Dinnen adasý dini saýatsyzdyqtan bolady dep jatamyz. Degenmen qoǵamdaǵy árbir adam dintanýdy nemese Nur-Múbarak ýniversitetin oqymaidy. Sondyqtan dini saýatty arttyrý máseleleri men Almaty qalasy Qoǵamdyq damý basqarmasynyń janyndaǵy «Keńes berý jáne ońaltý ortalyǵynyń» jumystary týraly teolog Timýr Alievpen áńgimelestik.
Ortalyq mamandary teris aǵymnyń jeteginde ketken azamattarmen qalai jáne qandai jumystar atqaryp jatyr? Osy jumys aiasynda qansha adammen jumys isteldi?
Bizdiń ortalyq osy jyldyń sáýir aiynan bastap jumys istei bastady. Búgingi kúnge deiin shamamen 700-den astam adammen ońaltý maqsatynda áńgimelesý jumystary júrgizildi. Olardyń 30 paiyzy oń nátije berdi. Jumys barysynda aǵymnan adasqan adamdardy kóbine jaqyndary, týystary dostary, bala-shaǵasy ákeledi. Nemese keide kerisinshe. Keide adamdar meshitterden, gazet-jýrnaldardan, internet portaldardan bizdiń jarnamamyzdy kórip, ózderi habarlasyp jatatyn jaǵdailar da bolady. Ózderin mazalaǵan saýaldar bolsa, adamdar osynda keledi. Osynda kelgen soń ary qarai áńgimelesý jumystary júredi.
Áńgimelesý eń birinshi ideologiialyq jospar boiynsha júredi. Aqida deidi ǵoi, iaǵni senim máselesi. Biz osy boiynsha dástúrli dini tanymyn túsindirýge tyrysamyz. Óitkeni destrýktivtik dini aǵymdar dál osy senim máselesi arqyly jumys istep, adastyrady. Meniń metodikama kelsek, onyń senimin anyqtap, ol adamǵa men ózimniń dushpan emes ekeninimdi sezindirip, men de meshitke baratynymdy kórsetip, onyń maǵan degen kózqarasynyń oń qalyptasýyna mán beremin. Jaǵdai ekiushty bolyp turǵanda, alǵashqyda áńgime durys bastalyp, sosyn ártúrli sala boiynsha túsinbestik týyndasa, biz birinshi olardyń sheihtarynyń kitaptaryn ashamyz. Sebebi biz olarǵa ózderi ustaz retinde qurmettep júrgen sheihtarynyń qai jerde qandai qate jibergenderin dáleldeýimiz kerek. Negizgi másele osy. Sebebi bizge keletin destrýktivti kózqarastaǵy adamdardyń kóbisi ustaz-sheihtaryna soqyr erýshi bolyp keledi. Jýrekteri aqiqatqa emes, jeke tulǵalarǵa bailanǵan. Sol úshin ózderineavtoritet bolǵan adamdardyń beinesin ashyp,qatelerin baiandaǵan kezde, olardyń beti bizge buryla bastaidy. Dál osy sátke deiin olar resmi imamdardy qurmettemeidi, syilamaidy. Óitkeni olardyń ustazdary birneshe jyl boiy olardyń sanalaryn basqa arnaǵa buryp imamdardy jamandap kelgen. Bilimdi teologtar bolsyn, dini basqarmanyń imamdary bolsyn bárin adasqandar dep túsindiredi. Mine, sondyqtan bizdiń jumystarymyzdyń alǵashqy bólikteri klassikalyq kitaptar arqyly júredi. Sodan ol óz sheihtarynyń qatelerin túsine bastaǵan kezde oǵan biz jalpy tórt mazhab týraly, onyń ishinde áigili Ábý Hanifa mazhaby týraly aita bastaimyz. Onyń myń jyldan asa buryn qalai paida bolǵany, bizdiń búgingi dástúrli dini ustanymymyz týraly aitamyz. Al olar sengen qazirgi ýaqyttaǵy dini senimderi 19 ǵasyrda-aq paida bolǵan.
Sonymen qatar, adam bizge senip, túsine bastaǵan kezde túrli sharalar uiymdastyra bastaimyz. Adamdardyń túrinen, sózinen, is-áreketinen-aq olardyń túsine bastaǵany kórinedi. Sol kezde biz taýǵa shyǵý, serýendeý, sporttyq sharalar siiaqty is-sharalar uiymdastyramyz. Ásirese sporttyq sharalar mysalydini basqarma imamdarymen birge ótedi. Fýtbol, kúres degen siiaqty.
Destrýktivti dini aǵymdardyń qyzmetinen zardap shekkenderdiń arasynda qandai adamdar ońaltý jumystaryna qiyndyq týdyrady, onyń sebepteri men saldarlary qandai?
