قازٸر ەلٸمٸزدە رۋحاني جاڭعىرۋ مەسەلەسٸنە ەرەكشە مەن بەرٸلٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى جارييالانعالى بەرٸ ەل مەن جەر ٷشٸن, تۋعان تٸل مەن سالت-دەستٷر, ٶزگە دە ماڭىزدى قۇندىلىقتار ٷشٸن جاسالىپ جاتقان يگٸلٸكتٸ شارالار از ەمەس. رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەندە بٸز تٸلدٸك جاڭعىرۋدى دا وي-زەردەمٸزدەن ٶتكٸزٸپ, ونىڭ باستى باعىتتارىنا مەن بەرە قاراۋ قاجەتتٸلٸگٸ دە تۋىندايتىنى انىق. ەلباسى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ٶركەندەۋٸمٸز ٷشٸن تٸرەك بولاتىن تەمٸرقازىق مەسەلەلەردٸ ورتاعا سالدى.
شىنىمەن دە, جاڭعىرۋىمىز كەرەك. حالقىمىزدىڭ بويىندا, دٷنيەتانىمىندا بار قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋىمىز قاجەت. جاڭعىرۋ نەدەن باستالادى? جاڭعىرۋ ەڭ الدىمەن ٶتكەن تاريحىڭدى تانۋدان باستالادى. جوعالتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىڭدى تابۋدان باستالادى. جاڭعىرۋدىڭ بارشا رۋحاني بولمىسى تٸپتٸ عاسىرلارعا ۇلاسار قۋات-قاينارىمەن دە استاسىپ جاتۋى دا عاجاپ ەمەس. وسىنداي تاريحي سەتتٸ باسىمىزدان كەشە وتىرىپ, ۇلتتىق جاڭعىرۋعا تٸرەك بولاتىن نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸ دە تالقىلاپ وتىرۋدىڭ مەن-ماڭىزى ەرەكشە بولاتىنى سٶزسٸز.
بٸز تاريحى تەرەڭ ەل ەكەنٸمٸزدٸ ەلەمگە تانىتۋعا تيٸسپٸز. ەلبەتتە, ونىڭ بارلىعى تٸل ارقىلى, ٶنەر مەن مەدەنيەت ارقىلى جٷزەگە اسادى. قۇدايعا شٷكٸر, بٸز مۇنداي قۇندىلىقتاردان كەندە ەمەسپٸز. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, سولاردىڭ بارلىعىن تٷپ-تٷگەل مەڭگەرٸپ, تولىققاندى تانىپ, بٸلە الماي كەلە جاتقانىمىز. بەرٸنە ۋاقىت كەرەك. ەڭ باستىسى – دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان, تٷپ نەتيجەسٸ باياندى بولاتىن كەشەندٸ شارالار قاجەت. باعىتى ايقىن ەل, بٷگٸن نە ٸستەيتٸنٸن, ەرتەڭ قانداي قام-قارەكەت جاسايتىنىن قاپىسىز بٸلەتٸن ەل ۋاقىتشا قيىندىقتارعا مويىنسۇنىپ, باعىتىنان جاڭىلىپ قالماسى انىق. كەيدە ەرٸكسٸز ويلاناسىڭ, نەلٸكتەن ەلەمدەگٸ كەيبٸر حالىقتاردىڭ تٸلدەرٸ سونشالىقتى تانىمال, كٶپتەگەن تٸلدەردٸڭ ٸشٸندە دارا تۇر دەپ. بٸراق مۇنىڭ اناۋ ايتقانداي كٶپ قۇپيياسى نەمەسە سىرى جوق. ەڭ باستىسى – سول ەلدٸڭ, سول حالىقتىڭ ٶزگەلەردەن وق بويى وزىق شىعۋىندا. رۋحاني-مەدەني كەڭٸستٸگٸن ويداعىداي قالىپتاستىرعان, بارلىق سالانى ٶركەنيەتتٸك دەرەجەگە ساي دامىتقان جەنە سونىڭ بارلىعىن ٶزدەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلدەرٸندە جاساعان. وسىنداي سەبەپتەر ولاردىڭ تٸلٸنە ٶزگە جۇرتتاردىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ كەلەدٸ.
