Qazir elimizde rýhani jańǵyrý máselesine erekshe mán berilip jatqany belgili. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy jariialanǵaly beri el men jer úshin, týǵan til men salt-dástúr, ózge de mańyzdy qundylyqtar úshin jasalyp jatqan igilikti sharalar az emes. Rýhani jańǵyrý degende biz tildik jańǵyrýdy da oi-zerdemizden ótkizip, onyń basty baǵyttaryna mán bere qaraý qajettiligi de týyndaityny anyq. Elbasy baǵdarlamalyq maqalasynda órkendeýimiz úshin tirek bolatyn temirqazyq máselelerdi ortaǵa saldy.
Shynymen de, jańǵyrýymyz kerek. Halqymyzdyń boiynda, dúnietanymynda bar qundylyqtardy jańǵyrtýymyz qajet. Jańǵyrý neden bastalady? Jańǵyrý eń aldymen ótken tarihyńdy tanýdan bastalady. Joǵaltqan ulttyq qundylyqtaryńdy tabýdan bastalady. Jańǵyrýdyń barsha rýhani bolmysy tipti ǵasyrlarǵa ulasar qýat-qainarymen de astasyp jatýy da ǵajap emes. Osyndai tarihi sátti basymyzdan keshe otyryp, ulttyq jańǵyrýǵa tirek bolatyn negizgi máselelerdi de talqylap otyrýdyń mán-mańyzy erekshe bolatyny sózsiz.
Biz tarihy tereń el ekenimizdi álemge tanytýǵa tiispiz. Álbette, onyń barlyǵy til arqyly, óner men mádeniet arqyly júzege asady. Qudaiǵa shúkir, biz mundai qundylyqtardan kende emespiz. Eń ókinishtisi, solardyń barlyǵyn túp-túgel meńgerip, tolyqqandy tanyp, bile almai kele jatqanymyz. Bárine ýaqyt kerek. Eń bastysy – durys uiymdastyrylǵan, túp nátijesi baiandy bolatyn keshendi sharalar qajet. Baǵyty aiqyn el, búgin ne isteitinin, erteń qandai qam-qareket jasaitynyn qapysyz biletin el ýaqytsha qiyndyqtarǵa moiynsunyp, baǵytynan jańylyp qalmasy anyq. Keide eriksiz oilanasyń, nelikten álemdegi keibir halyqtardyń tilderi sonshalyqty tanymal, kóptegen tilderdiń ishinde dara tur dep. Biraq munyń anaý aitqandai kóp qupiiasy nemese syry joq. Eń bastysy – sol eldiń, sol halyqtyń ózgelerden oq boiy ozyq shyǵýynda. Rýhani-mádeni keńistigin oidaǵydai qalyptastyrǵan, barlyq salany órkeniettik dárejege sai damytqan jáne sonyń barlyǵyn ózderiniń memlekettik tilderinde jasaǵan. Osyndai sebepter olardyń tiline ózge jurttardyń zor qyzyǵýshylyǵyn oiatyp keledi.
Myqty elmen kim áriptes bolǵysy kelmeidi. Kim olardyń jetistik qupiiasyn bilgisi kelmeidi deisiz. Demek, ondai eldiń tilin úirenýge ózgeler de talpynady. Olai bolsa, árbir eldiń kemel jetistigi onyń tildik faktorlarymen da aiqyndalyp otyrady. Til bar jerde ǵylym bar, til bar jerde órkendeý bar.
Prezident óz maqalasynda: «Kúlli jer júzi bizdiń kóz aldymyzda ózgerýde. Álemde baǵyty áli bulyńǵyr, jańa tarihi kezeń bastaldy. Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúniede sana-sezimimiz ben dúnietanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵidalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, iyq túiistirý múmkin emes.
Ózgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ikemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boiǵa sińirýimiz kerek» dep jazdy. Mundaǵy negizi máseleniń ózegi – básekege qabiletti ultqa ainalý.
