وي!.. وي!.. وي!.. ٶلەڭ قالاي دا ويلى بولسىن! تاباندى قان جوسا قىلاتىن شٶڭگە مەن شەڭگەلدەن تٷبiتتەي جۇمساق وي تابا بiل, اسقار الاتاۋدىڭ تٷيمەدەي تاسىنان اسقار الاتاۋدىڭ ٶزiندەي وي iزدە, اسپاندا قاپتاپ كٶشكەن قارا بۇلتتاردىڭ دەرتiپ تۇرعان جەلiنiنەن وي ساۋ!.. وي!.. وي!.. وي!.. ويسىز ٶلەڭ جوق! ويسىز ٶلەڭ تۇل!
بۇل اقىنعا قويىپ وتىرعان مەنiڭ تالابىم, مەنiڭ سٶزiم ەمەس. بۇل – قازاق پوەزيياسىندا ٷلكەن بەتبۇرىستار جىلى بولعان, قۇلاعىمىزدا ەلi كٷنگە دەيiن جاڭعىرىپ تۇرعان الپىسىنشى جىلدار تالابى, الپىسىنشى جىلدار داۋسى. شىنىندا دا ٶزiمiز كۋە بولعان سول جىلداردىڭ اقىنعا قويار تالاپ-تiلەگiنiڭ ەڭ باستىسى وي بولاتىن. پوەزييانىڭ كٶكەيكەستi مەسەلەلەرiن قوزعاپ جاتاتىن رەداكتسييالارداعى تالقىلاۋلاردا دا, ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ كەشتەرiندە دە, اقىن دەمەي, سىنشى دەمەي قاتىساتىن تارتىستى ماقالالاردا دا, كەز كەلگەن جەردە ٶتە بەرەتiن ٶرەلi, ٶرەسiز ايتىستاردا دا تiرەلەر بiر-اق تٷبiرلi قازىق بولدى. ول – ٶلەڭ ويلى بولۋى كەرەك! ٶلەڭگە قويىلار بۇل تالاپ, بۇل مiندەت تروتۋارعا تارى سەبەتiن ەلدەقانداي بiرەۋلەردiڭ جالاڭ ايقاي, جاداعاي داقپىرتىنان ەمەس, ٶلەڭ توپىراعىنىڭ ٶزiنەن ٶنiپ شىققان تابيعي قۇبىلىس ەدi. پوەزييادا كٶپiرتiپ كٶپ سٶيلەيتiن جالاڭ بايانداۋلاردى العا تارتقان تۇرپايى سوتسيولوگييانىڭ شاڭ-توزاڭىنان مٷلدە ارىلۋ ٷشiن وسىنداي ٷردiس سiلكiنiس قاجەت بولاتىن. ول سiلكiنiستi ۋاقىتتىڭ ٶزi ساحناعا الىپ شىقتى. مۇنداي پروتسەسس جالعىز قازاق پوەزيياسىندا عانا ەمەس, بٷكiل وداق كٶلەمiندە ٶتiپ جاتتى. سوندىقتان جۇرتتىڭ بەرi دە /تالانتسىزى دا/ جاپا-تارماعاي ٶلەڭدە وي ايتۋعا, ويلى ٶلەڭ جازۋعا كٶشتi. تiپتi, پوەزييادا باعىت-باعدارى بار كەيبiر اقىندارىمىزدىڭ ٶزi دە, بويىنداعى تالانت تابيعاتىمەن ساناسپاستان, كٶزدi جۇمىپ جiبەرiپ, وسى جولعا تٷسiپ جاتتى. ٶيتكەنi ول جىلدار اينالاسىنداعى قۇبىلىستى تاناۋىن جەلگە تٶسەپ «يiسكەپ» بiلەتiن ينتۋيتسييانىڭ, ەموتسييالىق پوەزييانىڭ ەكiنشi پلانعا تٷسiپ, اناليتيكالىق, فيلوسوفييالىق, قازiرگi تٷسiنiكپەن ايتساق, ينتەلەكتۋالدى پوەزييانىڭ بەل الىپ ٶركەندەگەن كەزi بولاتىن. سوندىقتان اقىن نە ايتسا دا سونى اياقتاۋعا, ٷش نٷكتەنi قويىپ جiبەرiپ, سوڭعى ەكi جولعا ويىن تٷيiپ تاستاۋعا, قاناتتى پەگاستى «جەرگە قوندىرۋعا» تيiستi, تiپتi, مiندەتتi ەدi. شىنىندا دا مۇنداي ٷردiس سiلكiنiس, سونى سەرپiلiس ٶلەڭدi توماعا تۇيىقتىقتان, جەڭiل جەلسٶزدiلiكتەن تازارتىپ, ونى ٶمiرiمەن نەعۇرلىم قويان-قولتىق جاقىن ارالاستىرۋعا, ونىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشiلiگiن ارتتىرۋعا, ەلەۋمەتتiك