تەمٸرحان مەدەتبەك. ۋاقىت رۋحىن ۇعىنساق

ادام تەربيەلەۋ – ۇلى مiندەت. ۇلى مiندەت قاشاننان ۇلى كٷرەسپەن عانا جٷزەگە اسىرىلادى. ەسiرەسە, بٷگiنگi زاماندا استىرتىن ەرەكەت پەن جاسىرىن قيمىلدىڭ نەبiر ايلا-شارالارىن ەبدەن مەڭگەرiپ العان قۋلىق پەن سۇمدىقتىڭ تٷلكi بۇلاڭىنان, كٶز الدىڭدا زورلىقتىڭ شوقپارىنان باۋىرىڭنىڭ باسى جارىلىپ جاتقاندا, تٷك بولماعانداي بەزەرiپ تۇرىپ الاتىن نەمقۇرايلىلىقتىڭ جٷرەك قاريتىن سۇپ-سۋىق لەبiنەن, كٶڭ دەمەي, كٶمiر دەمەي, كٶمەيiنە قىلعىتا بەرەتiن تەمiر ٶڭەش توعىشارلىقتىڭ ارانىنان ادامدى امان-ەسەن الىپ شىعۋ ٷشiن بiزدiڭ ەلiمiزدە ۇلانعايىر جۇمىستار اتقارىلۋدا. ادام تەربيەلەۋدiڭ اتامزاماننان بەرi كەلە جاتقان ەڭ ٷزدiك تەلiم-تەجiريبەلەرi جيناقتالىپ, وسى زاماننىڭ ٶزi تولعاتىپ, كiندiگiن كەسكەن جاڭا ەدiسi مەن تەسiلدەرi جاساقتالىنۋدا. ەرينە, ادام اسا كٷردەلi. بiر ينديۆيدۋۋمنىڭ يىعىنا دا iلۋiنە جارامايدى: نە تار, نە كەڭ. سوندا جان باسىنا جەكە ەدiس, جان باسىنا جەكە تەسiل كەرەك بولعانى ما? عالىمداردىڭ قىرىق جاققا تارتىپ, قىرقاي ايتىسقا تٷسەتiن جەرi دە وسى. قانشا عالىم بولسا, سونشا ەدiس, سونشا تەسiل. ەرقايسىسىنىڭ العا تارتاتىن اكسيوماسى, ەرقايسىسىنىڭ بەتكە ۇستار فورمۋلاسى بار. بەرi دە بۇلجىتپاس فاكتiلەرمەن بەكiتiلiپ, ٶمiردiڭ ٶزiنەن ويىپ الىنعان دەلەلدەمەلەرمەن شەگەمدەلiنگەن. بiراق بٷگiننiڭ سول فاكتiلەرi مەن سول دەلەلدەمەلەرiن ەرتەڭنiڭ جاڭا فاكتiلەرi مەن جاڭا دەلەلدەمەلەرi ىعىستىرىپ, ىسىرىپ تاستاماق. ايتىس جالعاسا تٷسپەك.

الايدا بiرiن بiرi وققا بايلارداي, بiرiن-بiرi جوققا شىعارىپ جاتاتىن عالىمدار بiر-اق مەسەلەدە باس يزەسiپ, ماقۇلداسىپ, بiر-اق مەسەلەدە قول الىسىپ, كەلiسiمگە كەلەدi ەكەن. ول – ادامعا رۋحپەن ەسەر ەتۋ, ياعني ادامدى رۋحپەن تەربيەلەۋ. رۋح – ۇلى كٷش. ونىڭ ادام تەربيەلەۋدەگi كوەفيتسەنتiن ەشتەڭەمەن دە ٶلشەپ باعامداي المايسىز. بiر-اق مىسال. سوعىستا قايتىس بولعان ەكەلەر ارتىندا قالعان بالالارىن تەربيەلەۋگە قاتىسپادى دەپ كiم ايتا الادى? ەشكiم دە! ٶيتكەنi ارتىندا قالعان ۇرپاقتىڭ بويىنا ناعىز ادامدىق قاسيەتتەردi – ەرلiك پەن سٷيiسپەنشiلiكتi ەككەن سول مايداندا قايتىس بولعان ەكەلەر رۋحى بولاتىن. ول رۋح بٷگiن دە تiرi. ول رۋح ەرتەڭ دە تiرi بولماق. ول رۋح بولاشاق ۇرپاقتاردى دا تەربيەلەۋگە قاتىسا بەرمەك. رۋح ۇلى كٷش.