Endi adamdar túrli kategoriialarǵa bólinedi ǵoi. Sonyń ishinde dál mynadai kategoriia qiyndyq týdyrady dep aitý óte qiyn. Óitkeni adamdar ártúrli. Degenmen, kóbinese temperamenti qyzýqandy, tik minezdi adamdardyń oiyn ózgertý qiyndaý bolady. Adam dinge bet burmas buryn buzyq, qyzý, anasha shegetin bolsa, hýligan, bandit tiptegi, jáne týǵannan ótirik aitý ádeti, nemese basqa da jaman ádeti bar adamdar bolsa, mine osyndai adamdar kóbine qiyndyq týǵyzady. Bular kóbinese dinge kelgennen keiin, jaqsy jaqqa ózgerýge tyryssa da jaman ádetterin tastai almaǵandar. Bul taza meniń tájiribemde. Sebebi áńgimelesý barysynda sen kóresiń, ol adam biz tek qana «Quran jáne súnetpen» omir súremiz, tek qana jaqsylyqqa shaqyramyz dep otyrsa da, dóreki adam ekeni baiqalyp qalady. Jáne de keibir ókilderi úshin Quran aiatynda nemese hadiste bylai aitylǵan deseń, oǵan kóshe tárbiti jaqyn, tóbelese salý ońaiyraq. Adam dinge kelmei turyp qandai emotsiolandy bolsa, dinge betburǵan kezde de sol minezimen keledi. Al sosyn destrýtivti aǵymdaǵy kóshbasshylarmen kezdesken kezde, ol odan ári qyzýqandylana túsedi. Sebebi úlken ǵalymdar ǵana talqylaityn keibir máseleler bolady, mysaly takfir(kúpirlikke shyǵarý) máselesi, olar soǵan umtylyp,qait-qaita qozǵai beredi, aitqanda onyń delebesi qozady.Ol ainalasyndaǵylar túgili, úiindegi joldasyna qatelesip qalsa sen kápirsiń dep aita bastaidy. Mine osyndai tiptegi adamdar kóbine meniń praktikamda ońaltý jumystaryna qiyndyqtar týǵyzady. Munyń ekinshi sebebi dini saýatynyń joqtyǵynan dep bilemin. Óitkeni ol adamda oilaý júiesi shekteýli, oi-órisi óte tar, mine, osyndai adamdar qiyndyq týdyrady. Bundai tip, problemany jan jaqty emes, bir ǵana baǵytta qarastyrady.
Sonymen birge olarda agressiia basym siiaqty ma?
Iá, ol shyndyq. Mysaly, obektivti turǵydan qarasańyz, ol shynymen solai. Men de osyny kóp baiqadym. Nege olai? Mysaly, sáláfilik aǵymda da dál osy nárse oryn alady. Mysaly, joǵaryda aitylyp ketken takfir problemasyn negizge alýlary iaǵni fokýsirovka. Sol siiaqty sáláfiianyń ishinde madhaliia degen top bar, olar «al ýalia ýal bara» degen printsipti júzege asyrady. Alla úshin jaqsy kórý, Alla úshin jek kórý. Bul teoriia qashan paida boldy? 200 jyl buryn ǵana Mýhamad Ibn Abdýl Vahhabtyń «Úsh negiz» degen kishkentai kitapshasynda kóteriledi. Olardyń ǵalymdary, osy kitapty mindetti túrde oqý kerek dep májbúrleidi. Ýájip deidi. Sóitip olar ol kitapty oqidy,dini saýatyn ashady. Biraq ol kitaptaǵy sol printsipti zertteitin bolsaq, ol jerde Mekkeniń kápirlerine túsken Qurannyń aiattaryn,sheihtary musylmandarǵa qoldanǵan. Olar osy siiaqty kitaptardy jattap, sońynan tájiribe júzinde qoldana bastaidy. Men ózim baqylaýshy boldym. Keibireýlerimen jeke áńgimeleskende ol jaǵdaidy da aitady. Mysaly, olar «biz ýaqyty kelip múmkinshilik bolyp jatsa kápirge qoldanǵandy senderge de qoldanamyz» deidi. Din tazalaýdy syrttan emes ishimizden bastaý kerek deidi. Nege? Óitkeni olardyńkózqarasy boiynsha ózderimen kelispegen musylmandardyń barlyǵy adasqan jáne bidǵatshy (dinge jańalyq engizýshi) bolyp sanalady.Osyndai nárselermen kúni boiy ainalysyp, osy týraly oilai bergende onyń júregi soǵan sene bastaidy,qara daq túsedi. Ómirleri talas-tartysta óte beredi. Sóitip sóitip sondai ustanym, agressiiaǵa aparady.
Jalpy radikaldy aǵymdar men jat aǵymdarǵa erip ketken adamdarǵa túsindirý jumystarynan basqa amal-tásilder bar ma?