Jalpy, HHI ǵasyr – ǵalamat ózgerister ǵasyry. Dúnie kóz aldymyzda ózgerip, myń qubylyp, túrlenip jatqany sózsiz. Tehnika, tehnologiia kúrt damyp, ilgeri ketti. Onyń barlyǵy kúndelikti ómirge áserin tigizýde. Demek, básekege qabiletsiz nárselerdiń barlyǵy qairańǵa shyǵyp qalǵan qaiyqtai kúi kesheri haq. Bul oraida tilimizdiń básekege qabilettiligin arttyrý jaiyn da oilap qoisaq abzalyraq bolar edi. Tildiń básekege qabilettiligi nemen ólshenedi deitin máselege keler bolsaq, áńgimemiz tym árige uzap ketýi múmkin. Eń negizgilerine toqtalaiyq. Negizgi másele – tildiń ómirsheńdigi, únemi jáne árdaiym suranysta bolýy, qoldanýshylar sanynyń kóp bolýy. Ǵylym men bilimniń, biznestiń, tehnologiianyń, t.b. áleýmettik salalardyń tiline ainalýy.
Qazaq halqynyń negizgi rýhani qundylyqtary tili arqyly qalyptasyp damydy. Til ult júreginiń bir bólshegi. Tildi qasiet dep túsinbeiinshe, onyń aldyndaǵy qyzmette aitarlyqtai salmaq ta bolmaidy. Qazir álemdi «jahandaný úderisi» qarqyndy júrip jatqany belgili. Bul árbir halyqtyń ulttyq mádenietine, onyń mazmunyna aitarlyqtai keri yqpal etedi. Al til týraly aitar bolsaq, jahandaný – ult tiline de qaýip tóndiredi. Demek, mundaida biz óz tilimizdi on ese, júz ese qorǵaýǵa kúsh salýymyz kerek. Qazir til máselesinde jaibaraqat otyratyn zaman emes. Máseleni tamyrshydai tap basyp, kirpik qaqpai, kóz ilmei otyratyn zaman. Shekaranyń kúzetshisi bolatyny siiaqty, tilge de kúzetshi kerek. Al túp mánine úńilip qarasaq, tildiń basty kúzetshisi halyqtyń ózi bolýy tiis. Shyntýaityna kelgende, tilden asqan bailyq joq. Búgingi «bailyq» dep júrgenimizdiń bári tildiń janynda jai nárse bolyp qalýy múmkin. Óitkeni til ulttyń basty bailyǵy ǵoi. Bir-birimizben qazaqsha sóilesip, qazaqsha túsinisip otyrǵanymyz qandai baqyt. Mundaida tek-tamyrdan qol úzilmeidi, ulttyq jadymyz saqtalady, rýhymyz óshpeidi, sanamyz tumshalanbaidy, bolmysymyz buzylmaidy.
Ekinshi aitatyn másele, HHI ǵasyr qazaq tili úshin eń mańyzdy ǵasyrlardyń biri bolyp tur. Bul ǵasyrdyń synaǵynan aman-esen ótken soń tilimiz máńgilik eldiń máńgilik tili bolyp qala beretini sózsiz. Sózdiń reti kelip turǵanda aita keteiik, kez kelgen tilge ár zamanda, ár ýaqytta úlkendi-kishili qaýipter tónetini belgili. Tilge tóngen qaýipti aldyn ala bilgen el ǵana óz tilin aman saqtaidy. Til sóileýshiniń sanymen ǵana emes, sanasymen de ólshenetinin umytpaiyq. Olai bolsa, san da, sapa da durystalýy kerek. Bala úshin ana sútinen qymbat nárse bolmaityny siiaqty, ult úshin ana tilinen qymbat nárse bolmaýy tiis. Asylynda, til ultty rýhani dertten saqtaidy. Ulttyń ǵumyry tiliniń ǵumyrymen ólshenedi. Biz tilimizben ǵana baǵaly bolamyz. Ana tilimiz ǵana bizdiń ulttyq kelbetimizdi qalyptastyryp, saqtaidy.
Myna máseleni de eskere júrýimiz kerek: ózge tilde tárbie alyp ósken bala – ózge ulttyń ókili siiaqty bolyp shyǵady. Óse kele, ondai balanyń oi-sanasy, jan-dúniesi, minezi, bolmysy qazaqylyqtan alys bolady. Demek, sol balaǵa tálim-tárbie bergen ár otbasy ultyna laiyqty ulan tárbielep bere almasy anyq. Óitkeni tárbieniń eń kúshtisi, eń jaqsysy bul ana tilinde berilgen tárbie men bilim. Ony eshqandai tehnologiia almastyra almaidy, ornyn da basa almaidy. Tilde bári bar. Ulttyń sana-sezimi, bolmysy, mádenieti, salt-dástúri, tarihy, dini, t.t. Bul qundylyqtardyń bári de tilde saqtalady. Al endi oilap qarańyz, týǵan tildi umytý, týǵan tildi joǵaltý orny tolmas qasiret ákeledi. Bir sózben aitqanda, tilge janashyrlyq árqaisymyzdyń júregimizde bolmaiynsha, bul saladaǵy isterimiz kóp nátije de bere qoimaityny anyq.