بiز ەڭگiمەمiزدi ٶزiمiزدiڭ نەگiزگi وبەكتiمiزدەن سەل اۋىتقىڭقىراپ باستاعانىمىزدىڭ سەبەبi, مەسەلەنi نەعۇرلىم ايقىنىراق كٶرسەتۋ ەدi. ادام تەربيەلەۋ مەسەلەسi – تەك پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ عانا ەمەس, ەدەبيەت پەن ٶنەردiڭ دە, سونىڭ iشiندە ٶلەڭنiڭ دە ەڭ باستى مiندەتi. رۋحسىز ٶلەڭ – ٶلi ٶلەڭ. رۋحسىز ادام – رۋحاني ٶمiردەن باياعىدا-اق ٶتكەن, بار بولعانى بيولوگييالىق تiرشiلiك يەسi عانا. رۋحسىز جەردەن رۋحاني قايشىلىق باستالادى. ونى توعىشارلىقتىڭ قۇس تٶسەگiنە وراپ امان الىپ قالا المايسىز. سوندىقتان رۋح – ۇلى كٷش. ۋاقىت رۋحىن بويىنا سiڭiرiپ, ۋاقىت رۋحىنىڭ تٶسiنە تاپتالىپ, سۋعارىلعان ٶلەڭ عانا ٶلەڭ بولماق.

رۋح – وت, رۋح – جان, رۋح – نەرۆ! ول – ادام جانىنىڭ ەڭ قالتارىس تٷكپiرiندە سەۋلە تٷسiرەتiن نۇرلى شاپاق, ادام جانىنىڭ ەڭ بiر نەزiك قىل iشەكتەرiن قوزعالىسقا كەلتiرەتiن ۇلى ىرعاق. ول ىرعاق نايزاعاي بۇتاقتارىنداي شالت, نايزاعاي بۇتاقتارىنداي يiر!

سوندىقتان بiز ٶلەڭدi ەڭگiمە ەتكەندە,   ەڭ الدىمەن, ونىڭ رۋحىن ەڭگiمە ەتۋiمiز كەرەك. ەگەر بiز وقىعان ٶلەڭدە ۋاقىت رۋحى جوق بولسا, ونىڭ وبرازى, ويى, تەڭەۋi, مەتافوراسى, ەپيتەتi, ۇيقاسى... ت.ب. كومپونەنتتەرi سٶنiپ قالعان شامدار عانا. جىلىتپايدى, سەۋلەلەندiرمەيدi, تولقىتپايدى. رۋحتى ٶلەڭدە ونىڭ بەرi ىستىق, بەرi دە سەۋلەلi. وبراز, وي, تەڭەۋ, مەتافوراڭىز رۋحسىز ٶمiر سٷرە المايدى, ال رۋح, كەرەك كەزiندە, ولارسىز ٶمiر سٷرە الادى! ماحامبەتتiڭ «جالعىزدىق» اتتى ٶلەڭiن وقىپ كٶرەيiكشi:

بۇل دٷنيەنiڭ جٷزiندە

ايدان كٶركەم نەرسە جوق –

تٷندە بار دا, كٷندiز جوق.

كٷننەن كٶركەم نەرسە جوق –

كٷندiز بار دا, تٷندە جوق?

تiلدە بار دا, دiندە جوق.

كٶشپەلi دەۋلەت كiمدە جوق?

بiردە بار دا, بiردە جوق.

ازامات ەرلەر كiمدە جوق?

ەرiسكەن كٷنi قولدا جوق.

زامانىم مەنiڭ تار بولدى –

تۋرا ەدiلدiك بيدە جوق.

بەرiن ايت تا, بiرiن ايت –

قاۋمالاعان قارىنداس

قازاقتا بار دا, مەندە جوق.

امالى قۇرىپ, تiستەنگەن شاراسىزدىق. ىزا. كەك. نامىس. ەندi سiز وسى ٶلەڭنەن كٶزگە تٷسiپ تۇرعان بiر وبراز, بiر تاپقىر تەڭەۋ, ەڭ  بولماعاندا, تىڭ ەپيتەت كٶردiڭiز بە? جوق. سەزiمi سٶنگەن, كٶڭiلi سوقىر ادام ٷشiن بۇل ٶلەڭ تiپتi بەلگiلi نەرسەلەردi تiزiپ / ايدىڭ تٷندە بار, كٷندiز جوق ەكەندiگiن; كٷننiڭ كٷندiز بار, تٷندە جوق ەكەندiگiن, ت.ب./, ٶزiنiڭ جالعىز ەكەندiگiن ايتۋعا قۇرىلعان حابارلى سٶيلەمدەر عانا.

بiراق سiز ٶلەڭدi ولاي وقي المايسىز. Iشكi ىرعاقتى رۋح ولاي وقۋعا مٷمكiندiك تە بەرمەيدi. ٶلەڭدi وقىپ وتىرعاندا, تٷۋ تەرەڭنەن ەستiلەتiن – اينالىپ سوعىپ, دiرiلدەپ تۇرىپ الاتىن گۋiلگە قۇلاق تٷرiڭiزشi. ول – ٶزiمiز ايتا بەرەتiن ەۋەن دە, ەۋەز دە ەمەس. ول – اقىن جٷرەگiنiڭ قىجىلى مەن قىزۋىن ٶزiنi سiڭiرiپ العان ۋاقىت ٷنi, ياعني رۋحى! سول رۋح قاراپايىم عانا سٶزدەرگە جان بiتiرiپ, تەرەڭدiك پەن تەمپەرامەنت بەرiپ تۇر.