جٷگiن سالماقتاندىرۋعا ٷلكەن ىقپال ەتكەنiن بۇل كٷندە بiز ماقتان تۇتا ەسكە الامىز. بiراق سول جىلداردا مەسەلەنiڭ ەكiنشi جاعى, ەڭ تٷيiندi جاعى كٶبiنە كٶپ ۇمىت قالا بەرەتiن-دi. ول سول قاپتاعان «فيلوسوفييالىق ويلى» ٶلەڭدەر وقىرمان قاۋىمدى تولقىتىپ جاتىر ما, ەڭ باستىسى, ويلاندىرۋدا ما دەگەن سۇراقتار ەدi. شىنىن ايتۋ كەرەك, ٶلەڭگە مۇنداي تالاپ قويۋ اندا-ساندا, سٶز اراسىندا بولماسا, ارنايى ەڭگiمەگە ارقاۋ بولا بەرمەيتiن. سودان با, ۇيقاس, ىرعاعىن بىلاي قويعاندا, دەلەلدi موتيۆيروۆكاسى بار قوساقتالعان قوس جولمەن وي تٷيەتiن «تٶرت اياعىنان تiك تۇرعان» ٶلەڭدەردiڭ iشكi پوەتيكالىق قۋاتىنا نازار سالۋ, كٶڭiل بٶلۋ تىم بوساڭسىپ كەتتi. ال مۇنداي كٶزقاراس جىلۋسىز, قان-سٶلi جوق تاقپاق ريتوريكالاردىڭ, اقىلگٶي ٶلەڭدەردiڭ ٶرiس الىپ, قاۋلاپ ٶسۋiنە جول اشىپ بەردi.
شىن تالانتتى ويشىل اقىنداردىڭ تۆورچەستۆولارىن قالقان ەتكەن ٶلەڭ جازعىشتار ەندi ەشقانداي توسقاۋىلسىز ەلگiندەي «فيلوسوفييالىق ويشىل» ٶلەڭدەردi قارشا بوراتتى. سودان بارىپ ماشينالانعان ماشىق, مەحانيكالاندىرىلعان شتامپ پايدا بولادى. ەرينە, بٷگiندە بەرi دە ورنى-ورنىنا كەلگەن بولسا, بۇل ايتىلعانداردى ٶتكەن شاق ەنشiسiنە قالدىرىپ, اۋىزعا الماي-اق, اتتاپ ٶتە شىعۋعا بولار ەدi. امال نە, ٶكiنiشكە وراي, ولاي ەمەس. ەلi كٷنگە دەيiن «ويلى» ٶلەڭدەردiڭ جۇلدىزى جوعارى, ەلi كٷنگە دەيiن «ويلى» ٶلەڭدەردiڭ جولى بولعىش. سول «ويلى» ٶدەڭدەر جۇرتتى ويلاندىرا ما, – ونىمەن ەشكiمنiڭ شارۋاسى جوق. بۇرىندا ولار «فيلوسوفييالى» دەگەن سٶزدiڭ كٷپiسiنە ورانىپ جان ساقتاسا, ەندi «ينتەللەكتۋالدى» دەگەن سٶزدiڭ تاساسىنا تىعىلاتىن بولدى. بٷگiندە iشكi ەموتسييا, سەزiم اعىسى بولماسا, ينتەللەكتۋالدى پوەزييانىڭ قۇنى كٶك تيىن ەكەندiگiن, اقىن ينتەللەكتiسi بولماسا, ەموتسييالىق پوەزييانىڭ دا قۇر جىلتىراق سٶزدەر جيىنتىعى بوپ قالاتىنىن, قۇدايعا شٷكiر, بiرازىمىز بiلەمiز. بiلە تۇرا, كەڭشiلiك جاسايمىز.
بiز ٷشiن قازاق پوەزيياسىندا ابايدان ٶتكەن ينتەللەكتi, اباي پوەزيياسىنان ٶتكەن ينتەللەكتۋالدى پوەزييا جوق. بiراق ودان سالقىن اقىلمەن جازىلعان بiر جولدى, بiر سٶزدi كەزدەستiرە المايسىز. بەرi دە ٷلكەن ەموتسييالىق سەزiممەن,ٷلكەن جٷرەكپەن جازىلعان. اقىن ەموتسيياسى سٶزدiڭ بەتiندە ەمەس, iشكi استارىندا, تەرەڭدە جاتادى. ول اقىلمەن ەمەس, جٷرەكپەن ويلايدى. ونىڭ «ويلى قۇلاق», «ويلى جٷرەك», «ويلى كٶز» دەگەن تiركەستەرi دە تەكتەن تەك ەمەس. ونىڭ ون تٶرتiنشi قارا سٶزiندە: «تiل جٷرەكتiڭ ايتقانىنان كٶنسە, جالعان شىقپايدى», – دەۋi دە سوندىقتان. ەندi ابايدىڭ مىنا شۋماعىن وقىڭىز:
اقىلمەن ويلاپ بiلگەن سٶز
بويىڭا جۇقپاس, سىرعانار.