Kúni keshe Elbasynyń Jarlyǵymen latyn álipbiine kóshe bastaýymyzdyń bir ǵanibet tusy da osynda shyǵar: ana tilimiz óz damýynda búgingi zamannyń talap-tilekterin eskere kelgende bir saty, bálkim birneshe saty joǵarylai tústi. Eń bastysy – tarihi sheshim qabyldandy. Qazaq tiliniń jańa tynysy ashyla bastaitynyna kámil senýge bolady. Latyn álipbiine kóshýimiz tilimizdiń damý kókjiegin keńeiteri anyq. Sonymen qatar latyn álipbiiniń máselesi qoǵamda belgili bir dárejede qazaq tiline degen qyzyǵýshylyqty arttyrdy. Óitkeni kóptegen elderde qoldanylyp júrgen latyn álipbiiniń tańbasy eshkimge de jat emes. Kóz úirengen tańba. Oǵan ózimiz kúndelikti ómirde qoldanyp, paidalanyp júrgen tehnikalardyń da tigizer áseri mol. Barlyq jazýlar, ózimiz jii aitatyn álemdik brendter latyn álipbiimen tańbalanady. Endigi kezekte ana tilimizdiń de jańa sapalyq deńgeige kóterilip, dúniejúzilik aqparattyq keńistikte latyn álipbiiniń negizinde qoldanys tabatyn bolsa, básekege qabilettilik degenimiz osy bolyp shyqpai ma. Qazaq tilin tar aiada ustaýǵa bolmaidy. Ol mindetti túrde ózge tildermen yqpaldasa otyryp, damýǵa tiis. Sonda ǵana onyń kókjiegi keń bolady.
Jalpy, ár tildiń ózine tán ishki qýaty, kúshi bolady. Ony keńinen paidalanyp otyrǵan elder bar da, óz tiliniń san qyrly múmkindikterin tolyqqandy júzege asyra almai otyrǵan elder de bar. Biz bálkim ekinshi topqa jatatyn shyǵarmyz. Óitkeni ultymyzdyń barsha azamattary óz ana tilinde 100 paiyz taza sóilei almai otyrǵany dáleldeýdi qajet etpeidi. Myna máseleni de eskerýimiz kerek siiaqty. Sóilenbegen til zertteýshiler men ǵalymdar aityp júrgen «óli tilge» ainalady. Tilińdi túbegeili umytý da osyndaidan bastalady. Qazirgi tańda óz tilin múldem umytqan, sanasynan shyǵaryp tastap, óz sanasynan ózge tilge oryn berip qoiǵan qarakózderimiz týǵan tilderine orala ala ma? Úmit úzýden aýlaqpyz, biraq máseleniń kúrdeli ekenin túsinemiz. Endi ne istemek kerek? Memlekettik tilimizdi damyta berýimiz kerek. Bul baǵytta ǵylymi-zertteý jumystarynyń jetkiliksiz bolyp jatqanyn baiqaý qiyn emes. Jekelegen zertteýshiler osy máselege azdy-kópti kóńil bólip, den qoiyp keledi. Biraq memleket tarapynan keshendi, irgeli zertteýler júrgizilmeiinshe, ózekti máselelerdiń sheshim tabýyna jol asha almaimyz. Ǵylymi terminmen aitsaq, «sotsio-lingvistikalyq», «psiho-lingvistikalyq» jáne t.b.zertteýler kóptik etpes edi. Osyndai baǵyttar arqyly kem-ketik nede, jetpei jatqan tustary qaisy, neni tolyqtyryp, neni ilgerletý qajet degen saýaldarǵa tushymdy jaýaptar tabylar edi. Memlekettik til – memlekettiń basa nazar aýdaryp otyrýy tiis ózekjardy máselesi. Qabyldanǵan zańdardy, baǵdarlamalardy mise tutyp júre berýge bolmas. Búgingidei jedel ári tez ózgerip jatqan ómirde kóp nárseni qazirgi ýaqyt, shynaiy (realdy) ómir shyndyǵymen sanasyp