بiز قازاق جىرىنىڭ دەستٷر جالعاسىن ەڭگiمە ەتكەندە دە كٶبiنە- كٶپ سىرتقى اتريبۋتتارىنا /ۇيقاسى مەن بۋىن سانىنا/ عانا كٶڭiل بٶلەمiز دە, iشكi تىنىسى مەن دەمiنە, رۋحىنا مەن بەرمەيمiز. شىنتۋايتىنا كەلەتiن بولساق, قازiرگi پوەزيياداعى دەستٷر جالعاستىعىن ۇيقاس پەن بۋىن سانىنان /قانداي تايىزدىق/, تiپتi, وبراز, ويىنان دا ەمەس, ونىڭ رۋحىنان iزدەۋiمiز كەرەك! شاتاستىرماسا, سول عانا شاتاستىرمايدى! بiزدiڭ دەستٷرشiلدiك پەن جاڭاشىلدىقتىڭ اراسىنا «ۇلى قىتاي قورعانىن» سالىپ, ەلەككە تٷسiپ جاتاتىنىمىز دا سىرتقى قۇرىلىس ماتەريادارىن عانا ەسەپتەپ, iشكi تىنىس رۋحىن ەستەن شىعارىپ الاتىندىعىمىزدان.

دەل سونداي سٶزدi اۋدارما جٶنiندە ايتۋعا بولادى. بiز اباي مەن ماحامبەتتiڭ باسقا تiلگە اۋدارۋعا كٶنە بەرمەيتiن كٷردەلiلiگiن, نەگiزiنەن, ولاردىڭ تازا ۇلتتىق ويلاۋ جٷيەسiنەن, تازا ۇلتتىق بوياۋىنىڭ مولدىعىنان كٶرەمiز. بۇل پiكiرلەردiڭ بەلگiلi بiر مٶلشەردە دۇرىستىعىن ماقۇلداي وتىرىپ, بiز ولاردىڭ اۋدارىلماۋىنىڭ باستى سەبەبi ەشقانداي سٶزبەن ايتىپ جەتكiزۋ مٷمكiن ەمەس, تەك سەزiممەن, جٷرەكپەن عانا سەزiلەر iشكi تىنىستىڭ ەسكەرiلمەۋiنەن, ۇمىت قالا بەرۋiنەن دەر ەدiك.

بiزدiڭ ويىمىزشا, ەربiر ٶلەڭنiڭ تەكستi مەن iشكi رۋحى بولادى. Iشكi رۋح – تەكستiڭ ەر جولىن, ەر سٶزiن, ەربiر ٷتiر-نٷكتەسiن ٷرلەپ  تۇتاتىپ, سەۋلەلەندiرiپ جان كiرگiزەر سيقىرلى كٷش. ول ۋاقىت تىنىسى مەن تالانت شارپىلىسىنان پايدا بولار نايزاعايلى سەت! ولاي بولسا, ماحامبەتتiڭ جوعارىدا بiز كەلتiرگەن ٶلەڭiنiڭ تەكسi اۋدارىلمايدى دەگەنگە كiم سەنە قويار ەكەن? اۋدارىلادى. اۋدارىلماسا, iشكi رۋح اۋدارىلماس! ال رۋحسىز ٶلەڭنiڭ سۇرىقسىز سٶزدەر جيىنتىعى عانا بولىپ قالاتىنىن بەرiمiز جاقسى بiلەمiز.