مىقتى ەلمەن كٸم ەرٸپتەس بولعىسى كەلمەيدٸ. كٸم ولاردىڭ جەتٸستٸك قۇپيياسىن بٸلگٸسٸ كەلمەيدٸ دەيسٸز. دەمەك, ونداي ەلدٸڭ تٸلٸن ٷيرەنۋگە ٶزگەلەر دە تالپىنادى. ولاي بولسا, ەربٸر ەلدٸڭ كەمەل جەتٸستٸگٸ ونىڭ تٸلدٸك فاكتورلارىمەن دا ايقىندالىپ وتىرادى. تٸل بار جەردە عىلىم بار, تٸل بار جەردە ٶركەندەۋ بار.
پرەزيدەنت ٶز ماقالاسىندا: «كٷللٸ جەر جٷزٸ بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا ٶزگەرۋدە. ەلەمدە باعىتى ەلٸ بۇلىڭعىر, جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى. كٷن ساناپ ٶزگەرٸپ جاتقان دٷبٸرلٸ دٷنيەدە سانا-سەزٸمٸمٸز بەن دٷنيەتانىمىمىزعا ەبدەن سٸڭٸپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كٶش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمٸزدٸ تەڭەپ, يىق تٷيٸستٸرۋ مٷمكٸن ەمەس.
ٶزگەرۋ ٷشٸن ٶزٸمٸزدٸ مىقتاپ قولعا الىپ, زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا دەۋٸردٸڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا سٸڭٸرۋٸمٸز كەرەك» دەپ جازدى. مۇنداعى نەگٸزٸ مەسەلەنٸڭ ٶزەگٸ – بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇلتقا اينالۋ.
جالپى, ححٸ عاسىر – عالامات ٶزگەرٸستەر عاسىرى. دٷنيە كٶز الدىمىزدا ٶزگەرٸپ, مىڭ قۇبىلىپ, تٷرلەنٸپ جاتقانى سٶزسٸز. تەحنيكا, تەحنولوگييا كٷرت دامىپ, ٸلگەرٸ كەتتٸ. ونىڭ بارلىعى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە ەسەرٸن تيگٸزۋدە. دەمەك, بەسەكەگە قابٸلەتسٸز نەرسەلەردٸڭ بارلىعى قايراڭعا شىعىپ قالعان قايىقتاي كٷي كەشەرٸ حاق. بۇل ورايدا تٸلٸمٸزدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ جايىن دا ويلاپ قويساق ابزالىراق بولار ەدٸ. تٸلدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸ نەمەن ٶلشەنەدٸ دەيتٸن مەسەلەگە كەلەر بولساق, ەڭگٸمەمٸز تىم ەرٸگە ۇزاپ كەتۋٸ مٷمكٸن. ەڭ نەگٸزگٸلەرٸنە توقتالايىق. نەگٸزگٸ مەسەلە – تٸلدٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ, ٷنەمٸ جەنە ەردايىم سۇرانىستا بولۋى, قولدانۋشىلار سانىنىڭ كٶپ بولۋى. عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ, بيزنەستٸڭ, تەحنولوگييانىڭ, ت.ب. ەلەۋمەتتٸك سالالاردىڭ تٸلٸنە اينالۋى.