ىنتالى جٷرەك سەزگەن سٶز
بار تامىردى قۋالار.
كٶردiڭiز بە, سٶزدi اقىلمەن ەمەس, جٷرەكپەن سەزiنە بiلۋ كەرەك. جٷرەكپەن سەزiنەر سٶز, ەرينە, جٷرەكپەن جازىلۋى تيiس. اباي سولاي ەتكەن دە. ول ٶز سٶزiن «جٷرەكتiڭ ايتقانىنا كٶندiرە» بiلگەن. بۇل – ۇلى رۋحاني ەرلiك. مۇنداي ەرلiك كەز كەلگەن اقىننىڭ پەشەنەسiنە جازىلا بەرمەيدi. سوندىقتان بۇل جەردە بiزدiڭ ايتپاعىمىز, ينتەللەكتۋالدى پوەزييانى كiل سالقىن ويدىڭ جيىنتىعى دەپ قاراماي, ونىڭ تابيعاتىن تەرەڭ تٷسiنە بiلۋiمiز كەرەك. سوندا عانا ونىڭ تونىن جامىلىپ جٷرگەن «ويلى» ٶلەڭسىماقتاردىڭ بەت-پەردەسiن اشىپ, ەشكەرەلەۋگە ەبدەن بولادى.
مانادان بەرi بiز ٶلەڭ دە جۇرتتى ويلاندىرۋى كەرەك دەپ جاتىرمىز. سوندا قالاي ويلاندىرۋ كەرەك? وي ايتىپ ويلاندىرۋ كەرەك پە, ەلدە وي ايتپاي-اق ويلاندىرۋعا بولا ما? سٶز جوق, وي ايتىپ, وي ايتپاي دا ويلاندىرۋعا بولادى. بۇل اقىننىڭ تالانتىنىڭ تابيعاتىنا, ونىڭ دٷنيەتانىمىنا, ودان قالا بەردi, الىپ وتىرعان تاقىرىبىنا بايلانىستى. كەزiندە دٷنيەجٷزiن ارالاپ كەتكەن پابلو نەرۋدانىڭ مىنا جولدارىن وقىپ كٶرiڭiزشi:
... ي پو ۋليتسام كروۆ دەتەي
تەكلا پروستو, كاك كروۆ دەتەي.
ٶن بويىڭىزدى توك سوققانداي دiر ەتە تٷستiڭiز. جان تٷرشiكتiرەر ٷرەيلi سۋرەت. اقىن وبرازبەن سٶيلەمەي-اق, عالامات وبراز جاساعان. ەيتپەسە, اعىپ جاتقان بالا قانىن نەگە تەڭەۋگە بولادى? بالا قانى تەك بالا قانىمەن عانا تەڭەسە السا كەرەك. اقىن ەشقانداي جاڭالىق اشپاي-اق, جاڭالىق اشىپ وتىر. بۇل – پوەتيكالىق جاڭالىق!?
اقىن ارتىق ەشتەڭە دە ايتپاعان. بار بولعانى بولمىستى عانا كٶرسەتiپ بەردi. بiراق جٷرەككە تٷسەر وي سالماعى قانداي! ەندi مۇقاعالي ماقاتاەۆتى وقىپ كٶرەيiك:
ٶكiنiشتi...
مىنا قۇرعىر سىرقاتتىڭ بەتi كٷشتi.
جٷرەگiم كٶتەرiلiس جاساپ جاتىر,
بۇزباق بولىپ كەۋدەمدە بەكiنiستi.
ٶكiنiشتi...
و, جٷرەك!
مەنiڭ التىن قازىعىم-اۋ!
قايتەيiن, قاجىدىڭ-اۋ.
... قىتىقتاعان باۋىردىڭ «نازى» مىناۋ.
قاجىدىڭ-اۋ, بايعۇسىم, قاجىدىڭ-اۋ!
نە iستەمەكپiن?
جانىم-اي, ساعان شيپا iستەمەك كiم? !
جارالعاندا بٷتiن ەم, ٷش بٶلەكپiن:
جٷرەگiم – افريكا, باۋىرىم – كيپر,
ميىم – مۇزدى مۇحيتتاي...
نە iستەمەكپiن?...