atqarýǵa týra keledi. Mysaly, memlekettik tildiń mańyzyn arttyrý úshin oǵan degen qajettilikti týdyrýymyz kerek. Qajettilikti qalai týdyrýǵa bolady? Mundai máseleler, árine, zańda, basqa da qujattarda kórinis taýyp, qamtyla bermeidi. Ony, ádette, biz BAQ betinde talqylaimyz. Órkenietti elder eshkimnen meniń tilimdi úiren, bil dep suramaidy, ótinbeidi. Ol elderde til úirenýge degen zor qajettilik bar. Kórdińiz be, sondai ortaǵa tap bolǵan soń qajettilikti sezinesiz. Bul qarap tursaq, úlken memlekettik mehanizm. Tildi órkendetýdiń tiimdi joly. Onda júzdegen ulttar mekendeidi. Al qoǵam bir tildi. Bizdiń eldegi jaǵdai bir esepten basqasha ekeni ras. Biz keshegi Keńes Odaǵynyń buǵaýynan shyǵyp, óz táýelsizdigimizdi jariialaǵan elmiz. Biraq basymyzdan ótken kezeńderden qalǵan túsinik, boiymyzǵa sińgen mentalitet ózge de qundylyqtar qazaq tiline degen ártúrli kózqarastar leginiń paida bolýyna áser etti. Bul endi tarihi turǵydan taldaityn másele bolǵan soń, ázirge ol jaǵyna barmai-aq osymen shekteleiik.
Búginde memlekettik tildiń mańyzyn kópshilik túsinip qaldy dep aitýǵa negiz bar. Sebebi qazaq tiline degen yqylas pen niet burynǵydai emes. Ásirese, jastardyń arasynda bul úrdis jaqsy qoldaý taýyp júrgenin baiqaimyz. Osy rette bir mysaldy aita ketsem. Jýyrda áleýmettik jelide sol jas azamattar bir-birine úndeý tastap, «qazaqsha sóileseiik, uialmaiyq, aktsentpen bolsa da sóileiik» desti. Atalǵan bastama til úirenýge nieti bar, azdy-kópti qazaqsha biletin, biraq taza sóilei almaǵannan keiin belgili bir dárejede sonysynan qysylyp-qymtyrylatyn, sonymen qatar oryssha aralastyryp sóileitin azamattardyń arasynda keńinen nasihattalyp, igilikti sipat aldy. Mundai bastamaǵa ózge ult ókilderi de atsalysyp, qazaqsha sóileseiik degen oilaryn bildirdi. Beinejoldaýlardy tyńdap otyryp, qazaq tiline degen qurmettiń artyp kele jatqanyna kózińiz jetedi. Jastar qaýymy tabiǵatynan bastamashyl, ortaǵa jaqsy ideia, ómirsheń usynys tastalsa ony jalǵastyryp áketetin qasietimen erekshelenedi emes pe?! Osyndai kózqaras qazaq tilinde sóileýge shaqyrǵanda aiqyn kórindi. Bul neni bildiredi? Bul qoǵamda memlekettik tilge degen azamattyq sananyń ósip kele jatqanyn bildiredi. Keibireýlerdiń «Men osy elde týyp-óstim, osy elde bilim aldym, demek, men qazaq tilin bilýim kerek» degen sózderi patriottyq sana-sezimniń qalyptasa bastaǵandyǵynyń da bir belgisi.
Qazaq halqynyń negizgi rýhani qundylyqtary tili arqyly qalyptasyp damydy. Til ult júreginiń bir bólshegi. Tildi qasiet dep túsinbeiinshe, onyń aldyndaǵy qyzmette aitarlyqtai salmaq ta bolmaidy. Qazir álemde «jahandaný úderisi» qarqyndy júrip jatqany belgili. Bul árbir halyqtyń ulttyq mádenietine, onyń mazmunyna aitarlyqtai keri yqpal etedi. Al til týraly aitar bolsaq, jahandaný – ult tiline de qaýip tóndiredi.