Birinshiden túsindirý jumystary, sosyn joǵaryda aitqanymdai túrli is-sharalar uiymdastyrý. Mysaly taýǵa saiahat, sporttyq sharalar siiaqty uiymdastyrylady. Meshitten bólek aýmaqtarda kezdesýler uiymdastyrylady. Sebebi kóptegen adamdar meshitke barýdy qalamaidy. Ol jerde imamnan bólek, UQQ adamdary, agent siiaqtylar otyrady dep oilaidy. Sondai senimsizdik pen qorqynysh bolady. Sondyqtan metodikany aýystyryp, kezdesý ornyn ózgertip turamyz. Habarlasyp, sen qalaǵan jerde, nemese basqa jerde kezdeseiik deimiz. Sondai jaǵdai boldy. bir jigit bizdiń ortalyqqa kelgisi kelmedi. Biraq ákesi sondai jaqsy adam, bizden áńgimelesýdiń basqa jolyn tabýymyzdy surady. Sosyn biz habarlasyp, Tastak meshitiniń janynda, sol ainalada jai ǵana kezdeseiik» dedim, ol qýana kelisti. Ol kelgen kezde maǵan senimsiz qarym qatynasty bastady. Agent dep qabyldaityn siiaqty. Sosyn men onyń senimin tabýǵa tyrystym, qaita jumys isteitinin suradym. Sóitsem, ol telefon jóndeitin master eken. men de buryn dál osy salada istegenmin, buryn master bolǵanmyn, áriptes ekenbiz dep áńgimege tarttym. Ol kezde baǵa basqa, qazir baǵa basqa ekenin aityp, óz taqyryby aiasynda áńgimelestim. Sosyn ol maǵan sene bastady, joldyń arqy betinde halal dámhana bar, sol jerge baryp shai ishýdi usyndym. ol taǵy da kelisip, taǵy bir saǵattai sóilestik. Sosyn ol maǵan bir aptadan keiin qońyraý shalyp, áńgimelese bastady. Biraq keiin bizdiń ortalyqqa keldi.
Sizdiń tájiribeńizge ońaltý jumystaryna kónbegen nemese qarsy shyqqan adamdar boldy ma? Olarmen qalai jumys istedińiz?
Ondai adamdar kóp negizi. Qarsy shyqqandar bar. olar HHI ǵasyr deidi, destrýktivti dini aǵym bolsa da óz quqyqtaryn aitady, zaiyrly memleketpizǵoi dep ózderine kerek kezde. Internet bar, bárin bilýge bolady dep oilaidy. Keibireýleri óz erkiterimen emes, jaqyndarynyń, týystarynyń, kórshileriniń aitýymen kelgendikten óz aqiqattaryn dáleldep baǵady. Joǵaryda keltirgen mysaly siiaqty, oǵan ózimniń bóten emes ekenimdi, mysaly baýyrmyzǵoi dep, shariǵi Islam ýniversitetin bitirgenimdi aityp, áńgimege tartamyn. Sosyn keibireýlerimen habarlama jazý arqyly bailanys ornaidy. Keibireýlerimen kelisse kezdesýge baramyz. Olar úshin arabsha Quran-hadisti bilý mańyzdy. Seniń sondai saýatty, bilimdi ekenińdi kórgen soń, seni de ózindei qabyldai bastaidy. Sosyn ábden senimi artqan soń ózi osynda kele bastaidy. Al múlde qarsy adamdarǵa biz eshteńe istei almaimyz, Qurnda damájbúrlemeý týraly aiat bar, zań júzinde de solai, sondyqtan biz mundai adamdardy keiinge qaldyramyz. Jarty jyl, nemese jyl ótken soń onyń ata-anasymen, jaqyndarymen bailanysyp onyń jaǵdaiyn surap, ózgeristerin surap bilemiz. Negizinen osylai.
Adasýdyń negizgi sebebi saýatsyzdyq dep jatamyz. Biraq adamnyń bári diintanýdy oqi almaidy ǵoi. Dini saýatty arttyrý úshin ne isteý kerek?
Ár adam ózi sheshýi kerek. Máselen bir adamnyń jasy 22-de bolsa, ol ata-anasynyń nemese ainalasynyń emes óziniń sheshimin qabyldai alý kerek ózi úshin. Óitkeni ózine ne kerek, ne kerek emesin adamnyń ózi ǵana biledi. Ekinshiden shetelge dini bilim izdep ketetinderdiń jaǵdaiy óte qaýipti. Elimizdei medrese, meshit, dini ýniversitet bar ǵoi, bilimdi memleketten bekitilgen resmi organdardan alǵan jón.
–Áńgimeńizge rahmet!
Aqbota Musabek