بiراق ٶرiلiپ, بiراق قۇيىلعان تۇتاس ٶلەڭ. جەكە جولىن, جەكە شۋماعىن بٶلiپ الىپ قاراستىرۋعا كەلمەيدi. ونى ٶلەڭ تابيعاتى, ٶلەڭ ارحيتەكتونيكاسى كٶتەرمەيدi. ٶيتكەنi اقىن ايتىلار سٶزiن بiر-اق اقتارعان. ٶلەڭنiڭ ەلدەنەشە جەرiنە قويىلعان ٷش نٷكتەلەر اقىننىڭ ايتىلماي كەتكەن سٶزدەرi ەمەس, ونىڭ ٶزەگiن ٶرتەپ شىققان قاسiرەت كٷرسiنiستەرi. بۇل – ٶلەڭ مەتافورا بولعاندا, دا وبرازدى مەتافورا. بۇل ٶلەڭدە ناعىز ازامات اقىننىڭ بٷكiل بولمىس-بiتiمi جاتىر. جٷرەگiن افريكاعا, باۋىرىن كيپرگە, ميىن مۇزدى مۇحيتقا تەڭەۋ بەلگiلi بiر ۇعىمداردىڭ سىرتقى ۇقساستىقتارىن دەل باسقان سٶز بەينەلiلiگiن عانا ەمەس, بەلگiلi بiر ۇعىمداردىڭ iشكi دراماسى مەن تراگەديياسىن اشقان اقىن ويىنىڭ ماسشتابتىلىعىن, اقىن ويىنىڭ iرiلiگiن كٶرسەتەدi. بۇل ٶلەڭنەن اقىننىڭ جەكە باسىنىڭ دەرتتi دەمi عانا ەمەس, افريكا قاسiرەتi, كيپر تراگەديياسى, مۇزدى مۇحيتتىڭ كٶردەي سۋىق لەبi ۇرادى. اقىن, باسىنا تٷسكەن ٶز قاسiرەتiن دٷنيە قاسiرەتiنەن بٶلەك قويا الماپتى. دٷنيەگە الپىس ەكi تامىرىمەن سiڭiپ كەتكەن اقىن عانا وسىلاي سٶيلەسە كەرەك.
ەندi وسى ٶلەڭنەن (بiزدiڭ تٷسiنiگiمiزدەگi!) وي كٶردiڭiز بە? جوق! بiراق اقىن وي ايتپاي-اق وقۋشىسىن تۇڭعيىق ويعا باتىرىپ وتىر.
ەر اقىننىڭ ٶزiنە تەن تالانت تابيعاتى, ٶزiنە تەن دٷنيەتانىمى بولعانىمەن, ٶزi عانا ەنشiلەپ, ٶزi عانا وتاۋ ٷي عىپ تiگiپ العان تاقىرىبى بولمايدى. تاقىرىپ – جۇرتتىڭ بەرiنە ورتاق. ەڭگiمە ونى قالاي يگەرۋدە, قاي قىرىنان كەلۋدە بولسا, وندا سٶز باسقا. بۇل رەتتە شىن تالانت ٷشiن قايىم زاماننان بەرi كەلە جاتقان مەڭگiلiك تاقىرىپتار دا, بٷگiنگi تاڭدا عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسييا دەۋiرiندە دٷنيەگە كەلiپ جاتقان تاقىرىپتار دا – بەرi-بەرi دە اشىلماي جاتقان قۇپييا جۇمباق, يگەرiلمەي جاتقان تىڭ القاپ. قانداي تاقىرىپقا بولسىن تەك وسى نيەتپەن بارعان تالانت قانا ٶلەڭدەگi ٶز سٶزiن ايتا الادى. ال بەلگiلi بiر تاقىرىپتى ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولعان تاقىرىپ دەۋ تالانت ٶرiسiنiڭ تارلىعىن نەمەسە تالانتتان مٷلدە جۇردايىلىقتى كٶرسەتسە كەرەك. قانداي عۇلاما تالانت بولسىن بەلگiلi بiر تاقىرىپتى اقي-تاقي جازىپ كەتكەن ەمەس. ەگەر تاۋىسىپ كەتكەن دەيتiن بولساق, وندا باياعىدا-اق ماحاببات تۋرالى جازۋدى توقتاتقان بولار ەك.
سونداي-اق ناۋقاندىق تاقىرىپ دەگەن دە تاقىرىپ بولمايدى. ناۋقاندىق ٶلەڭدەر عانا بولۋى مٷمكiن. ەگەر بiز ناۋقاندىق دەگەن سٶزدi ٶتكiنشi دەپ ۇعىناتىن بولسا, وندا مەڭگiلiك تاقىرىپتى جىرلايتىن ٶلەڭدەردiڭ كٶبiسi-اق ناۋقاندىق ٶلەڭدەر بوپ شىعار ەدi. ٶيتكەنi ول ٶلەڭدەر بٷگiن بار دا, ەرتەڭ جوق.
