن سۇراپ بٸلەمٸز. نەگٸزٸنەن وسىلاي.
اداسۋدىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ ساۋاتسىزدىق دەپ جاتامىز. بٸراق ادامنىڭ بەرٸ دٸٸنتانۋدى وقي المايدى عوي. دٸني ساۋاتتى ارتتىرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
ەر ادام ٶزٸ شەشۋٸ كەرەك. مەسەلەن بٸر ادامنىڭ جاسى 22-دە بولسا, ول اتا-اناسىنىڭ نەمەسە اينالاسىنىڭ ەمەس ٶزٸنٸڭ شەشٸمٸن قابىلداي الۋ كەرەك ٶزٸ ٷشٸن. ٶيتكەنٸ ٶزٸنە نە كەرەك, نە كەرەك ەمەسٸن ادامنىڭ ٶزٸ عانا بٸلەدٸ. ەكٸنشٸدەن شەتەلگە دٸني بٸلٸم ٸزدەپ كەتەتٸندەردٸڭ جاعدايى ٶتە قاۋٸپتٸ. ەلٸمٸزدەٸ مەدرەسە, مەشٸت, دٸني ۋنيۆەرسيتەت بار عوي, بٸلٸمدٸ مەملەكەتتەن بەكٸتٸلگەن رەسمي ورگانداردان العان جٶن.
–ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
اقبوتا مۇسابەك