قازاق حالقىنىڭ نەگٸزگٸ رۋحاني قۇندىلىقتارى تٸلٸ ارقىلى قالىپتاسىپ دامىدى. تٸل ۇلت جٷرەگٸنٸڭ بٸر بٶلشەگٸ. تٸلدٸ قاسيەت دەپ تٷسٸنبەيٸنشە, ونىڭ الدىنداعى قىزمەتتە ايتارلىقتاي سالماق تا بولمايدى. قازٸر ەلەمدٸ «جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸ» قارقىندى جٷرٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. بۇل ەربٸر حالىقتىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸنە, ونىڭ مازمۇنىنا ايتارلىقتاي كەرٸ ىقپال ەتەدٸ. ال تٸل تۋرالى ايتار بولساق, جاھاندانۋ – ۇلت تٸلٸنە دە قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. دەمەك, مۇندايدا بٸز ٶز تٸلٸمٸزدٸ ون ەسە, جٷز ەسە قورعاۋعا كٷش سالۋىمىز كەرەك. قازٸر تٸل مەسەلەسٸندە جايباراقات وتىراتىن زامان ەمەس. مەسەلەنٸ تامىرشىداي تاپ باسىپ, كٸرپٸك قاقپاي, كٶز ٸلمەي وتىراتىن زامان. شەكارانىڭ كٷزەتشٸسٸ بولاتىنى سيياقتى, تٸلگە دە كٷزەتشٸ كەرەك. ال تٷپ مەنٸنە ٷڭٸلٸپ قاراساق, تٸلدٸڭ باستى كٷزەتشٸسٸ حالىقتىڭ ٶزٸ بولۋى تيٸس. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, تٸلدەن اسقان بايلىق جوق. بٷگٸنگٸ «بايلىق» دەپ جٷرگەنٸمٸزدٸڭ بەرٸ تٸلدٸڭ جانىندا جاي نەرسە بولىپ قالۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ تٸل ۇلتتىڭ باستى بايلىعى عوي. بٸر-بٸرٸمٸزبەن قازاقشا سٶيلەسٸپ, قازاقشا تٷسٸنٸسٸپ وتىرعانىمىز قانداي باقىت. مۇندايدا تەك-تامىردان قول ٷزٸلمەيدٸ, ۇلتتىق جادىمىز ساقتالادى, رۋحىمىز ٶشپەيدٸ, سانامىز تۇمشالانبايدى, بولمىسىمىز بۇزىلمايدى.
ەكٸنشٸ ايتاتىن مەسەلە, ححٸ عاسىر قازاق تٸلٸ ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى عاسىرلاردىڭ بٸرٸ بولىپ تۇر. بۇل عاسىردىڭ سىناعىنان امان-ەسەن ٶتكەن سوڭ تٸلٸمٸز مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ مەڭگٸلٸك تٸلٸ بولىپ قالا بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. سٶزدٸڭ رەتٸ كەلٸپ تۇرعاندا ايتا كەتەيٸك, كەز كەلگەن تٸلگە ەر زاماندا, ەر ۋاقىتتا ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ قاۋٸپتەر تٶنەتٸنٸ بەلگٸلٸ. تٸلگە تٶنگەن قاۋٸپتٸ الدىن الا بٸلگەن ەل عانا ٶز تٸلٸن امان ساقتايدى. تٸل سٶيلەۋشٸنٸڭ سانىمەن عانا ەمەس, ساناسىمەن دە ٶلشەنەتٸنٸن ۇمىتپايىق. ولاي بولسا, سان دا, ساپا دا دۇرىستالۋى كەرەك. بالا ٷشٸن انا سٷتٸنەن قىمبات نەرسە بولمايتىنى سيياقتى, ۇلت ٷشٸن انا تٸلٸنەن قىمبات نەرسە بولماۋى تيٸس. اسىلىندا, تٸل ۇلتتى رۋحاني دەرتتەن ساقتايدى. ۇلتتىڭ عۇمىرى تٸلٸنٸڭ عۇمىرىمەن ٶلشەنەدٸ. بٸز تٸلٸمٸزبەن عانا باعالى بولامىز. انا تٸلٸمٸز عانا بٸزدٸڭ ۇلتتىق كەلبەتٸمٸزدٸ قالىپتاستىرىپ, ساقتايدى.