بiز مۇنى نە ٷشiن ايتىپ وتىرمىز? كەيiنگi كەزدە تاقىرىپتى بۇتارلاپ بۇزىپ, جiلiكتەپ بٶلۋ بەل الىپ بارادى. مۇنىڭ تەورييالىق مەنi بولعانمەن, پراكتيكالىق تيگiزەر زاردابىن دا ەستەن يشىعارماعان جٶن. ٶيتكەنi تالانتتى بەلگiلi بiر تاقىرىپتىڭ تار اياسىندا قاراستىرۋ اۆتورعا دا, ەدەبيەتكە دە ابىروي ەپەرە بەرمەيدi. جاڭالىقتى تاقىرىپ جاڭالىعىنان ەمەس, كٶتەرەر مەسەلەسiنەن, ايتىلار ويىنان, كٶركەمدiك شەشiمiنەن iزدەگەن دۇرىس. جاڭالىق – ەرi-بەرiدەن كەيiن تالانتتىڭ ٶزiن ٶزi ٷڭگۋi تەرەڭدە جاتقان جاڭا قاباتتارىن اشۋى. سونداي ٶزiن ٶزi اشىپ, ٶزiن ٶزi قوپارىپ, ٶزiن ٶزi تەرەڭدەتiپ كەلە جاتقان اقىننىڭ بiرi – ساعي جيەنباەۆ. ول, جۇرتتىڭ بەرi سابىلىپ, سارساڭعا تٷسiپ, «وي» iزدەپ كەتكەندە دە ٶزiنiڭ تالانت تابيعاتىنا زورلىق جاسامادى, دiتiنە بەرiك بوپ قالدى. ول قانشا جىلدار بويى قازاق پوەزيياسىندا تەك ٶزiنە عانا تەن ٷنمەن, تەك ٶزiنە عانا تەن تiلمەن جىرلاپ كەلەدi. ەرينە, ساعي تۋرالى ايتىلعان سٶز از ەمەس. سول ايتىلعانداردى اقتارىپ قاراپ وتىرساڭىز, كٶبiنە-كٶپ ساعيدى سۇلۋ جىردىڭ «سۇلتانى» رەتiندە قاراستىراتىنى. سوندىقتان بۇل جەردە باسىن اشىپ الار بiر مەسەلەگە توقتالا كەتەيiك, بiز ٶلەڭ تۋرالى سٶز قوزعاعاندا, «سۇلۋ جىر» دەگەن تiركەستi, كەيدە بەتi جىلتىر سازى بولعانمەن, استارىندا ايتارى جوق ٶلەڭدەرگە قولداناتىنىمىز بار. ەگەر «سۇلۋ جىر» دەگەن ۇعىمدى بۇل جەردە وسى تۇرعىدان قابىلدار بولساق, وندا ول تىم ٷستiرت, جاداعاي تٷسiنiك. شىنىندا دا, ساعي ٶلەڭدەرi سىرناي ٷنiندەي سىرباز, بوزتورعاي ٷنiندەي سازدى. بiراق ول ٷن, ول ساز ەر جەردەن تەرiپ الىنعان ەدەمi سٶزدەردiڭ دىبىس ٷندەستiكتەرiنەن ەمەس, اقىندىق تەرەڭ تەبiرەنiستەن, اقىندىق بولمىستان شىعىپ جاتادى.
راس, ساعي العاشقى ٶلەڭدەرiندە سىلدىراپ تۇرعان سىرتقى ٷيلەسiمگە تىم ٷيiرسەك بولاتىن. ونىڭ ٶلەڭدەرiنە «سۇلۋ جىر» دەگەن تiركەس سول كەزدە تانىلعان-دى. سول تiركەستiڭ سىننان سىنعا كٶشiرiلiپ, بiرiنiڭ اۋزىنا بiرi تٷكiرiپ قويعانداي, سىنشىدان سىنشىعا ٶتiپ, كٷنi بٷگiنگە دەيiن قالماي كەلە جاتقانى تاڭ قالدىرادى. ٶيتكەنi بٷگiنگi ساعي پوەزيياسى – كەشەگi ەلۋiنشi جىلداردىڭ اياعى, الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى ساعي پوەزيياسى ەمەس, ودان مٷلدە باسقا. ٶركەندi, ٶرەلi پوەزييا. ساعيدا:
اسپاندى كەنەت تارىلتىپ,
اۋىلدى جەرگە بۇقتىرىپ,
استان دا كەستەن سابىلتىپ,
جارق ەتiپ... ٶتە شىقتى بۇلت,
– دەپ شالت قيمىل, شابىتتى جولدارمەن باستالاتىن ٶلەڭ بار. بايانداۋ مەنەرiمەن جازىلعان بۇل ٶلەڭنiڭ ەرi قاراي وقىعان سايىن بوياۋى دا قويۋلانا تٷسەدi. اۋىل شەتiندە «ورماننان كەلگەن ٶكiلدەي بوپ» تۇراتىن جالعىز تەرەككە جاسىن تٷستi. كٷل-تالقانى شىعىپ, سالبىراپ اسىلىپ قالعان بۇتاقتار... شاشىلىپ قالعان تەمiرقانات بالاپاندار...