ۋاقىت جەلiنiڭ ىزعارلى ٶتiندە تۇرعان اقىن جٷرەگiنەن ىلعي دا رۋحتى ٶلەڭدەر تۋعان. رۋحتى ٶلەڭدەر قاتارىنا بiز كٶبiنە بيiك پافوستى, ٶرشiل داۋىستى, سونىڭ iشiندە ادرەسi ەل مەن جەرگە عانا ارنالعان, ايقىن اشىق ۇرانمەن كٷرەسكە شاقىرعان, ياعني ازاماتتىق ٶلەڭدەردi قوسامىز دا, باسقا حاراكتەرلەردەگi ٶلەڭدەردi تابيعات, ماحاببات, كٶڭiل-كٷي ليريكالارى, ت.ب. دەپ بٶلiپ-بٶلiپ جiبەرەمiز. ولارعا رۋحتى ٶلەڭدەر دەگەن سٶزدi قولدانۋ كٷنە دا, كٷلكiلi دە سيياقتى. شىنىندا, وسىمىز دۇرىس پا? بiز ەدەبيەتتi, سونىڭ iشiندە ٶلەڭدi ادام جانىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن, ياعني iشكi دٷنيەسiن زەرتتەيدi دەپ جاتامىز. بiراق iشكi دٷنيە دەگەنiمiز اۋزى مىقتى تىعىندالىپ بەكiتiلiپ تاستالىنعان ىدىس ەمەس قوي. ول – ٶزiن قورشاعان ورتانىڭ اتموسفەرالىق كليماتىنان, ەلەۋمەتتiك فاكتور ەسەرiنەن قانشاما پروتسەستەرگە تٷسiپ, قانشاما ٶزگەرiستەرگە ۇشىراپ جاتاتىن قۇبىلىستار ەلەمi. ولاي بولاتىن بولسا, ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ قۋانىش-كٷيiنiشi دە, سٶز جوق, ٶز ۋاقىتى مەن ٶز زامانىنىڭ لەبi مەن دەمiنە جۋىنىپ, شارپىلادى. سوندىقتان, مەيلi تابيعات, مەيلi كٶڭiل-كٷي ليريكالارى بولسىن, ولاردان بەلگiلi بiر زاماننىڭ, بەلگiلi بiر ۋاقىتتىڭ تىنىسى, رۋحى سەزiلiپ جاتۋى زاڭدى. سوندا عانا ول ٶلەڭ ٶمiرشەڭ بولا الماق. ەندەشە, قانداي ٶلەڭ دە, ەڭ الدىمەن, ۋاقىت ٷنiمەن, ۋاقىت رۋحىمەن سٶيلەسۋi تيiس.

حالىق كٶڭiلiنەن شىققان, حالىق قالاۋلىرى بولىپ كەتكەن ٶلەڭدەردەن ۋاقىتتىڭ مەن مۇندالاپ تۇرعان داۋسى ەستiلiپ جاتپايتىن بە ەدi. قاسىمنىڭ «ٶزگە ەمەس, ٶزiم ايتام ٶز جايىمدى», «داريعا», اسقاردىڭ «تٷركسiب», ەبۋدiڭ «اقشا بۇلت», تايىردىڭ «ميلليون تولقىن», سىربايدىڭ «اق تٷن», تاعى باسقا دا اتاقتى ٶلەڭدەردiڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا كiندiگiن ۋاقىتتىڭ ٶزi كەسكەن. ايدارىنان جەل ەسiپ تۇرعان بۇل ٶلەڭدەردiڭ ماڭدايىنان ۋاقىتتىڭ ٶزi سيپاعان. تاعى دا, بۇل ٶلەڭدەردiڭ ەرقايسىسى ەرتٷرلi حاراكتەردەگi ٶلەڭدەر. وسى بiر داڭقتى ٶلەڭدەردiڭ جۇلدىزدى شوعىرىنا ەبدiلدانىڭ مىنا ٶلەڭi دە قوسىلادى:

تەڭiز!

سەنەن ۇلى بولعان ەمەس بiر اقىن,

جىرىڭ قانداي, جىرىڭ قانداي سۇراپىل!

اراسىندا بۇرقىراعان دٷلەيدiڭ

تٷن جامىلا جىلاپ تۇرىپ تiلەيمiن:

جٷرەگiڭنiڭ بٶلشەگiن بەر,

ٶلەڭiڭنiڭ ٶلشەمiن بەر.

ول از دەسەڭ, ٶزiمدi دە ال,

تولقىنىڭا اياماي سال.

يا كٷيرەيiن, كٷل بولايىن,

يا تەڭiزگە اينالايىن!