مىنا مەسەلەنٸ دە ەسكەرە جٷرۋٸمٸز كەرەك: ٶزگە تٸلدە تەربيە الىپ ٶسكەن بالا – ٶزگە ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ سيياقتى بولىپ شىعادى. ٶسە كەلە, ونداي بالانىڭ وي-ساناسى, جان-دٷنيەسٸ, مٸنەزٸ, بولمىسى قازاقىلىقتان الىس بولادى. دەمەك, سول بالاعا تەلٸم-تەربيە بەرگەن ەر وتباسى ۇلتىنا لايىقتى ۇلان تەربيەلەپ بەرە الماسى انىق. ٶيتكەنٸ تەربيەنٸڭ ەڭ كٷشتٸسٸ, ەڭ جاقسىسى بۇل انا تٸلٸندە بەرٸلگەن تەربيە مەن بٸلٸم. ونى ەشقانداي تەحنولوگييا الماستىرا المايدى, ورنىن دا باسا المايدى. تٸلدە بەرٸ بار. ۇلتتىڭ سانا-سەزٸمٸ, بولمىسى, مەدەنيەتٸ, سالت-دەستٷرٸ, تاريحى, دٸنٸ, ت.ت. بۇل قۇندىلىقتاردىڭ بەرٸ دە تٸلدە ساقتالادى. ال ەندٸ ويلاپ قاراڭىز, تۋعان تٸلدٸ ۇمىتۋ, تۋعان تٸلدٸ جوعالتۋ ورنى تولماس قاسٸرەت ەكەلەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, تٸلگە جاناشىرلىق ەرقايسىمىزدىڭ جٷرەگٸمٸزدە بولمايىنشا, بۇل سالاداعى ٸستەرٸمٸز كٶپ نەتيجە دە بەرە قويمايتىنى انىق.
كٷنٸ كەشە ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشە باستاۋىمىزدىڭ بٸر عانيبەت تۇسى دا وسىندا شىعار: انا تٸلٸمٸز ٶز دامۋىندا بٷگٸنگٸ زاماننىڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸن ەسكەرە كەلگەندە بٸر ساتى, بەلكٸم بٸرنەشە ساتى جوعارىلاي تٷستٸ. ەڭ باستىسى – تاريحي شەشٸم قابىلداندى. قازاق تٸلٸنٸڭ جاڭا تىنىسى اشىلا باستايتىنىنا كەمٸل سەنۋگە بولادى. لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋٸمٸز تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋ كٶكجيەگٸن كەڭەيتەرٸ انىق. سونىمەن قاتار لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ مەسەلەسٸ قوعامدا بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قازاق تٸلٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىردى. ٶيتكەنٸ كٶپتەگەن ەلدەردە قولدانىلىپ جٷرگەن لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ تاڭباسى ەشكٸمگە دە جات ەمەس. كٶز ٷيرەنگەن تاڭبا. وعان ٶزٸمٸز كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە قولدانىپ, پايدالانىپ جٷرگەن تەحنيكالاردىڭ دا تيگٸزەر ەسەرٸ مول. بارلىق جازۋلار, ٶزٸمٸز جيٸ ايتاتىن ەلەمدٸك برەندتەر لاتىن ەلٸپبيٸمەن تاڭبالانادى. ەندٸگٸ كەزەكتە انا تٸلٸمٸزدٸڭ دە جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ, دٷنيەجٷزٸلٸك اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ نەگٸزٸندە قولدانىس تاباتىن بولسا, بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك دەگەنٸمٸز وسى بولىپ شىقپاي ما. قازاق تٸلٸن تار ايادا ۇستاۋعا بولمايدى. ول مٸندەتتٸ تٷردە ٶزگە تٸلدەرمەن ىقپالداسا وتىرىپ, دامۋعا تيٸس. سوندا عانا ونىڭ كٶكجيەگٸ كەڭ بولادى.