شىر ەتە قالدى بiرەۋi,
بiرەۋi سوعان قوسىلدى.
بiرەۋi شٶپكە سٷيەنiپ,
قايتالاپ جاتتى وسى ٷندi.
ەكەتتi جەل دە ەسiرiپ,
بارادى جٷرەك سۋىلداپ –
بالاپان قۇسقا قوسىلىپ,
دالانىڭ ٶزi شىرىلداپ...
تراگەدييانىڭ ٷلكەن-كiشiسi بار ما ەكەن? مٷمكiن, بار شىعار. دەسەك تە, قۇيتاقانداي بالاپان قۇسقا قوسىلىپ الىپ دالانىڭ شىرىلداعان جان داۋسىن بٷكiل بولمىس-بiتiمiڭiزبەن, جٷرەگiڭiزبەن تىڭداپ كٶرiڭiزشi. قۇيقاڭىز شىمىرلايدى. دەل وسى ٶلەڭ, تiپتi, اياقتالماي دا تۇر. بiراق اقىنعا ٶلەڭدi اياقتاۋ مiندەت پە? تiپتi دە مiندەت ەمەس. اقىن بۇل جەردە «دالا شىرىلداپ تۇر» نەمەسە «دالا شىرىلداپ جاتىر» دەپ ايتپاعان, «دالانىڭ ٶزi شىرىلداپ...» دەپ تۇنشىعا بiتiرگەن. اقىننىڭ كٶزiنە جاس ٷيiرiلiپ, كٶمەيiنە تاس تىعىلعانداي. بالاپانعا تابيعاتپەن تۋىستىق, باۋىرلاستىق وسىنداي-اق بولاتىن شىعار. جالپى, قازiرگi ساعي پوەزيياسى – iشكi ديناميكالىق قۋاتتان, ديناميكا-درامالىق كونفليكتiدەن تۇراتىن ٶز داۋسى, ٶز ەرەكشەلiگi بار, بٷگiننەن ەرتەڭگە بەت العان پوەزييا. ونىڭ پوەزيياسى ٶز وقۋشىسىن تەبiرەنتiپ, تولعانتىپ, ويلاندىرىپ كەلەدi.
جۇمەكەن نەجiمەدەنوۆ – ساعي جيەنباەۆتان پوەزيياداعى قولتاڭباسى مٷلدە باسقا, مٷلدە ٶزگە پلانداعى اقىن. ول پوەزييا ەسiگiن وي ايتىپ اتتادى. سول العاشقى ٶلەڭدەرiندەگi ويدىڭ ٶزi قالاي دا وي ايتايىن دەگەن نيەتتەن ەمەس, اقىننىڭ تابيعي جاراتىلىسىنان, بولمىس-بiتiمiنەن, وبرازدى ويلاۋ جٷيەسiنەن, اقىن ينتەللەكتiسiنەن شىعىپ جاتاتىن. بۇدان ون التى جىل بۇرىن دۋالى اۋىزدى اقساقال اقىنىمىز ەبدiلدا جۇمەكەن پوەزيياسىن تالداي كەلiپ: «ول ادامنىڭ, جاراتىلىستىڭ سىرتقى قالپىنان گٶرi, فيلوسوفييالىق تابيعاتىن اشقاندى, ادام مەن جاراتىلىستىڭ بيiك كەلiسiمiن تەرەڭiرەك سيپاتتاعاندى ۇناتادى», – دەگەن بولاتىن. سول سٶز بٷگiن دە ٶز كٷشiندە.
ج.نەجiمەدەنوۆ پوەزيياسى – كٶككە كٶتەرiلiپ, شالقىپ كەتەتiن پوەزييا ەمەس, ادام جانىنىڭ تەرەڭ قاباتتارىنا تٷسiپ, ونىڭ كٷيiنiشi مەن سٷيiنiشiن, قۋانىشى مەن قايعىسىن, دابىرا ايقايسىز-اق, ٷنسiز ۇعىنىپ, ٷنسiز بويىنا سiڭiرە بiلگەن پوەزييا. ونىڭ ٶلەڭدەرiنiڭ كٶپ جۇرتقا تىم بۇيىعى, تىم جۇباق, تىم كٷڭگiرت بوپ كٶرiنەتiنi دە سوندىقتان. ول ٶمiر قۇبىلىستارىنا بiرەر شۋماق تابۋ ٷشiن ەمەس, سول ٶمiر قۇبىلىستارىنىڭ ديالەكتيكاسىن تانۋ ٷشiن ٷڭiلەدi. تiپتi, ونىڭ ٶلەڭدەرiندەگi مۋزىكانىڭ ٶزi – ويلى مۋزىكا. ول بiر ٶلەڭiنiڭ ٶزiندە بەللگiلi بiر زاتتى ەر قىرىنان كەلiپ قاراستىرا الادى. بۇل رەتتە جۇمەكەن نەجiمەدەنوۆ تالانتى – قازاق پوەزيياسىندا سيرەك كەزدەسەتiن قۇبىلىس.