بۇل – بiرتۋما تالانت قانا دٷنيەگە اپ كەلەر بiرتۋار ٶلەڭ. دەل وسى ٶلەڭگە تولعاتقاندا, ەبدiلدا اقىن افروديتانىڭ بەلبەۋiن قولعا تٷسiرگەن-اق شىعار. تاعى بiر داۋىستاپ وقىڭىزشى. جەردiڭ جەتi قات تەرەڭiنەن بiر بۇلا فونتان الاپات قىسىممەن شاپشىپ شىقتى دا, كەڭiستiكتiڭ قيىر بiر مٷيiسiندە بiر جۇلدىز جارق ەتكiزiپ كٶزiن اشىپ الدى. شىنىندا دا ولاي بولعان جوق. ولاي بولۋى مٷمكiن دە ەمەس. بۇل قييال قۇبىلىسى عانا. بiراق ستيحييالىق سۇراپىلدان تۋعان مۇنداي ٶلەڭ رۋحى ەموتسييالىق ەسەرلەنۋiڭiزدەن پايدا بولعان سiزدiڭ قييال ەلەمiڭiزدە وسى تەكتەس بiر قۇبىلىستاردى دٷنيەگە اپ كەلەرi سٶزسiز. بiز كەيدە «تٷسiنiكتi ٶلەڭ ەكەن», «ٶلەڭiڭە تٷسiنبەدiم, «ول ٶلەڭگە تٷسiنەدi» دەپ كٷنەعا بەلشەدەن باتىپ جاتاتىنىمىز بار. شىنايى تٷسiنۋ مٷمكiن بە? جوق! مٷمكiن ەمەس. ٶلەڭدi جان – جٷرەگiڭمەن, تۇلا بويىڭمەن سەزiنۋiڭ عانا مٷمكiن. ناعىز ٶلەڭدە بiر سٶزدەر ەكiنشi بiر سٶزدەردiڭ ماعىناسىنا جۇتىلىپ كەتiپ, تاعى بiر ۇعىمىن ۇلعايتاتىن جاڭا كلەتكالارعا يە بولىپ جاتادى. سەزiمگە سۋعارىلىپ شىققان سٶز بەن سٶزدiڭ سوقتىعىسىنان وتتى قيمىل-قوزعالىس, قۇبىلمالى بوياۋ, لەپتi ەۋەن پايدا بولادى دا, ٶلەڭ تۇتاس تiرi ورگانيزمگە اينالادى. ونداي ٶلەڭدi سەن قالاي تٷسiنبەكسiڭ?! سەزiنەسiڭ! تەك قانا سەزiنەسiڭ! تٷسiنۋ – ناقتى ۇعىم جايلى دەرەك. ال ەبدiلدانىڭ بiز وقىعان ٶلەڭiندە ناقتى ۇعىم بار ما? قالاي تٷسiندiرiپ بەرمەكسiڭ? مۇنى ەبدiلدا اقىننىڭ ٶزi دە تٷسiندiرە الماس ەدi. تەك ٶز سەزگەنiڭدi عانا ايتىپ بەرۋiڭ مٷمكiن. مەسەلەن, ماعان وسى ٶلەڭ بۋىرقانعان دٷنيە الدىنداعى اقىن انتىنداي ەستiلەدi. نە بولعاندا دا ۋاقىت رۋحى ۇيا سالعان ٶلەڭ بۇل.

ىعىسىڭدار,

ەي, تاۋلار,

ىعىسىڭدار!

ورىن سايلا ورتاڭنان, جۇمىسىم بار.

اتا بولىپ نە ماعان ۇرىسىڭدار,

ادام بولىپ نەمەسە ۇعىسىڭدار,

ىعىسىڭدار, ەي, تاۋلار, ىعىسىڭدار!

ەي, تاۋلار, قويىندارىڭدى اشىپ كiرەم,

بار سىرىڭدى ايرانداي شاشىپ بiلەم.

... جارتاستاردىڭ بەتتەرi سورا-سورا,

جىلاپتى, قارسىلاسپاس جاسىق بiلەم.

بۇل – مۇقاعالي iرiلiگi. Iرiلiك بولعاندا, تاۋلاردىڭ اراسىنان ورىن سايلاپ, شىڭ بولىپ كٶزگە تٷسە قالايىنشى دەگەن قۇر كەۋدە iرiلiك ەمەس. اقىننىڭ تاۋلاردا «جۇمىسى بار», ولاردىڭ «قويىندارىنا كiرiپ», «سىرىن بiلمەك». اقىن قايسار جارتاستان دا جاسىقتىق كٶرiپ تۇر: جاس اعىزعان بەتتەرi «سورا-سورا». دەل وسى ٶلەڭنەن, مۇقاعاليدىڭ كٶزi تiرiسiندە تٶرگە شىقپاسا دا, تٶمەنشiكتەپ كٶرمەگەن تارپاڭ مiنەزiمەن بiرگە كٷركiرەگەن ۋاقىت ٷنiن دە ەستiگەندەي بولامىز. حح عاسىر, عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسييا, بارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى دەرلiك اشىلىپ جاتقان عالامات جاڭالىقتار ۋاقىتتىڭ شاعىن عانا كەزەڭ-قيىنداسىندا ادامنىڭ دٷنيەتانىمىن, ونىڭ جالپى ۇعىمىن شەكسiزدiككە دەيiن كەڭەيتiپ جiبەردi. بۇرىن-سوڭدى ادامزات بالاسى ٶزiنiڭ ۇلىلىعىن, ٶزiنiڭ ناعىز قۇدiرەت يەسi ەكەندiگiن دەل وسى عاسىرداعىداي سەزiنگەن ەمەس. ونىڭ قولىندا قازiر بٷكiل جەر شارىنىڭ تاعدىرى تۇر. بۇرىن بiز كوسموسقا قارايتىن بولساق, ەندi كوسموستان جەرگە دە قاراي الاتىن مٷمكiندiككە يە بولدىق. ەندi بiز كٶلەڭكە مەن نۇرعا, ٷمiت پەن كٷدiككە قاتار شومىلىپ, كەڭiستiك iشiندە دٶڭگەلەپ بارا جاتقان جەتiم پلانەتامىزدى كٶڭiل كٶزiمiزبەن كٷندە كٶرە الاتىن جاعدايعا جەتتiك. ولاي بولاتىن بولسا, مۇقاعاليدىڭ «ىعىسىڭدار, ەي تاۋلار, ىعىسىڭدار» دەگەن تەكاپپار داۋسىنان ۋاقىت ٷنiن دە ەستۋiمiز زاڭدى. وعان وسىنداي iرi سٶزدi ايتقىزىپ تۇرعان ۋاقىتتىڭ ٶزi. ۋاقىتتىڭ «ەلەۋمەتتiك زاكازىن» ورىنداۋ ميسسيياسىنا يە بولعان اقىننان باقىتتى اقىن بار ما ەكەن, سiرە!

بiز بۇل سٶزدەردi «قالاي دا ۋاقىتقا ٷن قوسىپ تاستايىنشى» دەپ ماڭعازسيتىن, عىلىمي-تەحنيكالىق نەمەسە ساياسي تاقىرىپقا بiردi-ەكiلi ٶلەڭ ارناپ, سونىمەن ٶزiنiڭ ۋاقىت پەن قوعام الدىنداعى بورىشىن ٶتەپ تاستاعانداي سەزiنەتiن, ۋاقىتتى بiر بٶلەك, ٶلەڭدi بiر بٶلەك قاراستىراتىن, ۋاقىتتى ٶتكiنشi كەزەڭ عانا دەپ قابىلدايتىن تار ۇعىم تۇرعىسىنان ايتىپ وتىرعان جوقپىز. بiز بۇل سٶزدەردi ۋاقىتتىڭ ۇلى ماعىناسىندا ايتىپ وتىرمىز. بٷگiنگi زاماندا, ەگەر دٷنيەتانىمىڭ تار بولسا, مەيلi قانشاما تالانت يەسi بول, سەنiڭ دە بارار جەرiڭ «انا قىردىڭ ارجاعى بولىپ قالارى» سٶزسiز. بiز بۇل جەردە دٷنيەتانىم دەگەن سٶزدi دە دۇرىس تٷسiنiپ العانىمىز جٶن. دٷنيەتانىم دەگەن سٶزدi بiرەۋلەر سانسىز مول ينفورماتسييالاردىڭ باسىندا جيناقتالۋىن ايتىپ جٷر. ولاردىڭ كٶبiسiنiڭ كەز كەلگەن سۇراققا قۇددى بiر ەۆم ماشيناسىنداي سارتىلداتىپ جاۋاپ بەرەتiنi راس. بiراق ول ينفورماتسييالا رساناسىنا جەتپەي, سەزiمiن تولقىتپاي, سالقىن اقىلمەن عانا قابىلدانعان بولسا وندا ول – ٶلi كاپيتال. ونداي ينتەلەكت-بiلگiشتiڭ ٶزiن قورشاعان ورتاعا تيگiزەتiن پايداسىنان گٶرi, زييانى ەلدەقايدا كٶپ بولادى.

ادام ٶزiنiڭ iرiلiگi مەن ۇلىلىعىن نەعۇرلىم كەڭiرەك ۇعىنعان سايىن, ٶزiنiڭ تابيعاتپەن جاقىندىعىن سوعۇرلىم تەرەڭiرەك سەزiنە تٷستi. تابيعاتقا قول كٶتەرۋ – ٶزiنە قول كٶتەرۋ ەكەنiن ۇقتى. ٶمiردiڭ باسقا فورمالارىمەن گەنەتيكالىق بايلانىستا ەكەنiن بiلدi. عىلىمدا اعاشتىڭ, ادامنىڭ, باكتەرييانىڭ گەنەتيكالىق كود قۇرىلىسى بiردەي ەكەندiگiنiڭ اشىلۋى ادامنىڭ تابيعاتپەن قۇرساقتاس, باۋىر, تامىرلاس تۋىستىعىن تاعى بiر دەلەلدەپ بەردi. ادام ەندi ٶز تاعدىرىن ولاردىڭ تاعدىرىمەن بiرگە قاراستىرىپ, ٶزiنiڭ كٶڭiل كٷيiنiڭ قۇبىلىسىن تابيعات قۇبىلىستارىمەن بۇرىنعىدان دا بەرiگiرەك بiرگە ٶرەتiن بولادى.

جەر ٷستiندە جوق iزدەگەن كٶپ شىعار,

جانعا داۋا ەم iزدەگەن كٶپ شىعار.

كٷرسiنگەندە كەۋدەسiنەن وت شىعار,

جەر ٷستiندە جوق iزدەگەن كٶپ شىعار.

مەن دە سونداي iزدەۋشiنiڭ بiرiمiن,

كٶپ ەستيمiن جاپىراقتىڭ دiرiلiن.

كٶپ ەستيمiن توعايلاردىڭ گۋiلiن,

مەن دە سونداي iزدەۋشiنiڭ بiرiمiن.

قارايدى اسپان جۇلدىزدارىن جوعالتقان, –

ەرتەلi-كەش كٶك جٷزiنەن كٶپ اققان.

قارايدى كٶل اسپان جاققا الاڭداپ,

قارايدى ٶزەن تولقىندارىن توناتقان.

سۇرايدى ولار, سۇرايمىن مەن ولاردان

قىمباتىمدى, قيماسىمدى جوعالعان.

باياۋ عانا شايقالادى بۇلتتار دا,

ەلسiز عانا تەڭسەلەدi كٶك ورمان.

وسى بiر جەلسiز كٷنگi كٶلدەي تۇپ-تۇنىق, مۇڭلى كٶڭiل-كٷي جىرى دەمiمەن تەمiر يiتiپ, تاستان تامىر شىعارار زەرگەر ليريگiمiز ساعي قولىنان تۋىپتى. تۇپ-تۇنىق مۇڭ. بiراق سىرت كٶزگە عانا سولاي. سۋ استى اعىسى سيياقتى ٶلەڭ استارىنان سوعاتىن لەپ تامىر تامىرىڭىزدى شىمىرلاپ قۋالاپ, ٶن بويىڭىزدى كەرنەپ بارا جاتادى. بۇل ٶلەڭ دە تٷسiنۋiڭە, تٷسiندiرۋiڭە كٶنە بەرمەيتiن, تەك سەزiمiڭنەن عانا سەزiنەر ٶلەڭدەر قاتارىنا جاتادى.

مۇندا اداممەن بiرگە بٷكiل تابيعات ويعا باتىپ, تەبiرەنiپ, تولقىپ تۇر. بۇل كەشەگi ەمەس, بٷگiنگi كٷن, حح عاسىر تابيعاتى. سٶز جوق, وندا ۋاقىت ٷرەيiنiڭ تابى بار. بۇل ٶلەڭ – جوعالعانىڭدى عانا iزدەۋ ەمەس, ەڭ الدىمەن, مٷلدەم جوعالىپ كەتپەۋiڭدi ەسكەرەتiن ٶلەڭ. مiنە, كٶردiڭiز بە, تازا كٶڭiل-كٷي ليريكاڭىزدا دا ۋاقىت رۋحى جاتىر! جالپى, ساعي جينەباەۆ – ۋاقىت پەن تابيعاتتىڭ مۇڭى مەن قاسiرەتiن ادامدارعا جان-جٷرەگiمەن جەتكiزiپ جٷرگەن ناعىز ازامات اقىن. وعان جالعان ديداكتيكا, اقىلسىنعان تاقپاق ريتوريكا مٷلدە جات. ونىڭ, جارىق كٶرگەنiنە بiرقاتار ۋاقىت بولسا دا, نەگە ەكەنi بەلگiسiز, ەدەبي باسپاسٶزدە جٶندi ەڭگiمە بولا قويماعان, كٶپ جىلعى ەڭبەگiنiڭ قورتىندىسى – «Iڭكەر دٷنيە» اتتى جيناعى وسى سٶزiمiزگە تولىق دەلەل بولا الاتىن پوەتيكالىق دوكۋمەنت.

ەي, كٷن-انا, اسپا بەسiك جەردi وسى

اقىرىنداپ, اقىرىنداپ تەربەشi:

عاشىقتاردىڭ بۇزىلماسىن بiر كەشi,

سەبيلەردi وياتىپ اپ جٷرمەشi.

تاستار شوشىپ, ويانباسىن جەل ٷركiپ,

مۇحيتتاردى الا كٶرمە ەلiرتiپ.

كٶك بٷرتiكتەر بۇتا بويلاپ ٶرلەسiن,

شىق كٶزدەرi اعىپ تٷسە كٶرمەسiن...

تۇلا بويىڭدى سەلت ەتكiزەر سۋرەت-تiلەك. جۇمەكەن نەجiمەدەنوۆ ۋاقىت سيمۆولى كٷن-اناعا ايتار ٶتiنiشi مەن تiلەگiن وسىلاي جەتكiزiپتi. «تاستاردىڭ شوشۋى», «جەلدەردiڭ ٷركۋi», «شىق كٶزدەرiنiڭ اعىپ تٷسۋi» – تەك جيىرماسىنشى عاسىر اقىنى عانا جازۋعا, تەك جيىرماسىنشى عاسىردىڭ اقىنى عانا سالۋعا تيiس وربرازدى تىڭ سۋرەتتەر.

حيروسيما قاسiرەتiن كiم بiلمەيدi. اتوم بومباسىىنىڭ جارىلىسىنان كەيiن ول جەردiڭ قاپ-قاتتى قارا تاسى دا ۇستاساڭ بورداي ٷگiتiلiپ كەتەتiن جۇپ-جۇمساق باسقا دەنەگە اينالعان. قارا تاس تا قاسيەتiنەن ايرىلعان. دەل وسى ٶلەڭ جازاردا جۇمەكەن ويىندا وسى فاكت بولدى ما, جوق پا, ونى  بiز بiلمەيمiز. بiزدiڭ بiلەتiنiمiز, سٶز جوق, ونىڭ بٷكiل تۇلا بوي, سانا-سەزiمi عاسىر قاسiرەتiنە, ۋاقىت قۇدiرەتi مەن رۋحىنا تارتىلىپ, سۋعارىلعانى. سول عاسىر قاسiرەتi مەن ۋاقىت رۋحى سiڭگەن جٷرەكتە تۋعان ٶلەڭدەر وسىنداي وبرازدار الىپ شىقپاي, قانداي وبرازدار الىپ شىقپاق?! ەرينە, مۇندا تالانت, كٶرگەنiن كٶرسەتە بiلۋ سيياقتى اقىننىڭ ينديۆيدۋالدىق ەرەكشەلiكتەرiنiڭ اتقاراتىن رٶلiن ۇمىتۋعا بولمايدى. دەگەنمەن, ول ەرەكشەلiكتەردiڭ تامىر سالار توپىراعى – ۋاقىت ەكەنiن دە ەستەن شىعارماعانىمىز جٶن. ولاي بولاتىن بولسا, «تاستاردىڭ شوشۋى», «جەلدiڭ ٷركۋi», «شىق كٶزدەرiنiڭ اعىپ تٷسۋi» سيياقتى ەسكەرتۋ سۋرەتتەر ٶزiنەن ٶزi تۋا قالعان جوق, ولاردى اقىن بويىنداعى تابيعي تالانت وسى زامان دەمiنە شارپىلىپ بارىپ دٷنيەگە كەلتiرگەن.

بiز بۇل ماقالامىزدا ۋاقىت جايلى سٶز قوزعاعانىمىزدا, تەك بار دٷنيەلەرiمiزگە عانا توقتالىپ ٶتتiك. بار دٷنيەلەرiمiز بiز توقتالعان اقىن-جازۋشىلار تۆورچەستۆولارىمەن شەكتەلiپ قالمايدى, ەرينە! ولار جەتكiلiكتi! بiراق بەرiنە توقتالۋ مٷمكiن دە ەمەس. بiزدiڭ نيەتiمiز ٶز دەڭگەيiندە سٶز بولماي جٷرگەن ۋاقىت رۋحىن, ٷنi مەن تىنىسىن كەيبiر اسپەكتiدە قاراستىرۋ ەدi. ويىمىز قانشالىقتى ورىندالدى? ول – وقىرماندار بيلiگiندە! بارىمىزعا توقتالدىق, ال جوعىمىز قايدا دەگەن زاڭدى سۇراق تا تۋۋى مٷمكiن. بiراق جوق نەرسەگە نە iستەمەكسiڭ? جوق نەرسە جوق. ولار دا ٶزiنiڭ دٷنيەگە كەلەر كەزەگiن كٷتiپ جاتقان شىعار. كەمشiلiك پە? و, ول جەتەدi. ۋاقىت پەن زاماننىڭ دەمi  مەن تىنىسى, ياعني رۋحى سەزiلمەيتiن, قان-سٶلi جوق, كەپتiرiلiپ قاقتالعان, قاي زاماندا جازىلعانى بەلگiسiز, موينىن iشiنە تىعىپ, بەت-اۋزىن تۇمشالاپ العان ٶلەڭدەر بارعان سايىن كٶبەيiپ بارادى. ولاردى تەڭ-تەڭ قالپىندا كٶتەرiپ الىپ كەپ, سiزدەردiڭ الدىڭىزدا-اق تٷككە العىسىز ەتiپ تاستاۋعا بولار ەدi. بiراق سىننىڭ مiندەتi – سىناۋ عانا ەمەس قوي. ونىڭ مiندەتiنە كٶزگە تٷسپەي, تاسادا قالىپ كەلە جاتقان مەسەلەنi قولىڭنان كەلگەنشە قوزعالىسقا تٷسiرiپ كٶرۋ, سٶيتiپ, ٶلەڭ جٶنiندەگi وقىرمان قاۋىمنىڭ ۇعىمى مەن ەستەتيكالىق تالعامىنا ەسەر ەتۋ دە جاتسا كەرەك.

تەمٸرحان مەدەتبەك,

ۇلت پورتالى