جالپى, ەر تٸلدٸڭ ٶزٸنە تەن ٸشكٸ قۋاتى, كٷشٸ بولادى. ونى كەڭٸنەن پايدالانىپ وتىرعان ەلدەر بار دا, ٶز تٸلٸنٸڭ سان قىرلى مٷمكٸندٸكتەرٸن تولىققاندى جٷزەگە اسىرا الماي وتىرعان ەلدەر دە بار. بٸز بەلكٸم ەكٸنشٸ توپقا جاتاتىن شىعارمىز. ٶيتكەنٸ ۇلتىمىزدىڭ بارشا ازاماتتارى ٶز انا تٸلٸندە 100 پايىز تازا سٶيلەي الماي وتىرعانى دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيدٸ. مىنا مەسەلەنٸ دە ەسكەرۋٸمٸز كەرەك سيياقتى. سٶيلەنبەگەن تٸل زەرتتەۋشٸلەر مەن عالىمدار ايتىپ جٷرگەن «ٶلٸ تٸلگە» اينالادى. تٸلٸڭدٸ تٷبەگەيلٸ ۇمىتۋ دا وسىندايدان باستالادى. قازٸرگٸ تاڭدا ٶز تٸلٸن مٷلدەم ۇمىتقان, ساناسىنان شىعارىپ تاستاپ, ٶز ساناسىنان ٶزگە تٸلگە ورىن بەرٸپ قويعان قاراكٶزدەرٸمٸز تۋعان تٸلدەرٸنە ورالا الا ما? ٷمٸت ٷزۋدەن اۋلاقپىز, بٸراق مەسەلەنٸڭ كٷردەلٸ ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. ەندٸ نە ٸستەمەك كەرەك? مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸزدٸ دامىتا بەرۋٸمٸز كەرەك. بۇل باعىتتا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جەتكٸلٸكسٸز بولىپ جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. جەكەلەگەن زەرتتەۋشٸلەر وسى مەسەلەگە ازدى-كٶپتٸ كٶڭٸل بٶلٸپ, دەن قويىپ كەلەدٸ. بٸراق مەملەكەت تاراپىنان كەشەندٸ, ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلمەيٸنشە, ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ شەشٸم تابۋىنا جول اشا المايمىز. عىلىمي تەرمينمەن ايتساق, «سوتسيو-لينگۆيستيكالىق», «پسيحو-لينگۆيستيكالىق» جەنە ت.ب.زەرتتەۋلەر كٶپتٸك ەتپەس ەدٸ. وسىنداي باعىتتار ارقىلى كەم-كەتٸك نەدە, جەتپەي جاتقان تۇستارى قايسى, نەنٸ تولىقتىرىپ, نەنٸ ٸلگەرلەتۋ قاجەت دەگەن ساۋالدارعا تۇشىمدى جاۋاپتار تابىلار ەدٸ. مەملەكەتتٸك تٸل – مەملەكەتتٸڭ باسا نازار اۋدارىپ وتىرۋى تيٸس ٶزەكجاردى مەسەلەسٸ. قابىلدانعان زاڭداردى, باعدارلامالاردى مٸسە تۇتىپ جٷرە بەرۋگە بولماس. بٷگٸنگٸدەي جەدەل ەرٸ تەز ٶزگەرٸپ جاتقان ٶمٸردە كٶپ نەرسەنٸ قازٸرگٸ ۋاقىت, شىنايى (رەالدى) ٶمٸر شىندىعىمەن ساناسىپ اتقارۋعا تۋرا كەلەدٸ. مىسالى, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ماڭىزىن ارتتىرۋ ٷشٸن وعان دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸ تۋدىرۋىمىز كەرەك. قاجەتتٸلٸكتٸ قالاي تۋدىرۋعا بولادى? مۇنداي مەسەلەلەر, ەرينە, زاڭدا, باسقا دا قۇجاتتاردا كٶرٸنٸس تاۋىپ, قامتىلا بەرمەيدٸ. ونى, ەدەتتە, بٸز باق بەتٸندە تالقىلايمىز. ٶركەنيەتتٸ ەلدەر ەشكٸمنەن مەنٸڭ تٸلٸمدٸ ٷيرەن, بٸل دەپ سۇرامايدى, ٶتٸنبەيدٸ. ول ەلدەردە تٸل ٷيرەنۋگە دەگەن زور قاجەتتٸلٸك بار. كٶردٸڭٸز بە, سونداي ورتاعا تاپ بولعان سوڭ قاجەتتٸلٸكتٸ سەزٸنەسٸز. بۇل قاراپ تۇرساق, ٷلكەن مەملەكەتتٸك مەحانيزم. تٸلدٸ ٶركەندەتۋدٸڭ تيٸمدٸ جولى. وندا جٷزدەگەن ۇلتتار مەكەندەيدٸ. ال قوعام بٸر تٸلدٸ. بٸزدٸڭ ەلدەگٸ جاعداي بٸر ەسەپتەن باسقاشا ەكەنٸ راس. بٸز كەشەگٸ كەڭەس وداعىنىڭ بۇعاۋىنان شىعىپ, ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جارييالاعان ەلمٸز. بٸراق باسىمىزدان ٶتكەن كەزەڭدەردەن قالعان تٷسٸنٸك, بويىمىزعا سٸڭگەن مەنتاليتەت ٶزگە دە قۇندىلىقتار قازاق تٸلٸنە دەگەن ەرتٷرلٸ كٶزقاراستار لەگٸنٸڭ پايدا بولۋىنا ەسەر ەتتٸ. بۇل ەندٸ تاريحي تۇرعىدان تالدايتىن مەسەلە بولعان سوڭ, ەزٸرگە ول جاعىنا بارماي-اق وسىمەن شەكتەلەيٸك.
بٷگٸندە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ماڭىزىن كٶپشٸلٸك تٷسٸنٸپ قالدى دەپ ايتۋعا نەگٸز بار. سەبەبٸ قازاق تٸلٸنە دەگەن ىقىلاس پەن نيەت بۇرىنعىداي ەمەس. ەسٸرەسە, جاستاردىڭ اراسىندا بۇل ٷردٸس جاقسى قولداۋ تاۋىپ جٷرگەنٸن بايقايمىز. وسى رەتتە بٸر مىسالدى ايتا كەتسەم. جۋىردا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سول جاس ازاماتتار بٸر-بٸرٸنە ٷندەۋ تاستاپ, «قازاقشا سٶيلەسەيٸك, ۇيالمايىق, اكتسەنتپەن بولسا دا سٶيلەيٸك» دەستٸ. اتالعان باستاما تٸل ٷيرەنۋگە نيەتٸ بار, ازدى-كٶپتٸ قازاقشا بٸلەتٸن, بٸراق تازا سٶيلەي الماعاننان كەيٸن بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە سونىسىنان قىسىلىپ-قىمتىرىلاتىن, سونىمەن قاتار ورىسشا ارالاستىرىپ سٶيلەيتٸن ازاماتتاردىڭ اراسىندا كەڭٸنەن ناسيحاتتالىپ, يگٸلٸكتٸ سيپات الدى. مۇنداي باستاماعا ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ دە اتسالىسىپ, قازاقشا سٶيلەسەيٸك دەگەن ويلارىن بٸلدٸردٸ. بەينەجولداۋلاردى تىڭداپ وتىرىپ, قازاق تٸلٸنە دەگەن قۇرمەتتٸڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنا كٶزٸڭٸز جەتەدٸ. جاستار قاۋىمى تابيعاتىنان باستاماشىل, ورتاعا جاقسى يدەيا, ٶمٸرشەڭ ۇسىنىس تاستالسا ونى جالعاستىرىپ ەكەتەتٸن قاسيەتٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ ەمەس پە?! وسىنداي كٶزقاراس قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋگە شاقىرعاندا ايقىن كٶرٸندٸ. بۇل نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? بۇل قوعامدا مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن ازاماتتىق سانانىڭ ٶسٸپ كەلە جاتقانىن بٸلدٸرەدٸ. كەيبٸرەۋلەردٸڭ «مەن وسى ەلدە تۋىپ-ٶستٸم, وسى ەلدە بٸلٸم الدىم, دەمەك, مەن قازاق تٸلٸن بٸلۋٸم كەرەك» دەگەن سٶزدەرٸ پاتريوتتىق سانا-سەزٸمنٸڭ قالىپتاسا باستاعاندىعىنىڭ دا بٸر بەلگٸسٸ.
قازاق حالقىنىڭ نەگٸزگٸ رۋحاني قۇندىلىقتارى تٸلٸ ارقىلى قالىپتاسىپ دامىدى. تٸل ۇلت جٷرەگٸنٸڭ بٸر بٶلشەگٸ. تٸلدٸ قاسيەت دەپ تٷسٸنبەيٸنشە, ونىڭ الدىنداعى قىزمەتتە ايتارلىقتاي سالماق تا بولمايدى. قازٸر ەلەمدە «جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸ» قارقىندى جٷرٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. بۇل ەربٸر حالىقتىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸنە, ونىڭ مازمۇنىنا ايتارلىقتاي كەرٸ ىقپال ەتەدٸ. ال تٸل تۋرالى ايتار بولساق, جاھاندانۋ – ۇلت تٸلٸنە دە قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
كەز كەلگەن ادام تٸل ٷيرەنگەندە ونىڭ الدىندا ورىستٸلدٸلەر ايتاتىنداي, «پسيحولوگيچەسكيي بارەر» بولادى. ياعني, تٸلدٸ جاڭادان باستاپ ٷيرەنٸپ جٷرگەندٸكتەن سٶيلەۋگە دەگەن سەنٸمسٸزدٸك تۋىندايدى. قازاق تٸلٸندە دە سولاي. سٶيلەۋگە نيەتتٸ ازاماتتار قاتارى كٶپ, بٸراق «تازا سٶيلەي الماعان ٷشٸن» تازا سٶيلەيتٸندەردٸڭ تاراپىنان سىنعا ۇشىرايدى. سوسىن سٶيلەۋدٸ مٷلدە قويىپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن. مۇنداي جاعداي بولماس ٷشٸن قازاقشا سٶيلەۋگە دەگەن نيەتٸ مەن تالپىنىسى بار ازاماتتاردى كەۋدەسٸنەن يتەرمەي, قايتا قولداپ, قولپاشتاپ وتىرۋ كٶزقاراسىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك تەرٸزدٸ. بەلكٸم, وسى باعىتتا تيٸستٸ جۇمىستار اتقارىلسا, مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەيتٸن ازاماتتاردىڭ قاتارى ەسەلەپ ارتۋى دا بەك مٷمكٸن. مەسەلەن, اعىلشىن تٸلٸن بارلىعى بٸردەي دەرەجەدە سٶيلەيدٸ دەپ ايتۋ قيىن. بٸرەۋٸ جاقسى, بٸرەۋٸ ورتاشا, ورتاشادان تٶمەن بولسا دا, وسى تٸلدە سٶيلەپ جٷرگەندەر كٶپ. ودان اعىلشىن تٸلٸ قاناتىن كەڭگە جايىپ وتىرعانىن كٶرٸپ وتىرمىز. دەمەك, قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋشٸلەرگە دەگەن قارىم-قاتىناس دۇرىس بولۋى كەرەك. وندايلاردىڭ سٶيلەۋدەگٸ كەمشٸلٸكتەرٸن بەتٸنە باسىپ, مەسەلٸن قايتارىپ تاستاۋعا اسىقپاعان ابزال. قازٸر بٸز ٷشٸن ەربٸر سٶيلەۋشٸ ماڭىزدى. وسىنداي قادام ارقىلى عانا بٸز تٸلٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرٸپ, بيٸكتەتەرٸمٸز انىق. ال تٸلدٸ مەڭگەرگەننەن كەيٸن ونى ەرٸ قاراي جەتٸلدٸرۋ, ۇشتاي تٷسۋ – باسقا مەسەلە. ول ٶز ۋاقىتىمەن بولا بەرەتٸن ٷدەرٸس.
قازٸر بٸز انا تٸلٸمٸزگە, ونىڭ كەلەشەك تاعدىرىنا, بولاشاعىنىڭ باياندى بولۋىنا ەرەكشە جاناشىرلىق تانىتىپ وتىرعاندايمىز. سەبەبٸ ۇلتتىڭ تٸلسٸز بولمايتىنىن, تٸلسٸز ٶمٸر سٷرۋٸ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن كەز كەلگەن سانالى ازامات تٷسٸنەرٸ انىق. وسىندايدا جازۋشى ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ «تەك كەز كەلگەن باسشى عانا ەمەس, كەز كەلگەن ازامات تٸل تاعدىرىن مەملەكەت تاعدىرىمەن استاستىرا قاراۋعا ٷيرەنۋٸ قاجەت» دەگەن سٶزٸ ويعا ورالادى. العا قاراي قارىشتى قادام جاساعان مەملەكەتتٸڭ دە ٶز مەملەكەتتٸك تٸلٸ قاجەتتٸ تالاپ دەڭگەيٸندە ٶركەندەمەسە, بۇل دا سول مەملەكەتتٸڭ ٸلگەرٸ جىلجۋىنا, تولىققاندى ەرٸ تٶرت قۇبىلاسى تٷگەل ەل اتانۋىنا ايتارلىقتاي زور مٷمكٸندٸكتەر تۋعىزبايتىنى سٶزسٸز.
كەز كەلگەن مەسەلەگە بٷگٸنگٸ جەنە كەلەشەك ۋاقىت تۇرعىسىنان قاراۋعا بولادى. ولاي بولسا, بٸز ٶز تٸلٸمٸزدٸڭ تاعدىر-تالايىنا بەيجاي قاراي الماق ەمەسپٸز. بۇل – شىندىق. تۋراسىن ايتقاندا, تٸل – حالىقتىڭ ٶزەگٸ, بولمىسى, بايلىعى. قاراپايىم عانا مىسالمەن وي ساباقتاساق, دٷنيەدە ٶز تٸلٸڭنەن ايىرىلىپ قالۋ قانداي ٷلكەن قاسٸرەت دەسەڭٸزشٸ. تٸل – قولدان قۇراستىرا سالاتىن, بٸر زاۋىتتا جاساي سالاتىن زات ەمەس قوي. ول حالىقپەن, ۇلتپەن بٸرگە جاراتىلاتىن, قاناتىن سول حالىقپەن بٸرگە كەڭگە جاياتىن قۇبىلىس. تۋعان تٸلٸن ٶز حالقى قانشالىقتى قۇرمەتتەيتٸن بولسا, سول حالىقتىڭ دا دەرەجەسٸ سونشالىقتى بيٸك بولادى. بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ بويىمىزداعى كەمشٸلٸگٸمٸز – ٶز تٸلٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز قۇرمەتتەي الماي كەلە جاتقانىمىز. قازاق قوعامىندا وسى سانا-سەزٸمدٸ قالىپتاستىرۋعا كٷش سالۋىمىز كەرەك. انا تٸلٸمٸزدٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن بەرٸمٸز بٸر ادامداي سەزٸنسەك ۇتىلمايمىز. بٸزدٸڭ ازاماتتارىمىزدىڭ ٶزگە تٸلگە قاتتى مويىن بۇرىپ كەتكەندەرٸ سونشا, تٸپتٸ سول سٶيلەپ جٷرگەن تٸلٸن تۋعان تٸلٸ رەتٸندە قابىلداپ جٷر. بۇل – تٸل ٷشٸن قاۋٸپتٸ مەسەلە. دەمەك, ولار ٷشٸن انا تٸلٸ نە, ٶزگە تٸل نە, بەرٸ بٸردەي كٶرٸنەدٸ. ٶز تٸلٸنەن الىستاۋ, قول ٷزۋ, شەت قالۋ, قالىس قالۋ تەرٸزدٸ مەسەلەلەر وسىندايدا باستالارى انىق.
قورىتا ايتقاندا, قازاق تٸلٸنٸڭ – مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸنە ەربٸر ازامات ٶزٸنٸڭ سٷبەلٸ ٷلەسٸن قوسسا, تاريح الدىندا اتقارعان قاسيەتتٸ پارىزى بولار ەدٸ.
دەۋٸرجان تٶلەباەۆ