– تۋعان جەرiڭ قاي جەر? – دەدi جاڭا اقىن.
– ول جەردە دە اسپان مەن كٷن بولاتىن.
– تۋعان جەرiڭ قاي جەر? – دەدi بiر كەلiنشەك كٷلەگەش.
– قارا جەر! – دەپ جاۋاپ بەردiم. – سۋ ەمەس.
– ونجىلدىقتى قايدا وقىدىڭ? – دەدi ەر بiر.
– مەكتەپتە! – دەپ تولقىدىم مەن,
– وقىتقان ٶز iسiنە ۇستالار...
– اۋا رايى قانداي ەدi و جەردiڭ?
– جاۋاتۇعىن جازدا – جاڭبىر, قىستا – قار,
بۇلتتار ماڭىپ جاتاتۇعىن بيiكتە,
بار ەدi وندا بۇرالقى يت تە, كيiك تە.
شٶپتiڭ باسى سىبدىرلايتىن جەل ەسسە...
– بارلىق جەردە دەل وسىنداي ەمەس پە?!
– مiنە, – دەدiم, – ەندi دۇرىس ۇقتىڭىز,
قايدا دا بار ويلى جiگiت, مىقتى قىز.
وتاننىڭ قاي جەرiنە دە كٷن مەن اۋا تارايدى,
قاي تٶبەنiڭ اسپانى دا ارايلى,
قاي تٶبە دە تۋعان جەر دەپ ماقتانۋعا جارايدى.
ٶلەڭ اقىننىڭ قويىلعان سۇراققا مىسقىل كەكەسiنمەن, قىتىمىر قيقارلىقپەن جاۋاپ بەرۋiمەن باستالادى. نەگە? «تۋعان جەرiڭ قاي جەر» دەگەننiڭ نە سٶكەتتiگi بار? بiراق اقىن قويىلعان سۇراقتىڭ جات پيعىلدان, جiكشiل ۇعىمنان شىققانىن تاپ باسىپ, دەل تاۋىپ تۇر. ولاي بولاتىن بولسا, سۇراقتارعا قايتارىلعان جاۋاپتارداعى اقىن قيقارلىعىنىڭ تاستارىندا اقىن رەنiشi, اقىن ىزاسى دا جاتىر. تەك سوڭعى ديالوگتا عانا اقىن سٶزi كiلت ٶزگەرiپ, ساليقالى دا سالماقتى ەۋەنگە ۇلاسىپ, ازاماتتىق ويعا كەلiپ تiرەلەدi. ٶلەڭ بiتتi, بiراق ول ٶز وقۋشىسىن ويعا قالدىرىپ بارىپ بiتتi.
شاۋ بٷركiت قونىپ شاتقالعا
شارت سىندى اقىر قۋ تولعاي.
اتىراۋ تاسىپ جاتقاندا,
استاۋعا جاتتى سۋ تولماي.
ىلعالدىڭ بەرi سارقىلىپ,
شاڭىتىپ تۇردى بۇل شiلدە.
اپ-اششى سۋىن بار قۇدىق
تاۋىسىپ تىندى بiر تٷندە.
اڭدىسۋ ەندi باستالدى,
حابار كٷت كٶكتiڭ ٶزiنەن.
شىڭىراۋ جاتىر اسپاندى
سىعالاپ سىڭار كٶزiمەن.