Kez kelgen adam til úirengende onyń aldynda orystildiler aitatyndai, «psihologicheskii barer» bolady. Iaǵni, tildi jańadan bastap úirenip júrgendikten sóileýge degen senimsizdik týyndaidy. Qazaq tilinde de solai. Sóileýge nietti azamattar qatary kóp, biraq «taza sóilei almaǵan úshin» taza sóileitinderdiń tarapynan synǵa ushyraidy. Sosyn sóileýdi múlde qoiyp ketýi de múmkin. Mundai jaǵdai bolmas úshin qazaqsha sóileýge degen nieti men talpynysy bar azamattardy keýdesinen itermei, qaita qoldap, qolpashtap otyrý kózqarasyn qalyptastyrýymyz kerek tárizdi. Bálkim, osy baǵytta tiisti jumystar atqarylsa, memlekettik tilde sóileitin azamattardyń qatary eselep artýy da bek múmkin. Máselen, aǵylshyn tilin barlyǵy birdei dárejede sóileidi dep aitý qiyn. Bireýi jaqsy, bireýi ortasha, ortashadan tómen bolsa da, osy tilde sóilep júrgender kóp. Odan aǵylshyn tili qanatyn keńge jaiyp otyrǵanyn kórip otyrmyz. Demek, qazaq tilin úirenýshilerge degen qarym-qatynas durys bolýy kerek. Ondailardyń sóileýdegi kemshilikterin betine basyp, meselin qaitaryp tastaýǵa asyqpaǵan abzal. Qazir biz úshin árbir sóileýshi mańyzdy. Osyndai qadam arqyly ǵana biz tilimizdiń mártebesin kóterip, biikteterimiz anyq. Al tildi meńgergennen keiin ony ári qarai jetildirý, ushtai túsý – basqa másele. Ol óz ýaqytymen bola beretin úderis.
Qazir biz ana tilimizge, onyń keleshek taǵdyryna, bolashaǵynyń baiandy bolýyna erekshe janashyrlyq tanytyp otyrǵandaimyz. Sebebi ulttyń tilsiz bolmaitynyn, tilsiz ómir súrýi múmkin emes ekenin kez kelgen sanaly azamat túsineri anyq. Osyndaida jazýshy Ábish Kekilbaevtyń «Tek kez kelgen basshy ǵana emes, kez kelgen azamat til taǵdyryn memleket taǵdyrymen astastyra qaraýǵa úirenýi qajet» degen sózi oiǵa oralady. Alǵa qarai qaryshty qadam jasaǵan memlekettiń de óz memlekettik tili qajetti talap deńgeiinde órkendemese, bul da sol memlekettiń ilgeri jyljýyna, tolyqqandy ári tórt qubylasy túgel el atanýyna aitarlyqtai zor múmkindikter týǵyzbaityny sózsiz.
Kez kelgen máselege búgingi jáne keleshek ýaqyt turǵysynan qaraýǵa bolady. Olai bolsa, biz óz tilimizdiń taǵdyr-talaiyna beijai qarai almaq emespiz. Bul – shyndyq. Týrasyn aitqanda, til – halyqtyń ózegi, bolmysy, bailyǵy. Qarapaiym ǵana mysalmen oi sabaqtasaq, dúniede óz tilińnen aiyrylyp qalý qandai úlken qasiret deseńizshi. Til – qoldan qurastyra salatyn, bir zaýytta jasai salatyn zat emes qoi. Ol halyqpen, ultpen birge jaratylatyn, qanatyn sol halyqpen birge keńge jaiatyn qubylys. Týǵan tilin óz halqy qanshalyqty qurmetteitin bolsa, sol halyqtyń da dárejesi sonshalyqty biik bolady. Búgingi bizdiń boiymyzdaǵy kemshiligimiz – óz tilimizdi ózimiz qurmettei almai kele jatqanymyz. Qazaq qoǵamynda osy sana-sezimdi qalyptastyrýǵa kúsh salýymyz kerek. Ana tilimizdiń qadir-qasietin bárimiz bir adamdai sezinsek utylmaimyz. Bizdiń azamattarymyzdyń ózge tilge qatty moiyn buryp ketkenderi sonsha, tipti sol sóilep júrgen tilin týǵan tili retinde qabyldap júr. Bul – til úshin qaýipti másele. Demek, olar úshin ana tili ne, ózge til ne, bári birdei kórinedi. Óz tilinen alystaý, qol úzý, shet qalý, qalys qalý tárizdi máseleler osyndaida bastalary anyq.
Qoryta aitqanda, qazaq tiliniń – memlekettik tilimizdiń órkendeýine árbir azamat óziniń súbeli úlesin qossa, tarih aldynda atqarǵan qasietti paryzy bolar edi.
Dáýirjan Tólebaev