بۇل, نەگە ەكەنi بەلگiسiز, جۇرت اۋزىنا كٶپ تٷسە بەرمەيتiن, ال بiراق باسپاسٶز بەتتەرiندە ورىندى ورىنسىز ماقتالىپ جاتاتىن اقىنداردىڭ كٶبiنەن-اق يىق تiرەسiپ قاتار تۇرۋعا حاقىلى دٷيسەنبەك قاناتباەۆتىڭ ٶلەڭi. ول بار-جوعى ٷش-اق شۋماق ٶلەڭمەن تالماپ جۇتارلىق تامشى سۋسىز قالعان شٶل دالانىڭ تۇتاس كارتيناسىن كٶز الدىڭا اپ كەلەدi. سوڭعى ەكi جولعا تاعى بiر ٷڭiلiڭiزشi. شىڭىراۋدىڭ ٶزi نەر تiلەپ, اسپانعا تەلمiرiپ قالعان! بiزدە تاندىرى كەپكەن شٶل دالانىڭ تالاي-تالاي كارتيناسى جازىلىپ, تالاي-تالاي سۋرەتi سالىنعان. بiراق بۇل سۋرەت – ٶزiنشە, تەك دٷيسەنبەكشە سالىنعان سۋرەت. بۇل سۋرەت شٶل دالانىڭ ستيحيياسىن كٶز الدىنا ەلەستەتە الاتىن كەز كەلگەن وقىرماندى بەيتاراپ قالدىرماسى حاق. ال بiزدiڭ قايتا اينالىپ سوعىپ ايتىپ وتىرعان ويلاندىرۋ دەگەنiمiزدiڭ ٶزi وقىرمان قاۋىمدى بەيتاراپ قالدىرماۋ ەمەس پە!? كٶردiڭiز بە, مازمۇن جٷگiن ارقالاي بiلگەن بiر دەتال, بiر سۋرەت ٶز وقىرمانىن ويلاندىرا الادى ەكەن.
بiز مانادان بەرi وي ايتىپ تا, وي ايتپاي دا ويلاندىرىپ, تولعاندىرىپ كەلە جاتقان بiر توپ اقىنداردىڭ ەرتٷرلi حاراكتەردەگi بiر-بiر ٶلەڭiنە عانا توقتالىپ ٶتتiك. ونداعى ماقساتىمىز ماقالامىزدىڭ باسىنا قويىلعان تاقىرىپقا ٶزiمiزشە جاۋاپ iزدەۋ بولاتىن. ەرينە, بۇلاردان باسقا, وقىرمان قاۋىم دەمiمەن دەمi, جٷرەك لٷپiلiمەن جٷرەك لٷپiلi بiر, ولاردىڭ قۇرمەتi مەن iلتيپاتىنا لايىقتى اقىندار بiزدە قانشاما. ولاردىڭ بەرiن بۇل جەردە تiزiپ كٶرسەتۋ مٷمكiن دە ەمەس, مiندەت تە ەمەس. ال بiراق ماقالامىزدىڭ باس جاعىندا ايتىپ ٶتكەندەي, «ويلى», «فيلوسوفييالىق», اقىلدى ٶلەڭ جازاتىندار ولاردان دا كٶپ دەسەك, قاتەلەسپەگەن بولار ەك. ەرينە, ولاردى «قۇراما كوماندا» مٷشەلەرiندەي تiزiپ كٶرسەتۋدiڭ تiپتi قاجەتi جوق.
قازiرگi قازاق پوەزيياسى جاڭا ەسiمدەرمەن مولىعا, تولىعا تٷسۋدە. ولار پوەزيياداعى ٶز داۋسىن, ٶز قولتاڭباسىن ايقىنداپ تا الدى. سولاردىڭ iشiندە ٶز تۇستارىم كٷلەش احمەتوۆا, جاراسقان ەبدiراشەۆ, كەڭشiلiك مىرزابەكوۆ, يرانبەك ورازباەۆ, جۇماتاي جاقىپباەۆ, نارماحان بەگاليەۆ, يسرايل ساپارباەۆ, ۇلىقبەك ەسدەۋلەتوۆتەر ٶزدەرiنiڭ داۋسىز تالانتتار ەكەنiن دەلەلدەپ بەردi. ولاردىڭ قازiر قاي-قايسىسى دا وقىرمان جٷرەگiنە جاقىن, وقىرمان جٷرەگi دiلگiر بولىپ وتىرعان ٶلەڭدەر جازۋ ٷستiندە ەكەنiن ەشكiم دە جوققا شىعارا المايدى. امال نە, كٶپتەگەن قالامداس تۇستارىمىزدىڭ قالاي دا وي ايتايىن دەگەن شەكتەۋلi شەڭبەر اياسىندا قالىپ, كٶنە سٷرلەۋدi شيىرلاپ جٷرگەنiن جاسىرا المايمىز. سوندىقتان ٶز تۇستارىمىزدىڭ بٷگiنگi تاڭداعى جەتiستiكتەرi مەن كەمشiلiكتەرi تۋرالى سٶز دە الداعى ەڭگiمەلەردiڭ ارقاۋى بولار دەپ ويلايمىز.
سٶز سوڭىندا ماقالا باسىنا قويىلعان سۇراققا تاعى بiر ورالايىقشى. سونىمەن, ٶلەڭ ماقساتى وي ايتۋ ما, ويلاندىرۋ ما? ەرينە, ويلاندىرۋ.
تەمٸرحان مەدەتبەك,
ۇقساس جازبا:
