تەمٸرحان مەدەتبەك. التىنكٶپٸرلٸكتەر

التىنكٶپٸرلٸكتەر

(قازٸرگٸ جاستار پوەزيياسى حاقىندا)

باستاۋ سٶز

ەلiمiز تەۋەلسiزدiك الار تۇستا دا, العاننان كەيiن دە بiراز ۋاقىتقا دەيiن مىنا زامان الاساپىران كٷيگە تٷسiپ, تٷرلi ساياسي, ەلەۋمەتتiك ساپىرىلىستاردى باسىنان ٶتكەردi. تالاي-تالاي كٷرمەۋi تاس تٷيiن داعدارىستار مەن اۋىر دا ازاپتى كٷيزەلiستەردi كٶرiپ ٷلگەردiك. مiنە, سول كەزەڭدەردە كٶبiمiز, سونىڭ iشiندە, ٶزiمiز دە بارمىز, ەدەبيەتiمiز توقىراۋعا ۇشىراپ تۇر دەپ القىنىپ ايتىپ تا جاتتىق, جارىسا جازىپ تا جاتتىق. بۇل سٶزدiڭ شىندىعى دا بار ەدi. ەدەبيەتتiڭ اۋىر ارتيللەريياسى بولىپ سانالاتىن پروزا جانرى, ەسiرەسە, جاڭا زاماندى بەينەلەيتiن رومان, حيكاياتتار دٷنيەگە كەلە قويمادى. اسپان جەرگە تٷسiپ, جەر اسپانعا شىعىپ كەتكەندەي الاساپىران زاماننىڭ تٷر-تٷسiن, مiنەز-قۇلقىن تانىپ-بiلۋ, ونى كٶركەم قورىتۋدان ٶتكiزiپ, سومداپ, مٷسiندەۋ ٷشiن ول كەزەڭدەردەن بەرiرەك الىپ كەتەتiن ۋاقىت الشاقتىعى قاجەت بولاتىن. سولاي بولىپ شىقتى دا. قازiر ەل ٷشiن تالماۋىر تۇس بولعان سول بiر قيىن كەزەڭدەردi سيپاتتاپ, سۋرەتتەي الاتىن رومان, حيكاياتتار جازىلىپ, جارييالانا دا باستادى.

مەن ٶزiم ٶلەڭ جازاتىن ادام بولعاندىقتان, ەرينە, الدىمەن باقىلايتىنىم دا, بiردەن كٶز سالاتىنىم دا پوەزييا جانرى عوي. مەن, سٶز جوق, كٷندەلiكتi باسپاسٶز ارقىلى پوەزييانىڭ سول جىلدارى دا, ونان كەيiن دە بiردە-بiر ٷزiلiپ قالماي ٷزدiكسiز جۇمىس iستەپ جاتقانىن كٶرiپ تە, بiلiپ تە وتىردىم.

بiراق نەسiن جاسىرىپ, جابا توقيمىن, ەدەبيەتكە توقىراۋ كەلدi دەپ تولاسسىز ايتىلىپ جاتقان كٶپشiلiك حورعا قوسىلىپ كەتكەن ٶزiم دە بiراز ۋاقىت سول ويدىڭ شىرماۋىندا قالعان بولاتىنمىن. پوەزييا تiنiنiڭ ٷزiلمەگەنiن بiلە تۇرا دٷدەمال كٷي كەشكەنiمدi بٷگiن ەندi جاسىرا المايمىن. دٷدەمالدىڭ اتى – دٷدەمال. وندا كٷدiك تە, ٷمiت تە بولادى. ەرi تارت تا بەرi تارت سول بiر كٷيدە بiرشاما ۋاقىت جٷردiم دە, اقىرى نە كٷدiگiمدi, نە ٷمiتiمدi بەكiتەيiن دەگەن نيەتپەن, الدىمەن تەۋەلسiزدiكتiڭ العاشقى جىلدارىندا, سونان كەيiن جاڭا عاسىردىڭ و جاق, بۇ جاعىندا ەدەبيەتكە كەلگەن جاستاردىڭ شىعارمالارىن مۇقييات وقىپ-بiلۋگە كiرiستiم. سٶيتسەم, بiردەن ايتايىن, پوەزييادا تٷك تە توقىراۋ بولماعان ەكەن. ٶسكەن, ٶركەنiن جايعان. جاڭا ٶرiسكە شىققان. ياعني, باستى ايىپ ٶزiمiزدە جاتقان بولىپ شىقتى. جاستار پوەزيياسىن ٶز كەزەڭiندە وقىپ جارىتپاعانبىز, دەر كەزiندە باعاسىن بەرمەگەنبiز.

مەنiڭ بۇل كٶلەمدi ماقالام «التىنكٶپiرلiكتەر» دەپ اتالادى. «نەگە التىنكٶپiرلiكتەر?» ەندi سوعان كەلەيiك.

بiردەن ايتايىن, «التىنكٶپiرلiكتەر» اتاۋىن مەن ويلاپ تاپقام جوق. بۇل سٶز – مارالتايدىڭ سٶزi. ول ٶز تولقىنىنىڭ ەدەبيەتكە كەلۋ كەزەڭiن وسىلاي اتاعان. ياعني, ول تولقىن سول بiر ساپىرىلىسى دا, الىس-جۇلىسى دا كٶپ, بٷكiل ەل تاۋقىمەتتi, تارشىلىق  زاماندى باسىنان ٶتكەرiپ جاتقان تۇستا, كٶپ اقىن-جازۋشىلارىمىز نە iستەرiن بiلمەي ابدىراپ, داعدارىپ, قالامى مەن قاعازىنان كٶز جازىپ قالعانداي بولعان كەزەڭدە ۇلى مەرتەبەلi پوەزييانىڭ كەشەگi جاعالاۋىن ەرتەڭگە, ياعني بٷگiنگi جاعالاۋعا قوسقان كٶپiر مiندەتiن اتقاردى. شىن مەنiندە التىن كٶپiر بولا بiلدi.

مەن التىنكٶپiرلiكتەر پوەزيياسىن مارالتاي رايىمبەكۇلى, ەمiرحان بالقىبەك, جاراس سەرسەك, باۋىرجان باباجانۇلى, نۇرجان قۋانتايۇلى, باتىربولات ايتبولاتۇلى, ەلiبەك شەگەباي, باقىت بەدەلحانۇلى, دەۋرەن بەرiكقاجىۇلى, باقىتجان الدييار, الماس تەمiرباي, تاناكٶز تولقىنقىزى, اينۇر ەبدiراسىلقىزى جەنە  سىرتتان ٶز ەلiنە ەندi ورالىپ جاتقان ۇلاربەك دەلەي, توقتارەلi تاڭجارىق, نۇربەتيما بايتۇرسىن, وتار شاۋقان شىعارمالارى ارقىلى تانىپ-بiلگiم كەلدi.

ەرينە, جاستار پوەزيياسى وسى اتى اتالعان جاستارمەن عانا شەكتەلiپ قالمايتىنىن, قۇدايعا شٷكiر, مەن جاقسى بiلەم. ولار ەلدەقايدا كٶپ. تاعى دا ولاردىڭ iشiندە مەن ەڭگiمە ەتكەلi وتىرعان جاستاردان قارىم-قۋاتى دا, تالانت-دارىنى دا بiر دە كەم سوقپايتىن اقىنداردىڭ بار ەكەنiنە, تiپتi دە, شٷبە كەلتiرمەيمiن. بiراق بەرiن قامتۋعا بiر ادامنىڭ مٷمكiندiگi جەتپەيدi عوي. ونىڭ ٷستiنە,  ٶزiم سىرتتاي قادiرلەيتiن كەيبiر جاستاردىڭ جىر جيناقتارى قولىما تٷسە قويمادى. سوندىقتان مەن اعامىزدىڭ قالامىنا بiز نەگە iلiكپەدiك دەپ ٶكپە-ناز ايتاتىن iنi, قارىنداستارىم تابىلىپ جاتسا, ولاردان الدىن-الا  عافۋ ٶتiنەم.

بۇل جەردە وقىرمان قاۋىمنىڭ ەسiنە سالا كەتەر بiر نەرسە, التىنكٶپiرلiكتەر ٶزدەرiن جاستارمىز دەپ سانامايدى. ولاردىڭ ولاي دەۋi دۇرىس تا. ٶيتكەنi ولاردىڭ الدى بٷگiن-ەرتەڭ قىرىق جاسقا كiرگەلi وتىر. بiراق مەن ٷشiن ولار – جاستار. ول ٷشiن مەنiڭ قادiرلi iنiلەرiم مەن قارىنداستارىم سٶگە قويماس.

سونىمەن..

«رۋحىمدى قان مەن سٷتكە يلەپ ەم»

«باستاۋ سٶزiمiزدە» ايتقانىمىزداي «التىنكٶپiرلiكتەر» اتاۋىنىڭ اۆتورى – مارالتاي رايىمبەكۇلى. سٶز جوق, وسى التىنكٶپiرلiكتەر iشiندە جۇرتتىڭ كٶزiنە جاي وعىنداي جارق ەتiپ العاش تٷسكەن دە وسى مارالتاي. مەن مارالتاي ٶلەڭدەرiمەن توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ماڭعىستاۋدا جٷرگەن كەزiمدە تانىسا باستاعام-دى. ونىڭ سول ٶلەڭدەرiنەن-اق مەن ە دەگەنگە مە دەگەلi تۇرعان شەلكەس شامشىلدىق, يiلiپ-بٷگiلۋدi بiلمەيتiن, نەنi ويلاپ تۇرسا سونى اقتارا سالاتىن ەركەبۇلاندىق, شٷرiپپەسi قايىرۋلى تۇرعان  مىلتىقتاي كiم-كiمدi دە سەسكەنتiپ تاستايتىن سەس بايقاعانداي ەدiم.

سٶزiنە تەنتi بوپ جٷرگەن مارالتايدىڭ ٶزiن 1996 جىلى جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكiنشi حاتشىسى قىزمەتiنە كەلگەن كەزiمدە بiر-اق كٶردiم. ول كەز – «ابايدان مارالتايعا دەيiن» دەگەن تiركەستiڭ دە شىعا باستاعان كەزi. اينالايىن مارالتايدىڭ دا اسپان استى جەر ٷستiنە سىيماي دٷرiلدەپ-اق تۇرعان شاعى ەكەن. ارتىنداعىسىن بiر تەۋiپ سەسپەي قاتىرىپ, الدىنداعىسىن بiر قاعىپ جاپىرىپ جiبەرەتiندەي تارپاڭ. ياعني, بiر ٶلەڭiندە ٶزi ايتقانداي ول كەز – مارالتايدىڭ «بٶتەلكەنiڭ قاسىندا» جٷرگەن كەزi ەكەن. ال «بٶتەلكەنiڭ قاسىندا» جٷرگەن ادام اعانى نەعىلسىن, جاعانى نەعىلسىن, قىزمەتiڭدi نەعىلسىن, قۇزىرەتiڭدi نەعىلسىن. ونداي ادامعا اتتىڭ ٷستi تٷگiلi تانكتiڭ ٷستiندە وتىرعان كiسiڭ دە, پiشتۋ.

شىنىن ايتۋ كەرەك, سول بiر تۇستا, جاستاردىڭ iشiندە مەنiڭ ەبدەن «نەرۆiمە» تيiپ, جٷيكەمدi توزدىرعان دا وسى مارالتاي بولدى. مەن دە قاي بiر جiبەكتەي ەسiلiپ, تٷبiتتەي تٷتiلiپ, بiر لىپ ەتiپ, بiر جىلپ ەتiپ تۇرعان جۇمساق اداممىن, مارالتايدىڭ «قوي» دەگەن سٶزگە توقتاماي, «مەن  قوي  ەمەسپiن, مەن ارىستانمىن» دەپ شاتىناعان كەزiندە, مەنiڭ دە قاي-قايداعى جىنىم قوزىپ, تۇلا بويىمنان تiكiرەيگەن تiكەندەر مەن سويديعان شٶڭگەلەر ٶسiپ شىعا كەلەدi. بiراق, قۇداي قالاپ, نەشەمە رەت شەكiسسەك تە كەتiسكەن تۇسىمىز بولماپتى. مارالتاي ەرتەڭiنە-اق تاپ بiر ناعاشىسىنىڭ ٷيiنە كەلگەندەي كابينەتتiڭ ەسiگiن شالقاسىنان اشىپ جايراڭداپ جەتiپ كەلەدi. مەن دە جايىلىپ سالا بەرەم. ارتىنشا-اق ەلگi شەلكەستiگi قايتادان باستالادى...

ەيتەۋiر, ابىروي بولعاندا, كٷندەردiڭ-كٷنiندە مارالتاي دا «بٶتەلكەنiڭ قاسىنان» بوسانىپ شىقتى-اۋ.

ونىڭ «بٶتەلكەنiڭ قاسىنان» بوسانىپ شىعۋى دا بiر حيكايا. ول بiر كٷنi, شاقىرماسا دا, بٷكiل رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا بەلگiلi, قادiرلi اعايىنىڭ تويىنا بارعان عوي. تسيستەرنا بولماسا دا, بٶشكە-بٶشكە سىرا, ٶزەن بوپ اعىپ جاتپاسا دا قالاۋلى تۇرعان دەستە-دەستە اراق پەن شاراپ. مارالتايجان سول بٶشكە-بٶشكە سىراعا قايتا-قايتا سٷڭگiپ, قالاۋلى تۇرعان دەستە-دەستە اراق پەن شاراپقا قايتا-قايتا اۋناپ-قۋناپ قۇماردان بiر شىعىپ, اقىرىندا قۇلاپ تىنباي ما?!  ەرتەڭiنە كٶزiن اشسا – ايدالا... كەشەگi بٶشكە-بٶشكە سىراسىن دا, دەستە-دەستە اراق-شارابىن دا, سولارمەن بiرگە جٷرەتiن قىزىق-شىجىعىن دا iلەستiرiپ, كيiز ٷي بiتكەننiڭ بەرi كٶتەرiلiپ كٶشiپ كەتiپتi. بiر سٶزبەن ايتقاندا, مارالتاي جۇرتتا قالعان. سودان شەكەسi بالعامەن سوعىپ جاتقانداي سولقىلداپ, تiلi اۋزىنا سىيماي سالاقتاپ, iلبiپ وتىرىپ بiر قاراعا iلiگەدi دە ەۋپiرiممەن امان قالادى. سوندا عانا مارالتاي مىنا بٶتەلكە دەگەن «دوسپەن» دەل قازiردەن باستاپ ات قۇيرىعىن كەسiسپەسە, كٷنi ەرتەڭ كەرەكسiز جىرتىق شٷبەرەكتەي نەمەسە تٷبi تٷسكەن شەلەكتەي بiرجولا جۇرتتا قالاتىنىن سەزەدi. سەزەدi دە «اقاڭمەن» انت بەرiپ قوشتاسادى. سودان بەرi مارالتاي اراقتى اۋزىنا العان ەمەس. بۇل ەندi تۋا بiتتi تۇلا بويىنا بiتكەن مiنەز بەرiكتiگi.

مiنەز دەگەننەن شىعادى, بiر ادامدار بولادى, iشكەن كەزiندە دٷنيەنi تٷتiپ جiبەرەتiندەي بەتپاق بولادى دا, ال ەرتەڭiنە جىنىنان ايرىلعان باقسىداي جۋاس, بەتiڭە قاراپ سٶيلەي المايتىنداي مونتانى كەيiپكە تٷسەدi. ال مارالتاي ولاي ەمەس. ول قاشان كٶرسەڭ دە تارپاڭ, قاشان كٶرسەڭ دە دارقان. ەرينە, قازiر ونىڭ بويىندا جىندى سۋ ۇرتتاپ العان كەزدەگiدەي ەسiرiك مiنەزدiڭ جۇقاناسى دا جوق. ول ەستi ەركە, بۇلا مiنەزدiڭ اقىنى. ياعني, ول تۋرالى مەيiرحان اقدەۋلەت ايتقانداي: «بۇل – ەبدەن قاناۋ مەن قاقپاي كٶرiپ, قامىتقا جەگiلiڭكiرەپ كەلگەن قازاقى ٶلەڭنiڭ ەركiندiككە شىققان كەزiندەگi «تەنتەك بالاسى».

بٷكiل ەلەمنiڭ شەۋiم باستى عۇلامالارىنان باستاپ بiزدiڭ امانحان ەلiمۇلىنا دەيiنگiلەردiڭ بەرi ايتىپ كەلە جاتقانداي اقىندى اقىن ەتەتiن مiنەز, تابيعي تالانت مiنەزi. قاي تالانت تا ٶز مiنەزiمەن تۋادى.

مەنiڭ جانىم اپپاق ەمەس, قاپ-قارا.

قاپييادا وت تيگەندەي ماقتاعا.

قاراپ قويام ايناسىنان ۋاقىتتىڭ,

ماڭدايداعى تاعدىر دەيتiن تاقتاعا.

تەنiنە وراپ تەلiمiنiڭ كەبiنiن,

جالپىلدايدى كٶپتiڭ جىقپاي كٶڭiلiن.

جاتىرىندا قۋلىق پەنەن سۇمدىقتىڭ

ەسسiز ٶسكەن بالا-سىندى ٶمiرiم.

جٷرەك سودان جەتiم جانداي اشىنار,

اشىنار دا شانشىپ, قايتا باسىلار.

جالعىز جەردە جالعىز عۇمىر كەشتiم مەن,

كٶزiم, سiرە, كٶرگە كiرiپ اشىلار.

بالا ارمانىم ٶلدi ەكەن دەپ تەرەڭدە,

بولماس iسكە قاباعىمدى كەرەم بە?!

جەرگە سىيلاپ جانسىز قالعان تەنiمدi

كٶككە كەتەم كٶرەسiمدi كٶرەم دە!

مiنە, مiنەزدi ٶلەڭ! ەيتپەسە, «مەنiڭ جانىم اپپاق ەمەس, قاپ-قارا» دەپ قايسىمىز ايتىپپىز. ايتساق, بەرiمiز دە ماقتاداي اپپاقپىز. جانىمىزعا شاڭ دا قونباعان, توزاڭ دا تٷسپەگەن. تيتiمدەي كiنەمiز دە, تىرناقتاي كٷنەمiز دە جوق سيياقتى. وسىلاي دەۋ ادام الدىندا دا, ار-ۇجدان الدىندا دا, اللا تاعالا الدىندا دا بارىپ تۇرعان كٷپiرشiلiك ەكەنiمەن جۇمىسىمىز جوق. شىن ادام, شىن اقىن عانا ٶز بويىنداعى مiن مەن ٶز باسىنداعى كٷنەنi جاسىرىپ قالا الماق ەمەس. ابايدىڭ ٶزi «ات كٶتەرە الماس مiنiمدi» دەمەۋشi مە ەدi. جۇرت بويىنداعى مiندi ەركiم-اق كٶرە الادى. مىقتى بولساڭ, ٶز بويىڭداعى مiندi كٶرە بiل! پەندەشiلiك جاساپ وتىرىپ, پەرiشتەنiڭ اۋزىنان تٷسكەندەي اپپاقپىن دەپ كەۋدەڭدi كەرiپ, كٶكiرەگiڭدi ۇرما! بۇل وپاسىز جالعاندا, قۇداي-اۋ, بەيشارا پەندەشiلiكتiڭ قارماعىنا كiم تٷسپەدi دەيسiڭ, ونىڭ كٷل-قوقىسىنا كiم بىلعانبادى دەيسiڭ!  بۇل ٶمiردە قۋلىقتىڭ قۇيتىرقى, سۇمدىقتىڭ سۇرقييا جولى كiمدi اداستىرماپتى. ٶزiڭ اداسپاساڭ, ٶزگەلەر الداپ-ارباپ جٷرiپ اداستىرادى. ول دا مiن, ول دا كٷنە. وندايدا شىن ادام عانا ٶزiن-ٶزi اقتايتىن دەلەل مەن دەيەك iزدەپ كەتپەي, ٶزiن-ٶزi جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ داتتاي الماق. سونداي جان عانا ٶزiن-ٶزi ۇياتتىڭ ۋىسىنا سالىپ ٷگiتiپ, ٶزiن-ٶزi اردىڭ دارىنا اسىپ قويا الماق. سونداي ادام عانا كٷيرەپ, كٷيiنiپ سٶيلەپ, سونداي ادام عانا اشىنىپ تۇرىپ اشىعىن ايتپاق. سونداي ادام عانا «كٶزiم, سiرە, كٶرگە كiرiپ اشىلار» دەپ ٶزiنەن-ٶزi بەزiنiپ, ٶزiنەن-ٶزi تٷڭiلiپ سٶز ايتپاق. سوندا عانا ادام جانى لاس بىلعانىش پەن كٷل-قوقىستان ارشىلماق.

مارالتايدىڭ ٶزiن-ٶزi بiر وتقا, بiر سۋعا سالىپ سٶيلەۋi, ٶزiن-ٶزi كiنەلاپ, ٶزiن-ٶزi ايىپتاپ سٶيلەۋi وسى ٶلەڭمەن عانا اياقتالمايدى. ول ارقاسىن قايتا-قايتا دويىردىڭ استىنا تٶسەپ, ماڭدايىن قايتا-قايتا سويىلدىڭ سوققىسىنا توسادى.

بٷگiنگi تٷن – مەن ٷشiن اقىرعى تٷن,

ٶمiرiمنiڭ اجالعا اتىن بۇردىم.

مىڭ ۇمتىلىپ اللاعا دiلiم جەتپەي

ايان بوپ تۇر سايتانمەن جاقىندىعىم.

ەرينە, اقىننىڭ ٶزiن-ٶزi كiلەڭ وسىلاي جەرلەپ, ٶزiن-ٶزi وسىلاي قارالاي بەرۋi, تٷپتiڭ-تٷبiندە, ونى iشتەي كٷيزەلiسكە تٷسiرiپ قانا قويماي, اقىرىندا رۋحاني كٷيرەۋگە الىپ كەلەرi كەدiك. بۇل جەردەگi اقىننىڭ «مەنi» جالقىلىق مەننەن جالپى ۇعىمعا ۇلاسىپ كەتەتiنiن بiلە تۇرا وسىنداي ويعا كەلمەۋiمiز مٷمكiن ەمەس. ٶيتكەنi جالپى ۇعىم دا جالقى كٶڭiل-كٷيدەن شىعادى. بiر-بiرiمەن جالعاس, بiر-بiرiمەن مۇڭداس. ال ول جالعاس, مۇڭداس ۇعىمداردى بايلانىستىرىپ تۇرعان نەزiك تiنگە سونشالىقتى اۋىر سالماق تٷسiرە بەرمەۋ كەرەك. ەيتپەسە, سونشالىقتى اۋىر سالماقتان نەزiك تiن بىرت ەتiپ ٷزiلiپ كەتۋi كەدiك. ونداي كەزدە اقىننىڭ جالقى كٶڭiل-كٷيi جالپىلىق مەن بولۋدان قالادى دا, ونى وقىرمان قاۋىمنىڭ قابىلداۋى قيىنعا سوعادى. دەل وسىنى ٶزiنiڭ iشكi ينستينكتi ارقىلى, ٶز بويىنداعى سەزiم تالشىقتارى ارقىلى جاقسى تٷسiنە بiلگەن مارالتاي اقىن تەز سەرپiلiپ, تەز تٷلەيدi.

بەرi مەنi الدايدى, الدانام مەن,

اللا, ٶزiنە امانات قالعان ٶلەڭ, –

دەپ الادى دا:

جٷرەگiمنەن جٷز بۇتاق ٶرiپ شىعىپ

اينالىپ كەتسە, شiركiن, تالعا دەنەم, – دەيدi. 

بۇل ەندi اقىننىڭ جانىن جەپ جاتقان كٷمەن مەن كٷدiكتiڭ تەمiر تورلارىن تاس-تالقان ەتiپ دٷر سiلكiنiپ, قارعا اۋناعان تٷلكiدەي تٷلەپ شىعا كەلۋi. مەيiرiم مەن قايىرىمعا, iزگiلiك پەن جاقسىلىققا ۇمتىلۋى. بۇل جولدار – مارالتاي شىعارماشىلىعىنداعى كٷرە تامىر, باستى كرەدو. ەندi ول قاشانعى «كٶلەڭكەلەرمەن سٷيiسiپ» ٶمiر سٷرمەك. ەندi ول, بiر سەتكە بولسا دا, «قوبىز تارتىپ قاڭقىلداپ» ٶمiر سٷرگiسi كەلەدi.

ەسiلi, مiنەز عانا ادامدى ٶزگەلەردەن دارالاندىرىپ, مiنەز عانا اقىندى ٶزگەلەردەن توسىن سٶيلەتپەك. ونداي مiنەزدi اقىننىڭ قۋانىشى دا ٶزگەشە وبرازدى تiلمەن جاۋاپ قاتپاق. سەنبەسەڭiز, ونىڭ نەرەستەلi بولعان كەزدەگi سەتiنە كٶز سالىڭىز.

ٶمiرگە مۇرسات بەرiلدi...

جارىق دٷنيە  ديدارىن –

ەكەۋمiزگە  بiرگە  جازدى  كٶرۋدi.

مەندە دوس كٶپ, سەندە جاۋ جوق (ەدەمi!)

دۇرىستالدى دٷنيەنiڭ سەلەمi.

لاستاۋعا لايىقسىز – لە يل اللام,

سٷيiنشiگە جانىمدى الساڭ, ال ەندi!

بەس كٷن ويدىم بەسiگiڭنiڭ بەدەرiن.

(و, كiشكەنتاي, – قايتالانباس ٶلەڭiم).

شٷمەگiڭنەن شٷمەتەيiڭ شىقسا امان

كٶرiمدi دە ٶزiڭ قازساڭ دەپ ەدiم.

تۇڭعىش رەت پەرزەنتتi بولىپ كٶكiرەگi قارس ايىرىلىپ تۇرعان ەكەنiڭ جان-جٷرەگiن قاق تiلiپ تۇرعان وسى ٶلەڭنەن بەرiمiزگە ەتەنە تانىس قازاقى قۋانىشتىڭ يiسi بۇرقىراپ تۇرعان جوق پا?!

بiردە ٶزiنە-ٶزi كٷمەن مەن كٷدiكپەن قاراپ, ەندi بiردە, نەرەستەلi بولعاندا, جەر مەن كٶككە سىيماي قۋاناتىن اقىننىڭ, كەيدە بەرiمiز سيياقتى, مىنا قىم-قۋىت, قىرىق قۇبىلىپ تۇرعان دٷنيەنiڭ قىرى مەن سىرىن دا, قاتپار-قاتپار بوپ جاتقان قىرتىسىن دا, تىلسىم-تۇڭعيىعىن دا تٷپتەپ تاني الماي ەرi-سەرi كٷي كەشiپ دال بوپ تۇراتىنى بار. ٶيتكەنi ول ەلi دە ٶزiن-ٶزi تولىق تانىپ بولعان ەمەس. (جالپى, ادام بالاسىنىڭ ٶزiن-ٶزi تانىپ, بiلۋi مٷمكiن بە?!) ەگەر ول ٶزiن-ٶزi تانىپ بولسا, بiردە «قۇران سٷيiپ», ەندi بiردە «شاراپ iشiپ قارقىلداپ» جٷرمەس ەدi عوي. اقىن جانى تۇنىپ تۇرعان قاراما-قارسىلىق, بiر-بiرiمەن كەتiسiپ, بiر-بiرiنە كەرi كەلiپ تۇرعان قايشىلىق. سوندىقتان دا ول كەيدە:

ايت دەدiڭ-اۋ, نە ايتام, جانىم, ساعان.

ەلدi ايتام با ەتەگiن جاڭا جاپقان.

جەردi ايتام با دەنەسiن جارا جاپقان.

كٶلدi ايتام با شٶل بولىپ بارا جاتقان, –

دەپ جول ايىرىعىندا تۇرعان جانداي اڭىراپ مۇڭىن شاعادى.

قاي جاعىنان قاراسا دا كٶڭiل جۇباتارلىق, كٶز سٷيسiنتەرلiك ەشتەڭە تابا الماي قابارجىپ قامىققان اقىن:

جازىلماعان جىرىمدى وقىپ تۇرامىن

قازىلماعان قابiرiمنiڭ قاسىندا, –

دەپ بiر-اق قايىرادى.

قازiر مارالتاي شىعارماشىلىعى بابىنا كەلگەن دەر شاعى. جiلiك مايى تو¬لىق, سiڭiرi بولات سىمداي بەرiك, ەڭ باستىسى – رۋحى قايراتتى. ٶيتكەنi ول رۋحىن حالقىنىڭ «قانى مەن سٷتiنە» يلەپ العان. ونداي تالانتتىڭ بiزدi ەلi دە تالاي- تالاي تامساندىرا بەرەرi سٶزسiز.

«كٶڭIلIمە تاۋدى الىپ,

سەنIمIمە اسپاندى اپ»

كەيدە كٶزگە كٶرiنبەيتiن توزاڭداردان قاپتاعان گٷلدەر, نەمەسە تىرناقتاي عانا دەندەردەن اعاشتار ٶسiپ شىعاتىنى سيياقتى, كiشكەنتاي عانا ەلەۋسiز بiر دەتالدان دا قايراتتى ٶلەڭ دٷنيەگە كەلەدi. وعان كٶپتەگەن مىسالدار كەلتiرۋگە بولادى...

التىنكٶپiرلiكتەردiڭ تاعى بiر تالانتتى ٶكiلi بولىپ سانالاتىن ەمiرحان بالقىبەكتە دە سونداي بiر تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان قايراتتى ٶلەڭ بار. ٶلەڭ – «بابا-ىرىم» دەپ اتالادى. تاقىرىبىنىڭ اتىنا مىناداي تٷسiنiك بەرiلiپتi: «بابالار ىرىمى بويىنشا تiلi شىعۋى كەشەۋiلدەي باستاعان سەبيگە يتاياقتان سۋ iشكiزەدi ەكەن. سونداي جاعداي مەنiڭ باسىمدا دا قايتالانىپتى». ەندi سول ٶلەڭدi وقىپ كەرەيiك.

جۇتاڭداۋمىن, دەمەن بiراق جارلىمىن.

بابا ىرىمى, ەلەگi ەمەس جارعىنىڭ.

قىزىل تiلدi سٶزگە يiلتۋ ٷشiن دە

يتاياقتان سۋدى دا iشكەن بار كٷنiم.

يتاياقتان سۋدى دا iشكەم, سٶكپەگiن.

ايىپتارعا ٶزگە كٷنەم كٶپ مەنiڭ.

ىرزىعىمدى تابام قازiر ەڭبەكپەن,

تiلدi بiراق يەمدەندiم تەپ-تەگiن.

يتاياقتان سۋدى دا iشكەن بار شاعىم

كەز ەمەس-تi ول كٶڭiل كٷپتi, ارسا مۇڭ.

سەن شارشادىڭ سەندi قۋىپ, مەن بايعۇس

بابا-ىرىمعا باعا تاپپاي شارشادىم.

يتاياقتان سۋدى دا iشكەم.

بابانىڭ

ىرىمىنا مiنەزi جات قالانىڭ

كٶشەسiندە كٶپ-كٶرiكتi قىزبەن دە

قىزىپ كەتسەم ىرىلداسىپ قالامىن.

وسى بولدى-اۋ زامانانىڭ ٶلەڭi.

كٶپ بولعان سوڭ كٶر سەزiمi, كٶبەڭi.

يسi تiلگە يلiكپەگەن جاندارعا

يتاياقپەن تاماق بەرگiم كەلەدi.

قۇداي ساقتاسىن.

بiر ىرىم – بiر دەتال. ال ودان ٶنiپ شىققان ٶلەڭ قانداي! سول ٶلەڭ كٶتەرiپ تۇرعان جٷك قانداي! شوق جۇتقانداي كٶكiرەگiڭدi كٷيدiرiپ جiبەرەتiن اشىنۋ مەن ىزا قانداي! ەرينە, ەمiرحان ول اشۋ مەن ىزاسىن الا كٶزدەنiپ ايقايلاپ, جەر توقپاقتاپ بايبالام سالىپ ايتپايدى. يسi تiلگە تiلدەرi سىنباي جٷرگەندەرگە «يتاياقتان تاماق بەرگiسi كەلەتiنiن» ايتىپ سالادى دا, سول بiر اشىنۋعا تولى ىزالى ويىنان شوشىپ كەتكەندەي «قۇداي ساقتاسىن» دەپ جاعاسىن ۇستاپ, تەۋبەگە كەلگەندەي بولادى. بiراق ايتىلۋعا تيiس سٶز, نە بولعاندا دا, ايتىلىپ كەتتi.

شىن اقىن – ۇلتتىڭ ٷنi, رۋحى. ۇلتتىڭ ٷنi بولا الماعان اقىن, بار بولعانى ٶلەڭ قۇراستىرۋشى عانا. ەرينە, ەر اقىننىڭ تابيعاتى دا. بولمىس-بiتiمi دە, دٷنيە تانىمى دا ەر قيلى. اقىن بiتكەننiڭ بەرi ۇلتتىڭ ۇراندى سٶزi مەن ٷنi بولا بەرمەيدi. بiرەۋلەرi – تابيعات قۇبىلىستارىن, ەكiنشiلەرi – ماحابباتتى, ٷشiنشiلەرi – ادام جانىنىڭ يiرiمدi قاتپارلارىن, تاعى بiرەۋلەرi – سۇلۋلىق پەن ەسەمدiكتi جىرلاۋعا بەيiم تۇرادى. بiراق شىن مەنiندەگi اقىن بولاتىن بولسا, سول تابيعات قۇبىلىستارىنان دا, ماحاببات تاقىرىپتارىنان دا, ادام جانىنداعى يiرiمدi قاتپارلاردان دا, سۇلۋلىق پەن ەسەمدiكتەن دە قازاقى ەۋەن, قازاقى مiنەز, قازاقى كٶزقاراس تابۋى كەرەك.

سٶز جوق, جوعارىدا بiز كەلتiرگەن ەمiرحان ٶلەڭi بٷكiل قازاق حالقىنىڭ مۇڭى مەن زارى بوپ كەلگەن بٷگiنi كٶمەسكi, ەرتەڭi بۇلدىر تiل تاعدىرىن كٶر¬سەتە بiلگەن. ييا, بەرiمiز كٶرiپ وتىرمىز, دەل قازiر ەلدiڭ ەكi تiزگiن, بiر شىلبىرىن قولدارىنا ۇستاپ وتىرعان ازاماتتار تiل تاعدىرىن ەرi تارت تا بەرi تارت ەتiپ, قاقپاقىل ەتiپ ويىنشىققا اينالدىرا باستادى. ەمiرحاننىڭ وسى ٶلەڭiن وقىعان كەزدە سولاردىڭ بەرiنە, ٶز قولىڭمەن, يتاياقتان تاماق بەرگiڭ كەپ كەتەدi. جاقسى ٶلەڭگە تەنتi بولۋ دەگەن, وعان تامسانىپ, تاڭداي قاعىپ, كٶ¬زiڭدi جۇمىپ باس شايقاۋ ەمەس. جاقسى ٶلەڭگە تەنتi بولۋ دەگەن سەنiڭ دە تۇتاس بويىڭدا جاتقان وي مەن سويدى, ەرەكەت پەن «بەلەكەتتi» قوزعاپ, ورنىنان كٶتەرۋ. تەبiرەنتۋ, تولقىتۋ.

جالپى, ەمiرحان بالقىبەك ۋاقىت پەن كەڭiستiكتە ٶزiن ەركiن سەزiنەدi. سودان بولسا كەرەك ول بٷگiننەن ەرتەڭگە, ەرتەڭنەن ٶتكەنگە ەمiن-ەركiن ٶتiپ كەتە بەرەدi. ول, تiپتi, كەشەنi جىرلاپ وتىرىپ بٷگiننiڭ گەبiن, بٷگiننiڭ مۇڭىن ايتىپ وتىرىپ كەشەنiڭ مۇڭىن ەشقانداي كەدiر-بۇدىرسىز ٷيلەستiرiپ جiبەرە الادى.

بۇل – ەمiرحاننىڭ ەدەبيەتكە مول دايىندىقپەن كەلگەنiن كٶرسەتسە كەرەك. شىنىندا دا, ەمiرحانمەن ەدەبيەت تۋرالى ەڭگiمەلەسiپ پiكiر جارىستىرا قالساڭ, ايتىسقان ادامىن بiلiمپاز اسقار سٷلەيمەنوۆ سەكiلدi الىپ تا, شالىپ تا جىعىپ كەتپەسە دە, بiرقاتار مەسەلەدە كٶپ ادامعا الدىرمايدى دا, شالدىرمايدى دا. بويىندا  ينتەلەكتۋالدىق قۋات جەتكiلiكتi. ونىڭ ۋاقىت پەن كەڭiستiك iشiندە ٶزiن «ەركiن جەل» سەزiنەتiنi سودان بولسا كەرەك. سوندىقتان دا ول:

جاندى تەربەپ مەڭگiلiكتiڭ اعىنى

تەن ارىدى. ارمان بiرگە ارىدى.

جانارىمدى قىتىقتايدى نۇرىمەن

مىڭ جىل بۇرىن سٶنگەن جۇلدىز  جارىعى, –

دەي الادى.

ەدەتتە, ۋاقىت پەن كەڭiستiكتە ٶزiن ەركiن سەزiنەتiن اقىن, ەڭ الدىمەن, ٶزiنiڭ ٶتكەنiن, ياعني, رۋحاني تامىرىن iزدەسە كەرەك. ونداي اقىن سول رۋحاني تامىردان قورەكتەنiپ, رۋحاني تامىردان كٶكتەپ-ٶنەرi سٶزسiز. ەمiرحان دەل سونداي اقىن. تiپتi ونىڭ عاسىرلار ار جاعىندا قالعان ٶتكەنiڭiزبەن كٷندەلiكتi قاتىسىپ, حابارلاسىپ, سولارمەن ارالاس-قۇرالاس قاتار قونعانداي بولىپ وتىراتىنى بار.

اپتاپ.

ىستىق

اقىل-ەستەن تاندىرعان,

دۇرىس بولار كەڭ دالادا قاڭعىرعان.

قوناتۇعىن جەر جوق دەمە,

قىر استى

بالبال قالا قارسى الادى الدىڭنان, –

دەپ عاسىرلار قويناۋىنا كiرiپ بارا جاتادى. ەرينە, سول بالبال قالانى قىزىقتاپ, وعان تامسانىپ, تاڭعالۋ ٷشiن ەمەس. ەڭ الدىمەن, ٶزiن كٶرۋ ٷشiن, ٶزiن تانۋ ٷشiن.

بەرi وسىندا,

قاس باتىر دا, قاعان دا.

بەرi وسىندا

ارعى اتاڭ دا, اناڭ دا.

ايتشى, دوسىم,

ٶزiڭدi ەمەس, ٶزiڭنiڭ

ٶزەگiڭدi كٶرە بiلسەڭ جامان با?!

ەندi ول بiزدiڭ بولجامىمىزدان دا ەرiرەك كەتتi. ٶيتكەنi اقىن ول بالبال تاستاردان ٶزiن عانا ەمەس, ٶزiنiڭ ٶزەگiن, ياعني تٷپ-تامىرىن تانىپ-بiلمەك. تiپتi ول بالبال تاستارعا جان كiرگiزiپ, ولاردى ەرەكەت پەن قارەكەتكە تٷسiرiپ قويادى. ونىڭ بالبال تاستارمەن «دوستاسىپ» العانى سونشا, «قالا جاقتا جانجال بولسا جان-جاعىڭ, بالبال جiگiت سىيلار ساعان قانجارىن» دەپ ولاردان قولما-قول كٶمەك الاتىن دەرەجەگە جەتكەن. ەرi قاراي وقيىق.

ەر مۇراتىن قولداعانداي داۋىس كٶپ.

توستاعاندا تٷك قالدىرماي تاۋىس تەك.

بالا بولىپ اتتاناسىڭ دالاعا,

دانا بولىپ ورالاسىڭ قالاعا...

سوسىن سەنi ويلايدى جۇرت اۋىش دەپ.

قالا ٶمiرi,

يت تiرشiلiك تاعى دا.

اساۋ مەزگiل مازا بەرمەي قانىڭا

شٶلدەگەندە...

توستاعانىن ۇسىنعان

بالبال تاستار ورالادى جادىڭا.

بەرiن بىلاي قويعاندا, اقىن ەندi عاسىرلار قويناۋىندا قالعان بالبال تاستاردىڭ قولىنداعى سۋسىنعا شٷپiلدەپ تۇرعان توستاعانىنان شٶلiن باسىپتى, مەيiرiن قاندىرىپتى. ەندi ول شاقپاق تاسقا قايرالعان شاربولات قانجارداي ەرi قايراتتى, ەرi ٶتكiر.

دەي تۇرعانمەن, ول قانشاما ٶتكەن تاريحپەن كٶرشi-قولاڭ قونىپ, ونىمەن اۋىز جالاسقان دوس-جارانداي ارالاسقانمەن, ول بەرiبiر وسى ۋاقىت پەن زاماننىڭ اقىنى. ٶيتكەنi ول: «ون عاسىر بۇرىن تۋعاندا, بابامنىڭ جولىن قۋعاندا, توعىسقان توعىز تاراپتىڭ تاڭداۋ بوپ بiرi تۇرعاندا, بويىڭدى, ويىم, جاسىرما. كiم بولار ەدiم راسىندا?» دەپ, ٶتكەن زاماننان ٶز ورنىن iزدەپ الاعاي دا بۇلاعاي كٷيگە تٷسiپ, بٷگiنگi كٷننiڭ كٶكەيiڭدi بiردە كەسiپ, بiردە تەسiپ جاتقان سان قيلى, سان سىرلى تiرشiلiگiنە قايتا ورالادى. ورالادى دا ۋاقىتتىڭ داۋىلدى ٶتiندە قالتىراپ, قامىعىپ تۇرعان حالقىن, تىعىرىققا كەپتەلiپ قامالىپ تۇرعان سول حالىقتىڭ كٶزدەرi جەۋتەڭدەگەن ارمانى مەن ٷمiتiن كٶرەدi. جانارىندا – جاس, جٷزiندە – نالا.

ۋاقىتىمدى كٷتە-كٷتە بiتتi ەلiم.

ماڭاي تۇمان, جۇلدىز بiتكەن اداستى.

كiم بiلەدi, كiمدەر نە iستەپ جاتقانىن,

كiمدەر قالاي جۇباتارىن الاشتى? –

دەي كەلiپ,

قاسiرەتiمدi تٷسiن مەيلi, تٷسiنبە,

ٶز تالايىن ەركiم ٶزi تاپقانداي.

جونارقامدا, جۇلىنىمنىڭ iشiندە

جاۋىنقۇرتى قابiر قازىپ جاتقانداي.

بۇل – تەك قانا اقىننىڭ جەكە قارا باسىنىڭ عانا ازابى ەمەس, ەرينە. بۇل – حالقىنىڭ بٷگiنi مەن ەرتەڭiن ويلاپ قامىعىپ-جابىعاتىن بار قازاقتىڭ قازiرگi حالi. شىنىندا دا, حالقىنىڭ كەلەشەگiن ويلاپ قابىرعاسى قاقىراپ سٶگiلiپ بارا جاتاتىن, ٶزiن-ٶزi قادiرلەيتiن قاي قازاقتىڭ دا ساناسىن جەبiر قۇرت كەمiرiپ, جۇلىنىن جاۋىنقۇرت جالماپ جاتقان جوق پا?! تاعى دا ەمiر¬حان جۇلىنىڭدى جاۋىنقۇرت جالماپ جاتىر دەمەيدi. «جۇلىنىڭنىڭ iشiندە جاۋىنقۇرت قابiر قازىپ جاتقانداي» دەيدi. بەينە بiر مىنا قاتىگەز تاعدىر, زۇلىم ۋاقىت تەنiڭدi جەرگە بەرمەي-اق ٶزiڭە-ٶزiڭدi كٶمەتiندەي. نەتكەن قاتال ٷكiم!

مىنا دٷنيە تۋ-تالاقاي بوپ توزىپ, ويىڭ ونعا, ساناڭ سانعا بٶلiنiپ, تۇلا بويىڭنان قان سورعالاپ قانسىراپ, جان-جاعىڭنان اندىزداعان سان سۇراققا جاۋاپ تابا الماي سانسىراپ قالعان اقىن نە iستەۋ كەرەك.

يا, ارۋاھ!

قالماسام دا تۇرالاپ,

بiزدiڭ باستان ۇشادى ەندi, سiرە, باق.

اقىنىڭ بوپ اڭىرايىن سوڭعى رەت,

سوڭعى سٶزدi تەڭiرiمنەن

سۇراپ اپ!

ەمiرحاننىڭ ٶزi ايتقانداي «قۇداي ساقتاسىن» دەيسiڭ مۇندايدا. ونداي حالدi باسىمىزعا بەرە كٶرمەسiن. بiراق جامان ايتپاي جاقسى جوق دەمەپ پە ەدi دانا حالقىمىز! بۇل سٶزدەر تiپتi دە كٷيرەكتiك ەمەس. قايراۋ. سەنi, مەنi ويلاندىرۋ. وياتۋ. سiلكiنiپ, سەرپiلمەسەڭ تٷپ-تۇقييانىڭمەن قۇردىمعا جۇتىلىپ قۇرىپ كەتەسiڭ دەگەنi. ەيتپەسە, ەمiرحان بالقىبەك «كٶڭiلiنە تاۋدى الىپ, سەنiمiنە اسپاندى اپ» جٷرە الاتىن اقىن.

تەك مەنiڭ بiر بايقاعانىم, بايقاعانىم ەمەس-اۋ, بايقاپ جٷرگەنiم ەمiرحان بالقىبەك تىم ساراڭ جازادى. ەرينە, ساراڭ جازۋ كەمشiلiك ەمەس. ونى ٶزiنە-ٶزi قاتال قاراۋ دەپ اقتاپ الۋعا بولادى. بiراق ونىڭ دا شەتi مەن شەگi بولسا كەرەك. نە بولعاندا دا, مەنiڭ ويىمشا, ەمiرحان ٶز مٷمكiنشiلiگiن تۇساپ, ٶز قارىم-قابiلەتiن ارقانداپ ۇستاپ وتىرعانداي كٶرiنەدi دە تۇرادى. ارقىراپ-سارقىراپ كەلiپ تۇرعان شابىت ارىنىن تiزگiندەپ, ەكپiنiن تەجەپ, ٶزi ايتقانداي «شابىتتى قۇلىپتاپ ٶمiر سٷرۋ كٷنە». بۇل جەردە مەن ونىڭ ٶز «ەسكەرتۋiن» ٶزiنە قاراتىپ ايتقىم كەپ تۇر.

بiر عاسىردىڭ اياعى, بiر عاسىردىڭ باسىندا,

شابىتتارى قۇلىپتا, شاشى اعارعان وتىزدا.

قىرىعىندا قارت بولعان اقىنداردىڭ دا

بولعانىن

ەي, ۋاقىت, ۇمىتپا!

ۇمىتتىرماۋ ٷشiن نە iستەۋ كەرەك ەكەنiن باسقا-باسقا ەمiرحان جاقسى بiلەدi.

«اقىن بولۋ ازاپ قانداي, تەڭIرIم»

جاراس سەرسەك – كiسiلiگi دە, كiشiلiگi دە  بiر باسىنا مولىنان جەتەتiن, جۇرتتى دا سىيلاي الاتىن, ٶزiن دە سىيلاتا الاتىن جايساڭ ازامات. اسپايدى دا ساسپايدى. بييازى سٶيلەيدi, بيپاز جٷرەدi. تiپتi ٷلكەنگە سەلەم بەرەر كەزiندە دە الدىمەن جاعا, ومىراۋىن جٶندەپ, شاشىن تاراپ الىپ بارىپ سەلەم بەرەدi. جٷرiسi دە ەرەك. دەنەسi قارشىعاداي شاعىن بولا تۇرا, قاشان كٶرسەڭ دە, سالماعى توننا تارتاتىنداي اسىقپاي باپپەن باسىپ بارا جاتقانى. ول وسىنىسىمەن, ٶلەڭiنەن دە, ٶزiنەن دە, سٶزiنەن دە جەتiسۋدىڭ بٷكiل ٶسiمدiگiنiڭ يiسi بۇرقىراپ تۇراتىن قۇرداس زامانداسىم,  مارقۇم جۇماتاي جاقىپباەۆتى ەسكە تٷسiرەدi. ول دا وسى جاراس سيياقتى جارتاس كٶتەرiپ كەلە جاتقانداي اسىقپاي باپپەن باساتىن.

جٷرiس-تۇرىستارى ۇقساس بولعانمەن, ەكەۋi بiر-بiرiنە مٷلدەم ۇقسامايتىن بٶلەك اقىندار. ارنالارى دا بٶلەك,  ٶرiستەرi دە بٶلەك.

جاراس تا التىنكٶپiرلiكتەردiڭ iشiندە العاش كٶرiنگەن, جۇرت اۋزىنا ەرتەرەك iلiنگەن, كٶزگە بiردەن تٷسكەن اقىنداردىڭ بiرi.

حالقى ەركەلەۋ,

سٷمبە دەيتiن اۋىلدان

الماتىعا ٶزiمدi iزدەپ كەلiپ ەم, – 

دەيدi ول العاشقى ٶلەڭدەرiنiڭ بiرiندە. باسقا جۇرت الماتىعا iلiم-بiلiم, ورتا iزدەپ كەلۋشi ەدi, ال بiزدiڭ جاراس الماتىعا ٶزiن iزدەپ كەلگەن. ە دەگەندە  توساڭداۋ ەستiلگەنمەن, اڭلاپ قاراعان جان بۇل جولداردىڭ استارىنان ٷلكەن مەن مەن ماعىنا كٶرگەن بولار ەدi. شىندىعىندا دا, قاي-قايسىمىز الماتىعا ٶزiمiزدi تانۋ ٷشiن, ياعني ٶزiمiزدi تابۋ ٷشiن كەلدiك قوي. ٶزiڭدi تاني الماساڭ ٶزiڭدi تابا المايسىڭ. ياعني ٶزiڭدi تابا الماساڭ, ٶزiڭدi تاني المايسىڭ. جۇرت تا سەنi تاني المايدى. بۇل – بەسەنەدەن بەلگiلi جايت. جاراس وسىنى دەل تاپقان. 

ٶزiمدi iزدەپ تابا الدىم با بۇل ماڭنان

ول جايىندا جار سالعام جوق ەرتەرەك.

موينىن قىسىپ مۇڭدانادى بiر ارمان,

قوينىن اشىپ بiر ٷمiت جٷر ەركەلەپ.

ەرينە, مەن ٶزiمدi-ٶزiم تانىدىم, ٶزiمدi-ٶزiم تاپتىم دەپ ەشكiم دە ايتا المايدى. تiپتi, ٶزiن-ٶزi تاپقانىنا كٶزi جەتكەن ادام دا. ايتسا, ول ادام داڭعوي, نەمەسە ٶزiن-ٶزi ەلi تاپپاعان ادام. سەنiڭ ٶزiڭدi-ٶزiڭ تاپقانىڭدى بىلايعى جۇرت ايتۋى كەرەك.

بiزدiڭ سىرت كٶز رەتiندە بiردەن ايتا¬رىمىز, جاراس سەرسەك ٶزiن ٶزi تاپقان اقىن. ونىڭ قازiر ەدەبيەتتە ٶز ورنى, ٶز داۋىسى بار.

ول, تاۋدا ٶسسە دە, تاۋ ٶزەندەرiندەي بۇرقان-تالقان بوپ, تاسىپ-تٶگiلiپ, استان-كەستەنi شىعىپ, اپتىعىپ, اسىعىپ سٶيلەيتiن اقىنداردىڭ سويىنان ەمەس. ٶزiنiڭ جٷرiس-تۇرىسى سيياقتى باپپان سٶيلەيتiن, باپپەن سٶيلەپ وتىرىپ, قاتپارلى قىرتىسقا, استارلى استارعا ٷڭiلەتiن اقىن. سوندىقتان دا ول جۇرتتىڭ بەرi كٶرە الاتىن جايتتاردى ەمەس, «تiگiستەردiڭ قىرتىسىن قالقان ەتكەن بيتتەردi, اساياقتىڭ ەرنەۋiن تالقان ەتكەن يتتەردi» كٶرگەندi جاقسى كٶرەدi. سوندىقتان دا ول:

توپىراعىن تامىردىڭ  جەرiنبەيتiندiگiنە,

تاڭقالامىن

سودان سوڭ كٶرiنبەيتiندiگiنە, –

دەيدi.

اتام قازاقتا «ايتپاساڭ, سٶزدiڭ اتاسى ٶلەدi» دەگەن اسا قادiرلi, اسا قاسيەتتi سٶز بار. بۇل سٶز, ەڭ الدىمەن, الدىنا اق قاعازدى اق جاينامازداي جايىپ, قولىنا تەكتi قۇستىڭ قاۋىرسىنىنداي قالام ۇستاعان اقىندى ٷلكەن مٷددەلەرگە مiندەتتەپ تۇرعان سٶز. ەگەر سەن تابيعات بەرگەن تالانتىڭدى سول مiندەتتiڭ ٷدەسiنەن شىعارۋعا جۇمساي الماي, انادان بiر ٷركiپ, مىنادان بiر شوشىپ, اناعان بiر جالتاقتاپ, مىناعان بiر جالباقتاپ, ٶزiڭدi-ٶزiڭ رەسۋا ەتiپ ايتا المادىڭ با, وندا سەن سٶزدi عانا ەمەس, ٶزiڭدi دە ٶلتiرiپ تىنعانىڭ. سٶز, قاشاندا كيەلi. سٶز ٶلسە دە, ونىڭ كيەسi ٶلمەيدi. ونىڭ كيەسi دٷنيەنi كەزiپ جٷرەتiن بولسا كەرەك.

ەرتەدە-ەرتە, تۇنشىعىپ ٶلگەن سٶزدەر مىڭ,

تٷرەگەپ كەلiپ تٷسiمدە مەنi قارعادى.

تەڭiرiم,

ماعان كٶرسiن دەپ تاعى كٶز بەردiڭ,

كٶرسوقىر ەكەم,

اقتالار امال قالمادى.

سٶزiم مەن كٶزiم كەبiنسiز ٶلiك سەكiلدi –

جالاڭاشتاندى,

بارادى باستان كٷز ٶتiپ.

حالقىما قايتىپ كٶرسەتەم قانسىز بەتiمدi.

ٶلiكتەرiمدi وتىرار بولسام كٷزەتiپ.

سiز ەندi, بiر پەسكە, سٶزدەردiڭ ٶلiكتەرiن كٷزەتiپ وتىرعان اقىندى كٶز الدىڭىزعا ەلەستەتiڭiزشi. تۇلا بويىڭىز دiر ەتە تٷسەرi سٶزسiز! سونان كەيiن اقىن:

كەلiستi ۇل دەۋگە كەيپiمدە كەسكiن كەم مەنiڭ

بەسiكتەن بوساپ,

ەسiككە جەتپەي كٶنەرگەم, –

دەپ جابىعىپ, كٷيزەلەدi. جابىعىپ, كٷيزەلمەي قايتسiن «ەرمiن دەپ ەلگە سەمسەردi سٷيiپ سەرت ەتسە دە» «قارا ورمان ويدى قاشقاقتاپ جٷرiپ مەرت ەتiپ, ونىڭ دا بەيiتiن كەۋدەسiنە سالىپ» كٶتەرiپ جٷرسە.

بۇل ٶلەڭ, سٶز جوق, ٶزiن ەلدiڭ پەرزەنتiمiن, حالىقتىڭ ازاماتىمىن دەپ جٷرگەن كiم-كiمدi دە قاتتى ويعا قالدىراتىن, وسى مەن ٶزi نە iستەپ جٷرمiن, نە سiتەۋiم كەرەك ەدi دەگەن مەڭگiلiك سۇراقتار استىنا بايلاپ قوياتىن ٶلەڭ. شىنىندا, بiز نەگە وسىنشاما كٷيگەلەك, نەگە وسىنشاما جالتاقپىز?

اپىر-اۋ, بiز مىنا ٶمiرگە «ۇرپاق ٷنiن ۇران ەتسەم دەپ ەدiم, مۇڭ-زارىڭدى بiر ەن ەتسەم دەپ ەدiم» دەپ كەلمەپ پە ەدiك?! سول انتتاي ۋەدەنiڭ ٷدەسiنەن, كٶزiن الماي قادالىپ قاراپ وتىرعان قالىڭ قاۋىمنىڭ سەنiمiنەن نەگە شىعا المايمىز?! جاندى جارالايتىن, وي-سانانى سارسىلتاتىن سۇراق كٶپ. سۇراق, سۇراق, سۇراق! جاراس تا سول سۇراقتارعا جاۋاپ iزدەيدi. ەرينە, ونىڭ ەلەڭكەدەي جالاڭداپ تۇرعان بۇل سۇراقتارعا ناقتى جاۋابى جوق. بۇل سۇراقتارعا ەشكiم دە ناقتى جاۋاپ بەرە الماق ەمەس. ونىڭ تەك ناق بiلەرi, سول ەلiڭ مەن جەرiڭ ٷشiن ەرەكەت ەت, قولىڭداعىنى ٷلەستiر, اۋزىڭداعىنى جىرىپ بەر. سونداي ەرەكەتكە دايىن ەكەنiنە ول عاشىق جاننىڭ الدىندا تۇرىپ سەرت بەرگەندەي بولادى.

سەزiم دەيتiن جانىمدى ٶرتەپ جاسىندى وت,

سەن شٶل بولساڭ جاۋماق بولعام جاۋىن بوپ.

اسقاق باسىن تابانىندا تاپتاعان

ەتتەڭ مەنiڭ بابام-سىندى جاۋىم جوق!

سەنiڭ عانا ٷستەم بولىپ جارلىعىڭ,

مەنiڭ تiپتەن شىقپاي سٶنiپ  قالدى ٷنiم.

مەن دەنەمدi تٶرتكە بٶلiپ جوق بولام

ٷلەستiرiپ كەمتارلارعا بارلىعىن.

كٶڭiلiمنەن كٶرiپ سوڭعى جولىمدى,

كٶزسiز تاۋىپ بارام سونسوڭ قورىمدى.

ەلi ەشكiمنiڭ جاعاسىنان الماعان

سىيعا تارتام قولسىزدارعا قولىمدى.

شاتاستىرعان جاسىق پەنەن جاسىندى

قانشاڭىزدى باسسىز يىق باسىندى.

سىيعا تارتقان قولىممەنەن كەسiپ ال

ازىعى كٶپ, جازىعى جوق باسىمدى.

ەندi اقىن ٶزiنiڭ قولىمەن ٶزiنiڭ باسىن كەسiپ السىن مەيلi, بەرiبiر ول, نە نەرسەگە دە بەيiل.

يىعىنا ٷلكەن جٷك ارقالاتىپ, الدىنا iرi ماقسات قويعان ونداي اقىن مىنا دٷنيەنiڭ جالت-جۇلت ەتكەن قىزىعى مەن دۋىلداعان توي-دۋمانىنا قاراماق ەمەس.

«كٶڭiلدi جىر جازۋعا كەلمەي قويدى ىڭعاي بiر» دەپ ونداي جالتىلداق, جىرتاقاي ٶمiردەن ٶزiن سىرت ۇستاپ قانا قويماي, قۇلقىنىڭ دا, نيەتiنiڭ دە مٷلدە جوق ەكەنiن بiلدiرەدi. ال ونداي اقىن سوندا نە iستەمەك, نەنi باقپاق?

ٶزiمە-ٶزiم اقىن بولدىم, لەيلiدiم,

جىرعا قوسىپ مەجنٷنiن لەيلiنiڭ.

قارا تٷندە بiلتە شامنىڭ تٷبiنەن

اۋىلىن شولىپ وتىرامىن قايعىنىڭ.

ەندi اقىننىڭ مۇڭداسى دا, سىرلاسى دا ەلiنiڭ قايعىسى. مۇنداي سەتتە ونىڭ كٶزiنە «قاردىڭ ٶزi اپپاق قايعى» بوپ كٶرiنەدi. دەگەنمەن, ەگەر اقىن تەك حالقىنىڭ قايعىسىن باقىلاپ-شولۋشى دەڭگەيiندە قالسا, وندا ونداي اقىننان نە ٷمiت, نە قايىر. وندا ول ٶزiن عانا ەمەس, وقىرمانىن كٷيرەتۋگە, ونىڭ ساعىن سىندىرۋعا قىزمەت ەتسە كەرەك. شىن اقىن, ەدەتتە, حالقىنىڭ قايعىسىن كٶرە وتىرىپ, وعان قانجىلاپ ورتاقتاسا وتىرىپ, ودان رۋحاني قايرات الۋعا تيiس. ييا, ييا, قايعىنىڭ ٶزiنەن رۋحاني قايرات الۋى تيiس. وسىنى جاقسى تٷسiنە بiلگەن جاراس سەرسەك اۋىلىنا حات جازعان بiر سەتiندە «دايىن بول, تاڭدانباستان, مەن بiر كٷنi نالادان نايزاعايعا اينالعاندا» دەپ ٶزiنiڭ باستى ماقساتىن جايىپ سالادى. حالقىنىڭ بٷكiل مۇڭ-زارى مەن ۋايىم-قايعىسىن جان-جٷرەگiنە قۇيىپ العان اقىن, قالايدا نالادان نايزاعايعا اينالۋعا مiندەتتi. ونسىز بەرi بەكەر, بەرi بوس سٶز. ەرينە, قايعىعا ورتاقتاسا بiلۋ دە ٷلكەن ازاماتتىق بولمىس. بiراق ول اقىن ٷشiن ازدىق ەتەدi. ٶيتكەنi اقىن پارىزى قايعىعا ورتاقتاسا وتىرىپ, سول قايعىنى سەيiلتۋگە ۇمتىلسا كەرەك. وسىنداي ماقسات-تiلەككە بiلەگiن سىبانىپ, بەلiن بۋىپ شىققان اقىن «اتتاپ ٶتiپ ٶزiنiڭ قابiرiنەن» جولعا شىعادى. توسىن مiنەز. توسىن ەرەكەت. باسقا-باسقا ٶز قابiرiن اتتاپ ٶتiپ جولعا شىعۋ, تiپتi «قايدا بارارىن» انىق بiلمەي تۇرسا دا, وسىنداي توسىن مiنەزدi قاجەت ەتسە كەرەك.

سٶز جوق, ول جولدىڭ كەدiر-بۇدىرى, يرەلەڭ-بۇرالاڭى كٶپ. ول ەندi تالاي-تالاي قييامەت-قايىم قيىندىققا, تالاي-تالاي سارساڭعا تٷسiرiپ سابىلتىپ قوياتىن كەدەرگiلەرگە كەزدەسەرi حاق. ٶمiر دەگەن دە قىزىق قوي. جٷرگەن سايىن, ونى كٶرگەن سايىن, وعان ٷڭiلگەن سايىن دال بولاسىڭ, تiپتi بەرiنەن كٶڭiلiڭ سۋىپ, ايدالادا قالعانداي بٷكiل iشكi دٷنيەڭ اڭىلجىپ, نە iستەرiڭدi بiلمەي دەل-سال بوپ, داعدارىسقا تٷسەرiڭ حاق. وندايدا اقىننىڭ:

قىر باسىنان تٶمەنگە سەنبەي قارار,

قايىڭدار-اي, بۇل كٷندە جايىم باسقا.

شاريعات پەن تابيعات ۇقساس دەۋشi ەم

ادام باسقا ەكەن عوي, قايىڭ باسقا... –

دەپ مۇڭ شاعاتىن تۇستارى از بولمايدى, ەرينە.

بiراق, بەرiبiر, دٷنيەنiڭ ەر بiر ٷنi مەن دىبىسىنا قۇلاعى تٷرiك, ونىڭ ەر بiر قيمىل-قارەكەتiنە كٶزi اشىق, بەرiن بىلاي قويعاندا «تەڭiرiنiڭ كەرۋەتiنiڭ سىقىرلاعانىنا» – دەيiن ەستiپ, بiلiپ وتىرعان جاراس سەرسەكتiڭ «اقىن بولۋ ازاپ قانداي, تەڭiرiم» دەپ ايتۋىنىڭ ٶزi-اق ونىڭ زور مiندەت, ٷلكەن ماقسات جولىنا تٷسكەنiن كٶرسەتسە كەرەك. بiزدiڭ جاراستىڭ سول ازاپتى جولدا ارىماسىنا سەنiمiمiز مول.

«كIرپIگIنە قان قاتىپ قوعامىڭ تۇر»

باۋىرجان باباجانۇلى بارىنشا قاراپايىم جازادى, شەشەن جازادى, بiر سٶزبەن ايتقاندا, قازاقى اقىن. تابيعاتى قازاقى. بiزدە قازاقى جازۋدى, قازiرگi زامان قۇبىلىسىنان كەش قالىپ قويعانداي, ۋاقىت كٶشiنە iلەسە الماي قالعانداي, كٶنە ستيل, ەسكi سٷرلەۋدi شيىرلاپ جٷرگەن سيياقتى كٶرەتiندەر بار. باۋىرجان تۋرالى ولاي ويلاۋ كٷنە. ول تiپتi دە زامان قۇبىلىستارىنان دا, ۋاقىت كٶشiنەن دە سىرت قالعان اقىن ەمەس. قازاقى  كٶرiنەيiن دەپ ٶلەڭ جولدارىنا قاپتاعان ارحايزمدەردi ارقالاتىپ تا قويمايدى.

ونىڭ ەرەكشەلiگi سوندا – قانداي بiر كٷردەلi ۇعىمدى دا قازاق جانىنا جاقىن ەتiپ قورىتا بiلەتiندiگiندە. ول سٶز iزدەپ, ونى جاماپ-جاسقاپ جاتپايدى, سٶزدiڭ ٶزi تابيعي تٷردە قۇيىلىپ جاتادى. ياعني, قازاقى سيتيحييالىق مiنەز. قاي ٶلەڭiن وقىساڭىز دا, ودان كٶكiرەك سارايىڭدى اشىپ جiبەرەتiن دالانىڭ اڭقىلداعان جەلi ەسiپ, نٶسەردەن كەيiنگi جۋساننىڭ كەرمەك يiسi بۇرقىراپ قويا بەرەدi. ونىڭ ٶلەڭدەرiندەگi مۇنداي قازاقي جايدارى مiنەز ۇلتتىق تاقىرىپتاردى جازعاندا عانا ەمەس, مٷلدە باسقا تاقىرىپتاردى جىرلاعاندا دا, اتاپ ايتقاندا, «ەسكەندiردiڭ مٷيiزi», «سٷلەيمەننiڭ جٷزiگiندە» دە انىق كٶزگە ۇرىپ تۇرادى. مەسەلەن, سول «سٷلەيمەننiڭ جٷزiگiن» الايىقشى. بۇل ٶلەڭدە باۋىرجان جۇرتتىڭ بەرiنە بەلگiلi وقيعانى حابارلى سٶيلەمدەرمەن بايانداپ جاتپايدى. ودان وسى زامانعا ساي فيلوسوفييالىق مەن-ماعىنا iزدەيدi. Iزدەگەندە دە ناقتى ەرەكەت ارقىلى, ياعني سٷلەيمەننiڭ جٷزiگiن قولىنا كيiپ الىپ سٶيلەيدi.

قايران باسىم بولعان كەزدە بiر ەلەك

جالعاي الماي بiر ويلاردىڭ ٷزiگiن,

پايعامباردان قالعان ماعان مۇرا دەپ

تاقتىم قولعا سٷلەيمەننiڭ جٷزiگiن.

سودان كەيiن كٷندەر كەشتiم قىزىقتى ەڭ,

قۇشاعى ىستىق باقتىڭ اۋىلىن مەكەندەپ.

سەۋلە تٷسiپ, جازۋ شىقتى جٷزiكتەن

«بايقا, بالا, بۇل كٷندەر دە ٶتەر» دەپ.

تاقىرىپتى قازاقشا قورىتۋ, ياعني قازاق ۇعىمىنا جاقىن, قازاق ۇعىمىنا سiڭiمدi ەتiپ بەرۋ دەگەن وسى. ەيتپەسە, سٷلەيمەننiڭ جٷزiگiندەگi مەتiندە «بايقا, بالا», دەگەن تiركەس جوق قوي. «بايقا, بالا, بۇل كٷندەر دە ٶتەر» دەگەن تiركەس قازاق ٷشiن ەلدەقايدا سالماقتى, ەلدە قايدا ۇعىنىقتى.

ەرينە, باقىت دەگەنiڭiز دە بايانسىز. ول دا تاس تٶبەڭدە بۇلبۇلداي تامىل

جىتىپ سايراپ, توتىقۇستاي مىڭ قۇبىلىپ تۇرادى دا, كٷندەردiڭكٷنiندە باسىڭا بiر ساڭعىپ ۇشىپ كەتەدi.

اتتان تٷستiم, تٷستiم دۇشپان تورىنا,

ازاپ شەكتiم, يت ٶمiردەن جەرiندiم.

دالباسالاپ قاراپ ەدiم قولىما

بۇل كٷننiڭ دە ٶتەتiنiن ۇعىندىم.

ەلبەتتە, باۋىرجاندى قينايتىنى ٶز باسىنىڭ حالi ەمەس. ونى قينايتىن جايت, كٶكiرەكتەرi اياققاپتاي-اياققاپتاي بوپ, كەۋدەلەرiنە نان پiسiپ, ىسقىرىقتارىمەن جەر جارىپ, جەتi قابات تارالعىنى قاتار ٷزiپ جiبەرەردەي بوپ شiرەنiپ, كٶزدەرiن شەل باسقان اسىپ-تاسقاندار. سولاردى كٶرiپ تۇرعان باۋىرجان:

سوڭىنا ەرگەن كٶپ يتiنە ٷرگiزiپ

ەندi تiزە باتىرماس دەپ مىنا ەلگە,

تىم بولماسا تٷسسە كٶكتەن بiر جٷزiك

كيگiزەر ەم, شiركiن, انا بiرەۋگە... –

دەيدi. ٶلەڭ بiتتi. بiراق وقىرماندى تولعاندىراتىن, تولقىتاتىن تولعاقتى وي قالدى. جالعاندى جالپاعىنان باسىپ جٷرگەن سول شiرەنگەن شiركiندەردiڭ قولدارىنا سەنiڭ دە سٷلەيمەننiڭ جٷزiگiن كيگiزگiڭ كەلiپ كەتەدi.

جالپى, باۋىرجان سٶزدi اسا قاسيەتتi ۇعىم, ياعني, دٷنيەنiڭ التىن دiڭگەگi, اسىل قاعيداسى دەپ بiلەدi. ول ەرتەرەكتە جازىلعان «سٶز» دەگەن ٶلەڭiنە كيەلi كiتاپتاعى «ەۋەلi سٶز بولعان» دەگەن تiركەستi ەپيگراف ەتiپ الۋىنىڭ ٶزi سودان بولسا كەرەك.

ماقسات باسقا, ٶزگە ارمان,

بولمىسىم دا... كٶنەردi.

...اتامىزدان سٶز قالعان,

نە قالدىرام مەن ەندi?

ساپ, ساپ, كٶڭiلiم – بوزجورعام,

جوق نەرسەگە نالىما.

«ەڭ ەۋەلi سٶز بولعان»,

سٶز بولادى سوڭى دا!

راس قوي. ادامدى شىر ەتiپ جەرگە تٷسكەننەن ەۋەلi سٶز كٷتiپ الادى, سوڭعى ساپارعا اتتاناردا سٶز شىعارىپ سالادى. سوندىقتان دا, سٶز قادiرiن بiلۋ دەگەن سٶز – ٶز قادiرiڭدi بiلۋ دەگەن سٶز. ٶز قادiرiڭدi اسقاقتاتام دەسەڭ, وندا سەن سٶز قادiرiن اسقاقتات. ٶيتكەنi مىنا دٷنيە سٶزبەن عانا ٶلشەنەدi, سٶزبەن عانا باعاسىن الادى. ٶمiردiڭ الاعاي دا بۇلاعاي الاساپىران تiرشiلiگiنە دە, ادام جانىنىڭ جىقپىل-جىقپىل تٷكپiرلەرiنە دە قوعامدا بولىپ جاتقان اق تٷتەك, قارا قۇيىندى قۇبىلىستارى مەن ساپىرىلىستارىنا دا تەك سٶز ارقىلى ٷڭiلە الاسىڭ.

نەسiن ايتاسىڭ, قازiر بiزدiڭ كٷنiمiز, قاشانعىداي, «قاسقىر بايلاپ ۇستاعانداي قورادا» بولىپ تۇر عوي. ىلعي بiر بiتپەيتiن دە قويمايتىن  ارباسۋمەن, اڭدىسۋمەن كٷن كەشiپ كەلەمiز. سودان بارىپ سان سوعىپ وپىناسىڭ, تiپتi وماقاسا قۇلاپ, بiر جاق قابىرعاڭ وپىرىلىپ قۇلاعانداي بولاسىڭ. ولاي بولماسا, اقىن:

مەن, مەن ەدiم, مەن ەدiم,

تاۋعا اينالدىم, تٶبە ەدiم.

ەگەمەندi ەل بولدىم,

ەندi مەڭگi جايقالادى جەلەگiم

... دەپ ەدiم.

بiراق, بiراق ازات, دارقان ەلiمە

تiلiم كەرەك بولمادى.

دiلiم كەرەك بولمادى.

دەل وسىلاي كەتە بەرسە ەگەردە

مەنiڭ داعى بولار ما ەكەن كەرەگiم?! –

دەمەس ەدi عوي. دەل قازiر بەرiمiزدiڭ جانىمىزدى جەپ, ەتiمiزدi ەزiپ, سٷيە-گiمiزدi كەمiرiپ جاتقان سۇراق وسى عوي. «مەن, مەن ەدiم, مەن ەدiم» دەپ جٷرگەن مىنا ەلدiڭ كەرەگi بار ما ٶزi?! ەي, قايدام... ٶيتكەنi «قازاقتى الداۋ» دەيتۇعىن بiر ويىن بار, قازاقستان دەيتiن مەملەكەتiمدە»... سول ويىننان «ويىنىمىز وسىلىپ» كەتپەسە يگi ەدi...

ەل مەن جەر تاعدىرىن ويلاۋمەن قابارجىپ جٷرەتiندiكتەن بە, جوق, ەلدە و باستاعى تابيعي بولمىس-بiتiمiنەن بە, باۋىرجاننىڭ ەڭ بiر جاقسى كٶرەتiن مەزگiلi – كٷز. كٷزدi مول جىرلاپتى. تiپتi ول كٷزدi ادام كەيپiنە ەنگiزiپ, ونى شەلكەس مiنەزدi, دولى, دٷلەي قيمىلدى  قۇداعاي رەتiندە قابىلدايدى.

سەلەم بەردiك, تٶرگە شىق, كٷز-قۇداعاي,

قۇرمەتiمiز قالعان با, سiزگە ۇناماي?

قاباعىڭنان قايمىعىپ, كەتتi شىعىپ

قىز مiنەزدi جاز دەيتiن بiزدiڭ اعاي.

داڭعىراتىپ بۇلت-نٶكەر شەلەكتەرiن

جەلiكتiرەر اناۋ جەل جەلٶكپەنi.

ەجەمiزدiڭ ٶرمەگiن كٷرت ٷزiپسiز,

سەل سابىر ەت, قۇداعاي, و نەتكەنiڭ?

بiزدiڭ ەربiر iسiمiز كٷنە سىندى.

ٶرشەلەنە جاياسىڭ قۇلاشىڭدى.

جەكجات جٶنiن بiلمەيتiن ەل ەمەسپiز,

اقىلعا كەپ, بەر ەندi بiر اشۋدى.

قايىڭ شاشىن جۇلىپسىز, وبالداعى-اي,

...بۇرىن قالاي كەلگەنبiز ابايلاماي.

بiز ەڭكەيگەن سايىن سiز شالقاياسىز

مiنەزiڭiز, اپىر-اي, قالاي-قالاي?

بۇل ٶلەڭگە تٷسiنiك بەرiپ جاتۋدىڭ ٶزi ارتىق. سۋرەت – ٶلەڭ. وبراز – ٶلەڭ. ەشقانداي تالقىلاپ, تاراتىپ جاتپاي-اق بەرi اپ-ايقىن. بۇل ٶلەڭنiڭ تاعى بiر كٶزگە ۇرىپ تۇرعان ەرەكشەلiگi بارىنشا قازاقى مiنەزiندە, ياعني قازاقى ورىندالۋىندا. سول ٷشiن دە ەدەيi كەلتiردiم, باۋىرجاننىڭ سٶزدەن ٶزiمiزگە ەتەنە تانىس سۋرەت سالا بiلەتiن شەبەرلiگiنە تەنتi بولعاندىقتان. ەيتپەسە, ابايدىڭ «قىس» ٶلەڭiنەن باستاپ جىل مەزگiلدەرiن ادام كەيپiنە كەلتiرiپ سۋرەتتەيتiن ٶلەڭدەر, قۇدايعا شٷكiر, جەتiپ ارتىلادى.

نەگiزiنەن, باۋىرجان كٷزدi ٶزiمنiڭ كٶڭiل-كٷيiمنiڭ اۋا رايى, جان قۇبى-لىستارىمنىڭ كليماتى دەپ بiلەدi.

مٶلدiر بۇلتتان پەرەنجi جامىلدى اي دا,

شارشادى عوي... اسپان سەل دامىلداي ما?

«جىلاما ەندi, سٷرتكiن, – دەپ – كٶز جاسىڭدى»

اقىل ايتار كٷزگە ەشكiم تابىلماي ما?

مەن-اق اقىل ايتار ەم, تٷسiن, بiراق...

بiرەۋ الىپ كەتكەندەي كٷشiمدi ناق.

ايقايلايمىن, داۋىسىم شىعار ەمەس,

تۇر ٶيتكەنi, مەنiڭ دە iشiم جىلاپ.

كٶڭiلدiڭ كٶپ بوياۋى وڭار شەردەن,

بiزگە-داعى كٶپ ادام بولار سەنگەن.

سول سەنiمنەن شىعايىق, جىلاما, كٷز,

... الدىمەنەن سەن توقتا, سودان سوڭ مەن.

«كٶڭiلiنiڭ كٶپ بوياۋى شەردەن وڭىپ» كەتكەن باۋىرجاننىڭ iشiن قانجىلاتاتىن جاعداياتتار كٶپ بولىپ تۇر. تىم كٶپ. ٶيتكەنi «شىندىعىڭىز بٷگiندە تۇلدىرى جوق تۇل جەتiم». ٶيتكەنi ول «مىستان-ٶمiر قولىنان كٶزەمەنەن قايعى iشكەن». ٶيتكەنi ول:

دانعازانىڭ بۋىنا ماڭ دالا ماس,

جاپىراقسىز قۋرادى ورمان-اعاش.

كiرپiگiنە قان قاتىپ قوعامىڭ تۇر.

ٷمiت كٷتكەن ۇرپاعىڭ ول جالاڭاش.

ارمانىمەن قوندىرعان ايعا ٶلەڭiن

ادالدىقتىڭ ەر كەزدە بايراعى ەدiڭ.

ەتiك ساتىپ ەرتەڭiڭ بازاردا جٷر,

ەندi كٷنiڭ نە بولار قايران ەلiم? –

دەگەن ەتiن ەزiپ, سٷيەگiن ٷگiتiپ جiبەرەتiن اۋىر سۇراقتىڭ استىندا جٷر. قاي جاعىنا قاراسا دا ەڭسەسiن باسىپ, جان-جٷرەگiن تالاپ, سەزiم تالشىقتارىن وتاپ جiبەرەتiن كٶرiنiستەردi كٶرە-كٶرە كٶڭiلi ەبدەن قايتقان اقىن «باقىتسىزدىق پەن اقىندا بار ما ەكەن ەلدە ٷندەستiك» دەگەن زiل باتپان تۇجىرىمعا كەلەدi.

مەن بۇل ماقالامدى باۋىرجاننىڭ ٶز ٶلەڭiمەن اياقتاعىم كەلiپ تۇر. ٶيتكەنi ول ٶلەڭ كٶبiمiزدiڭ قازiرگi كٶڭiل-كٷيiمiزدiڭ ەڭ كەرەكتi پەرنەسiن دەل باسىپ, شەر-مۇڭىمىزدىڭ شەگiن دەر كەزiندە قاعىپ جiبەرەتiن جۇپ-جۇمىر قالپىندا, اياق-قولى بالعاداي بوپ تۋا سالعان ٶلەڭ ەكەن.

جٷرەگiمدi بيلەگەندە نالا-مۇڭ,

حال-جايىمدى سۇراي بەرمە, قاراعىم,

قۇلاي-قۇلاي تاۋسىلعان بار امالىم,

كٷرسiنۋدەن كٷلگە اينالعان جانارىم.

لاۋلاي الماي, بىقسىپ جانعان شالامىن.

قاراشانىڭ بۇلتى-سىندى تٷنەرگەن

قارا كٶزدەن قان اعىزىپ كٷلەم مەن.

جانارىندا قايعى جۋساپ, مۇڭ ٶرگەن

قارا تٷننiڭ ٷرپiنەن مەن جىر ەمگەم.

سودان بولار كٶڭiلدiڭ كٶپ كەتەۋi,

مەنiڭ جانىم – كٶڭiلسiزدiك مەكەنi.

قييالىمنىڭ قانجىلاعان جانارى,

ارمانىمنىڭ جاسقا تولعان ەتەگi.

كٶكiرەگiمدە كٷرسiنگەندە شەرلi ٶلەڭ,

سەبي-مۇڭدى بەسiگiمدە تەربەپ ەم...

ٶز سەزiمiن ٶزi ٶلتiرiپ جەرلەگەن

قاندى قولدى قاتىگەزبiن مەن دەگەن.

حال-جايىمدى سۇراي بەرمە سەن مەنەن.

«ورماندى سٶزدIڭ ايماعىن ومبىلاعان وي بۇزار»

وسى توپتاما ماقالالارىمنىڭ باس جاعىندا ەمiرحان بالقىبەك تۋرالى جازعان پiكiرiمدە مەن ونىڭ تىم ساراڭ جازاتىنىن ەسكەرتكەندەي سٶز ايتىپ, بiراق ساراڭ جازۋدىڭ تiپتi دە ايىپ ەمەس ەكەنiن, سولاي بولا تۇرا, قولىنا قالامدى جيiرەك قولعا العانىن قالايتىنىمدى بiلدiرگەندەي بولىپ ەم. بۇل تولقىندى وقي كەلە, ساراڭ جازۋ «اۋرۋى» ولاردىڭ بەرiنە دە تەن ەكەنiن ۇقتىم. الدى قىرىققا كەپ قالعان, باياعى بiزدەر سەكiلدi قىسپاق پەن قۇرساۋدا, ياعني قاتىپ-سەمiپ قالعان, سىقيعان ستاندارتتا ەمەس, الاساپىرانى دا, الىس-جۇلىسى دا كٶپ قىم-قۋات, الاقۇيىن دٷنيەنiڭ iشiندە جٷرسە دە نەگە سونشالىقتى ساراڭ جازاتىندارىنا تٷسiنبەي-اق قويدىم. قۇداي-اۋ, ٶلەڭ دەيتiن بiردە جامىراسا تابىسىپ, بiردە جاعالاسا تەبiسiپ جاتقان مىنا قاتال دا قازىمىر ۋاقىتپەن شاپپا-شۇپ ۇستاسىپ, قويان-قولتىق تارتىسقا تٷسەتiن سون¬شالىقتى ۇشقىر جانر ەمەس پە?! ەرينە, نە بولسا سونى جازا بەرمەۋ كەرەك, نە بولسا سونىڭ جەتەگiندە كەتە بەرمەۋ كەرەك, نە  بولسا سونى ەشقانداي ەلەكتەن ٶتكiزبەي, iشكi قۋات-قارىمىڭدا قورىتىپ الماي, دٷمبiلەز قالپىندا ٶلەڭ ەتە بەرمەۋ كەرەك. مۇنىڭ بەرi تٷسiنiكتi. دەي تۇرعانمەن... دەي تۇرعانمەن...

بiراق, سولاي بولا تۇرا, بۇل تولقىنعا  سٷيسiنگەنiم, ولاردىڭ ەر قايسىسىنىڭ ٶز جولى, ٶز داۋىسى بار. بiر-بiرiنە مٷلدە ۇقسامايدى. شىعارماشىلىق ارا-جiكتەرi بiر-بiرiنەن الشاق-الشاق جاتىر. بiرi مەن بiرiن تiپتi دە شاتاستىرىپ المايسىڭ.

وسى «ساراڭداردىڭ» قاتارىنداعى نۇرجان قۋانتايۇلى دا ٶلەڭ دەگەن كٷرە تامىرداي داڭعىل جولعا ٶز سوقپاعىمەن كەلiپ قوسىلىپتى. بۇل جەردە بiز جول مەن سوقپاق مەتافوراسىن تەكتەن-تەك ايتىپ وتىرعان جوقپىز. ٶيتكەنi ونىڭ «كٷمبiر» كiتابىنىڭ العاشقى بەتiندەگi ٶلەڭ «جولدا» دەپ اتالىپتى. بۇل ٶلەڭ – اقىننىڭ ٶزiن قاناعاتتاندىرعان, كٶڭiلiنەن شىققان العاشقى ٶلەڭدەرiنiڭ بiرi بولسا كەرەك. ٶلەڭدەگi «سٷرەڭسiز كٷننiڭ سٷت قوسقان شايعا بiر قانعان اناما ۇقساپ اشىلىپ قاپتى قاباعى», «قوعا مەن قامىس ٷڭiلiپ تۇردى جاپىرلاپ, ەتەكتi كەسiپ ەسiلە اققان ٶزەنگە» دەگەن جولدار, سٶز جوق, جاس اقىننىڭ ەرi سەرگەك, ەرi بايقاعىشتىعىن كٶرسەتسە كەرەك.

نۇرجان قيياداعىنى قاپى جiبەرمەيتiن بايقاعىش قانا ەمەس, سول كٶرگەنiن قارشىعاداي قاعىپ تٷسەتiن العىر. تاعى دا ول كٶرگەندەرiنiڭ بەرi قازاق جانىنا  جاقىن. ۇلتتىق كولوريتكە باي.

سارى شالدىڭ تارامدالعان

ساقالىنداي

وشاقتا وت كٶلبەڭدەيدi جەل لەبiمەن.

كiم-كiمدi دە قىزىقتىراتىن جاندى سۋرەت.

جالپى, نۇرجان سٶزبەن سۋرەت سالۋعا شەبەر-اق. تاعى دا ول سۋرەتتەردiڭ بەرi سونداي ناقتى, بوياۋى سونداي قانىق. سونىمەن بiرگە, ول سۋرەتتەردiڭ بەرi دە ۋاقىت تابىمەن كٶمەسكi تارتىپ كٶنەرمەيتiندەي. بەينە بiر ولاردىڭ بەرi جاڭا عانا, سەنiڭ كٶز الدىڭدا سالىنعانداي. تiپتi ۇستاساڭ قولىڭا بوياۋى جۇعىپ قالارداي نەمەسە ناقتى بiر زاتتىڭ تابى الاقانىڭا سەزiلەتiندەي. وقىپ كٶرەيiك.

اڭداۋسىزدا اسپانعا نۇرىن شاشىپ

نەلiسiندەي ەتiكتiڭ... اي قاعىلدى.

نەمەسە:

بۇلاقتىڭ سۋى بٷيiرi قىزىپ بيلەدi

قاقپاقىل قىلىپ قايراڭدا مالتا تاستاردى.

نەمەسە:

جاڭا سىتىلعان تەرiسi قۇساپ سوعىمنىڭ

كٶكجيەك سوناۋ كٶلبەڭ دە كٶلبەڭ بۋ بولىپ.

نەمەسە:

اقشا بۇلتتار تٷتiنiندەي مٷشتiكتiڭ.

نەمەسە:

جايىپ قويعان ٶرەگە اق مالتاداي

اۋىل ٷيi كٶرiنگەن اعاراڭداپ.

نەمەسە:

سالى سۋعا كەتكەن كٶكتiڭ

ەڭسەسi

ەسكi توننىڭ ەتەگiندەي سالبىراپ.

مiنە, وسىلاي جالعاسا بەرەدi, جالعاسا بەرەدi. ەرينە, بۇل سۋرەتتەردiڭ بەرi دەرلiك عىلىمي-تەحنيكالىق تٶڭكەرiس زامانىنىڭ شىنجىر تابانى جەرiن تاپتاماعان, سورايىپ-سورايىپ تۇرعان تۇربا ٶڭەشتەرi كٶگiنە كٶكالا تٷتiن قۇسپاعان تۋعان جەردiڭ تۇنىپ تۇرعان كەلiستi كەلبەتتەرi. بiراق سول ايشىقتى سۋرەتتەر مەن ەدەمi كٶرiنiستەردi كٶتەرiپ تۇرعان ول سۇلۋ ايماقتىڭ دا سۇڭعىلا تاريحى بولماس پا? ەرينە, كٶرگەن كٶزدi سۇقتاندىرىپ, ايتقان اۋىزدى تامساندىرىپ جiبەرەتiن سول عاجاپ كٶرiنiستەرگە تولى بۇل ايماق عاسىرلار بويى وسىنداي تامىلجىعان قالپىندا تۇرماعان ەكەن, ول جەر دە تالاي-تالاي قاندى وقيعالاردىڭ كۋەسi بولىپ, باسىنان تالاي-تالاي تارتىستى وقيعالاردى ٶتكەرگەن ەكەن...

ەندi اقىن دا ٶزiنiڭ قىلقالامىن كٶز بەن كٶڭiلدi قاتار اربايتىن سارى الا, جاسىل بوياۋلاردان ارىلتىپ, قارا الا, قانقىزىل بوياۋلارعا مالىپ الادى.

تورعايى ۇشقان سور دالام,

تولعامالى نايزا تولعاتار  ەردەي قومدانام.

تۇتام ەمشەكتەي تۋ بيە ٷشiن نار بابام,

تۇتتاي بالانىڭ تۇرمىسى ٷشiن نار بابام

باسى قايدا قالماعان?

سالقار تاريحتى سايىنا تىعىپ سار دالام:

«قاراشا جۇرتتىڭ قاي سٶزدەرiن قارمانام»,

قادiرi قاشقان, قاھارى اسقان زاماندا

قازاعىم قايدا اۋماعان.

ەندi اقىن بويىندا نە نەرسەگە دە, قانداي قۇبىلىسقا دا تاريحي كٶزقاراس قالىپتاسا باستادى. اقىن بويىنداعى تاريحي كٶزقاراس دەگەن كاتەگورييانى ناقتى بiر تاريحي ايادا عانا قاراستىرۋعا بولمايدى. بۇل جەردە ول ۇعىمدى قاي تاقىرىپتىڭ دا ارعى استارىنا ٷڭiلiپ, تامىرىنا بويلاپ, قىرتىسىن ارشىپ, تەگiن تانۋعا ۇمتىلۋ دەپ قاراعان جٶن. ياعني نۇرجاننىڭ كٶرۋ اياسى اۋقىم¬دالىپ, دٷنيە تانىمى مەن كٶڭiل كٶكجيەگi كەڭي تٷستi دەگەن سٶز. ياعني, ەندi ول قىلت ەتiپ كٶرiنگەندi كەنiگi فوتوگرافتاي سىرت ەتكiزiپ تٷسiرە قوياتىن نەمەسە كٶزدi ارباپ تۇرعان كٶرiنiستi شۇعىل تٷردە كٶشiرە قوياتىن پەيزاجيستەن گٶرi, تاقىرىپقا اينالعان ماتەريالدىڭ ارعى جاعىنا, iشكi ەلەمiنە زەر سالا باستادى. سول ەرەكەت, سول جولعا تٷسكەننەن-اق مىنا جارىق دٷنيەنiڭ شەتi دە, شەگi دە جوق ەكەنiنە كٶزi جەتiپ, ونىڭ دراماسى مەن تراگەديياسى اندىزداپ شىعا كەلدi. اقىن ەندi قييامەتتەن دە قيىن سول دٷنيەنiڭ iشiنە كiردi.

كٶكجيەكتiڭ كەمەرi,

كٶزiمدi مەنiڭ الداما.

شەگi بار جەردiڭ دەپ ەدi,

شەكسiز ەكەن-اۋ جالعان, ە?

كٶكجيەكتiڭ كەمەرi

كٶزiمە قارار سۇعىنا.

جالىقپاي-اق ەل سەنەدi

جالعاننىڭ جالعاندىعىنا.

كٶكجال تاعى قايدا بار?

كٶزiمە ايتشى, سىر بٷكپە.

ديiرمەن قۇساپ اينالار

دٷنيەسi دە, تiرلiك تە.

دٷنيە شىركٶبەلەك اينالۋدا. تاعى دا ديiرمەن قۇساپ.  الاپات اينالىس. دەندەي باسىڭدى ۇنداي ٷگiتiپ تارتىپ جiبەرمەك. كٶكجيەكتi, كٶكجيەكتiڭ كەمەرiن ول بۇرىن دا كٶرگەن بولاتىن. ول كەزدە كٶكجيەكتiڭ كەمەرiندە بۇلىڭ-بۇلىڭ ەتiپ جاتاتىن «ساعىمدى مالتىپ بارسام با» دەپ ەدەمi بiر  ويناقى قىلىق كٶرسەتiپ, تۋعان جەرگە دەگەن اڭسار سەزiمiن عانا بiلدiرiپ قويعان-دى. سٶيتسە, تابيعات كٶكجيەگiنiڭ كەمەرiنەن گٶرi, ٶمiر كٶكجيەگiنiڭ كەمەرi ەلدەقايدا اۋىر دا قيىن بولىپ شىقتى.

نۇرجان اقىن ەندi كٶمەيiنە تٷسكەننiڭ بەرiن ۇن ەتiپ تارتىپ جiبەرەتiن ديiرمەندەي اينالىپ تۇرعان دٷنيە مەن تiرشiلiك تٷگiلi, كٷنi كەشە عانا موپ-موماقان بوپ مونتيىپ, جۇپ-جۇمساق بوپ جۇتىنىپ, ٶزiنiڭ بٷكiل سۇلۋلىعى مەن سىمباتىن سىرتىنا شىعارىپ جاتاتىن تابيعاتتىڭ ٶزiنەن دە دراما, تابيعاتتىڭ ٶزiنەن دە تارتىس كٶرەتiن بولدى. ٶزiنiڭ كٶڭiل-كٷيi مەن كٶزقاراسىن سول تابيعات قۇبىلىستارىمەن استاستىرا قاراستىرىپ, ٶلەڭiن سول قۇبىلىستارمەن ٷيلەستiرە, ٷندەستiرە ٶرەتiن بولدى.

سiرە, سiرە, سiرە قار,

سiرە قاردا كiم وڭار.

سiرi قالعان مىنا بiز,

سiز تابىڭىز بiر امال.

قارا تٷننiڭ قايماعىن

ايقاي بۇزباس, وي بۇزار.

ورماندى سٶزدiڭ ايماعىن

ومبىلاعان وي بۇزار.

ايتىلار ويدىڭ, iشكi پسيحولوگييالىق ارپالىستىڭ بالقىعان قورعاسىنداي بوپ قۇيىلا قالعانىن بىلاي قويعاندا, ورىندالۋىنىڭ ٶزi قانداي ەدەمi. قۇلاعىن كەلتiرiپ, بۇراۋىن قالاي دەل تٷسiرگەن. سىڭعىر-سىڭعىر, سىڭعىر-سىڭعىر. بەينە بiر ەر بۋىن, ەر بiر سٶزگە كٶزگە كٶرiنبەيتiن قۇيتاقانداي-قۇيتاقانداي كٷمiس قوڭىراۋلار iلiپ قويعانداي.

اقىن مىنا تiرشiلiككە بۇرىنعىدان دا جiتi, بۇرىنعىدان دا سەرگەك قارايتىن بولدى. كٶرۋ دە, سونىمەن قوسا كٶزقاراس تا ٶزگەردi. بiر كەزدە قاعىلعان نەل سيياقتى كٶرiنەتiن ايىڭىز, ەندi «بۇلتقا سiڭگەن قاۋعانىڭ شەلەگiندەي سۋعا باتىپ بارا جاتاتىن» بولدى.

 الدىنان «وشاققا ۇقساپ جۇرتىندا قالعان مولاداي سۋىق قىستاقتار» شىعىپ, سولاردى كٶرگەن ٶزiنiڭ دە كٶڭiلi «قابىرعاسى قۇلاعان ەسكi جۇرتتاي قاقىراپ» قالاتىن بولدى. ماحامبەت اقىننىڭ: «ەجەلگi دۇشپان ەل بولماس, ەتەكتەن كەسiپ جەڭ بولماس» دەپ قىلىشتاي تiلiپ سٶيلەگەنiن وقىپ, ونى كٶڭiلiنە مىقتاپ توقىپ ٶسكەن اقىن, ەندi مىنا ايار زاماننىڭ سول بiر سەرتتەي بەرiك سٶزدەن سىرت اينالىپ كەتكەنiن كٶرiپ «ەجەلگi دۇشپان ەل بولدى, ەتەكتەن كەسiپ جەڭ بولدى, تەڭ-تەڭ بولدى, تەڭ بولدى, تەڭ-تەڭ جٷگiڭ جەم بولدى» دەپ قامىقتى.

نۇرجان قۋانتايۇلىنىڭ تاعى بiر مەنi سٷيسiنتكەنi ٶزiنiڭ بiر شىققان بيiگiندە قالىپ قويماي, ٶزiنە دە, ٶزگەگە دە توسىن, ٶزiنە دە, ٶزگەگە دە بەلگiسiز تىڭ ٶرiستەرگە شىعۋعا قۇمارلىعى. بۇل رەتتە ول وقىعان كٶزگە دە, ەستiگەن قۇلاققا دا وقشاۋ كٶرiنiپ, تiپتi وعاشتاۋ ەستiلەتiن وبرازدار مەن سٶز تiركەستەرiنەن دە قاشپايدى. اباي ايتقانداي «قيىننان قيىستىرار ەر داناسى» دەگەندەي نۇرجان دا  قيىننان قيىستىرادى. قيىستىرادى دەگەن سٶزدەن (تiپتi ابايدىڭ ٶزi سولاي دەپ تۇرسا دا) بiرەۋلەر شوشىپ كەتۋi كەدiك. ٶيتكەنi كٶپ جۇرت ٷشiن ٶلەڭ دەگەن قۇيىلا سالۋ كەرەك. ولار ٶلەڭ دەگەنiڭ دە ٶمiر ەكەنiنە مەن بەرە بەرمەيدi. ولاي بولسا, ٶمiر سيياقتى ٶلەڭ دە كەيدە موزاييكا سيياقتى قۇراستىرىلادى. تەك سول قۇراستىرۋدا ٷندەستiك بولسىن, سەندiرە الاتىن قۋات بولسىن دەڭiز. مەسەلەن ول: «مەنiڭ جىرىم – سوناۋ ەرتە كٶكتەمدە قاسات قاردى تەۋiپ شىققان بەيشەشەك» دەيدi. «قاسات قاردى تەۋiپ شىققان بەيشەشەكتi سiزدiڭ, ەرينە, قابىلداماۋعا تولىق حاقىڭىز بار. ال مەن وسى وبرازدى قابىلدادىم. كٶرiنبەيتiن پروتسەسس بولسا دا, كٶرiپ تۇرعاندايمىن. تاعى دا نۇرجان «الماتىنىڭ بەتiنە الا پلاكات جابىسىپ» تۇرعانىن كٶرiپتi. مۇنى ەندi قابىلداماساڭىز دا قابىلدايسىز!

نۇرجان شىعارماشىلىعى تۋرالى پiكiر جازعان بەكجان ەشiرباەۆ: «جاڭا, تىڭ تەڭەۋلەر, ٷيرەنشiكتi ەمەس لەكسيكاعا ۇمتىلۋ, وقىس مەتافورالار جاساۋ, شارتتىلىقتان جالت بۇرىلىپ كەتۋ نۇرجان پوەزيياسىندا از كەزدەسپەيدi» دەپتi. مەن بۇل پiكiرگە ەبدەن قوسىلام.

«سوردان باقىت تارتىپ الدىم بIر سەتتIك»

مەنiڭ الدىمدا شىعارماشىلىعىن ٶزiم قاداعالاپ جٷرەتiن اقىنداردىڭ بiرi باتىربولات  ايتبولاتۇلىنىڭ «مەن عاشىق قىز» اتتى بiر جاپىراق قانا جىر كiتابى جاتىر. ەدەبيەتكە ول ەرتەرەك كەلسە دە, كiتابى تەك 1996 جىلى عانا جارىق كٶرiپتi. سودان بەرi ون بiر – ون ەكi جىل ٶتكەن. ٶزدەرiڭiز بايقاپ وتىرعانداي, بۇل توپتاما ماقالالارىمدا  التىنكٶپiرلiكتەردiڭ تىم ساراڭ جازاتىندارىن ايتىپ ٶتكەم. بiراق بۇل سٶزدi تەك بiرجاقتى تٷسiنۋگە بولمايدى. ساراڭ جازادى دەگەندە ولار قالامدارىن مٷلدە سۋىتىپ قويعان دەگەن ۇعىم تۋماۋ كەرەك. سٶز جوق, ولاردىڭ قاي-قايسىسىندا دەل قازiر ەڭ قۇرىعاندا بiر-بiر جىر جيناقتارى دايىن ەكەندiكتەرi سٶزسiز. الايدا ولارعا دەگەن مينيسترلiك تاراپىنان دا, باسپالار تاراپىنان دا تيiستi ىقىلاس پەن قامقورلىق جەتپەي جاتىر عوي دەپ ويلايمىن.

پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا سول جيناقتاعى العاشقى ٶلەڭدەردiڭ بiرi «ٶز ەلەمiم بار مەنiڭ» دەپ اتالادى. سول ٶلەڭiندە ول: «جاڭا جىردى شىراق ەتiپ كiرەمiن پەندەلiكتi بوساعادا قالدىرىپ» دەيدi. ال اقىننىڭ iشكi ەلەمi دەگەن مىنا قاپىلىسى دا, قاقتىعىسى دا جەتەرلiك, مۇڭى مەن قۋانىشى سالالاسىپ-ساباقتاسىپ, بiردە قاتار ٶرiلiپ, ەندi بiردە تارقاتىلىپ جاتقان, دٷركiرەگەن دٷرمەگi دە كٶپ, شەشiمi تابىلماي جاتقان كٷرمەۋi دە كٶپ دٷنيە عوي. ونداي ەلەمگە ەندەپ كiرiپ, ونداعى بولىپ جاتقان قىم-قۋىت وقيعالار مەن الىس-جۇلىس ارپالىستارعا كەسiم ايتىپ, شەشiم شىعارۋ ٷشiن سەن, ەڭ الدىمەن, ٶز باسىنداعى كٷنكٶرiس قامىن عانا ويلايتىن كٷيبەڭ-كٷيبەڭ مiنەزدەن, بەيشارا پەندەشiلiكتەن ارىلىپ الۋىڭ كەرەك. تەك سوندا عانا سەن ٶزiڭنiڭ ەڭ بiر جاۋاپتى ايماعىڭا كiرە الاسىڭ... اقىن, مiنە ەندi, ٶزiنiڭ iشكi ەلەمiن قاراستىرىپ وتىر.

كٷز سىپىرىپ كەتتi iشiمدi

ٷزدiم ويدان جاپىراق-مۇڭ.

توعىشارلاۋ, توق پiشiندi

اقىماققا – اقىماقپىن.

كٶڭiل قالدى پەندەلiكتەن

ەلiم بiتتi – زايا كٷندەر.

تاپپاي كەلەم سەندەلiپ مەن

سەزiمiمدi قوياتىن جەر.

اقىن جانى دا مىنا ٶمiردiڭ ٶزi سيياقتى الاي-دٷلەي, ىعى-جىعى, ساپىرىلىس. تiپتi وندا سەزiمiڭە دە ورىن جوق. ٶمiردiڭ ٶزiندەي الاي-دٷلەي بولىپ جاتقان ٶز ەلەمiنە ٷڭiلگەن اقىن, ەدەتتە, سول الاي-دٷلەي دٷنيەنi رەتتەپ نەمەسە «جۋاسىتىپ» تاستاۋ ٷشiن ٷڭiلمەيدi, سونىڭ iشiنەن كەرەگiن تاۋىپ, قاجەتiن «ٶندiرiپ» الۋ ٷشiن, ونى رۋحاني يگiلiككە اينالدىرۋ ٷشiن ٷڭiلەدi.

ٶكiنبەيمiن! – جاندى جىرمەن جۇمسارتتىم,

اش كٶڭiلدi ابادانعا قۇرساق قىپ:

كٶككە قاراپ ۇلىپ تۇرىپ قاسقايىپ

سوردان باقىت تارتىپ الدىم بiر سەتتiك.

كەيدە اقىن دەل وسىنداي ٶجەت, دولى بولۋعا تيiس. جاقسىلىقتان ەركiم-اق باقىت تابا الادى. مىقتى بولساڭ, تiپتi بiر سەتتiك بولسا دا, سوردان باقىت تارتىپ ال! مiنە, قايرات! مiنە, رۋحاني قۋات. ادامنىڭ نامىسىن جانىپ, جiگەرiن قايرايتىن جولدار وسىنداي بولسا كەرەك ەدi.

ەرينە, «سوردان باقىت تارتىپ الاتىن» اقىننىڭ ٶزi دە كiلەڭ ماڭدايى جارقىراپ, جالى كٷدiرەيiپ, مەرەيi ٶسiپ, مەرتەبەسi بيiكتەپ جەڭiسكە جەتە بەرمەيدi. ونىڭ دا جابىعىپ جاسىپ قالاتىن, سوققىعا جىعىلىپ, تاۋانى قايتاتىن تۇستارى از بولماسا كەرەك. ال ونداي كەزدە اقىن كٷيi قانداي بولماق?

رۋحىمدى دەرتكە شالدىردىم

كٸسەپٸرلٸككە وبالى.

تەنiمدi جەرگە قالدىردىم...

... جۇلدىزىم جوعارى.

«رۋحى دەرتكە شالدىعىپ» اقىرى  تەنiن جەرگە قالدىرىپ باقيلىققا كەتسە دە, بەرiبiر ٶرشەلەنە ٶجەتتiك تانىتىپ «جۇلدىزىم جوعارى» دەپ تۇر.

بiراق ونىڭ قانشاما ٶرشەلەنiپ, قانشاما ٶجەتتiك كەرسەتسە دە اينالادا  بولىپ جاتقان الاقۇيىن, الاساپىران تiرشiلiكتەن قاجىپ شارشاماۋى مٷمكiن ەمەس. بۇل – بەرiمiزدiڭ باسىمىزدان ٶتەتiن جايت. ونداي سەتتەردە تۇمانداي تۇنجىراپ, يتسiلiكپەڭ شىعىپ قالجىراپ قالاتىنىڭ حاق. سونداي بiر سەتتi باتىربولات ەدەمi-اق ايتقان.

بiر تٷنiمنەن ۇيقىم قاشتى,

بiر تٷنiمنەن كٷلكiم قاشتى...

بايانسىزداۋ سەزiمدەردiڭ

بايسال ويىم

جۇرتىن باستى.

بەتكە جاماپ جاساڭ ەردi,

كٶڭiلiمنiڭ شاشى اعاردى...

كٶزدەن قىزىق بۇل-بۇل ۇشتى,

كٶرگەن قىزىق تاسالاندى.

جەڭدi بiلەم تۇرمىس مەنi

جۇرتتىڭ, قىرتتىڭ تٷرلi iستەرi...

جەرiپ, تويىپ,

ويدان مٷلگiپ

قارتقا اينالدىم جيىرما ٷشتەگi...

بiر تٷنiمنەن ۇيقىم قاشتى...

بiر كٷنiمنەن كٷلكiم قاشتى...

نەبiر كiسەپiرلiكتەر مەن مٷسەپiرلiكتەردi كٶرە-كٶرە جيىرما ٷش جاسىندا-اق قارتقا اينالعان باتىربولاتتى عانا ەمەس, سونداي سەتتەردiڭ تالايىن باسىنان ٶتكiزگەن كٶزi اشىق, كٶڭiلi وياۋ بارشا ەستi قاۋىمدى ايايسىڭ!

ٶزiنiڭ iشكi ەلەمiندە بولىپ جاتقان سان ساپىرىلىستار مەن سان قاپىلىستاردى, بەرiش بوپ قاتقان مۇڭى مەن شەمەن بوپ جاتقان شەرiن اقتارىپ سٶيلەي الاتىن باتىربولات, بەرiبiر, ەڭ الدىمەن ليريك.

ليريك بولعاندا دا, تٶگiلiپ تۇرعان ليريك. ماحاببات ليريگi. ونى «جۇماتايدىڭ iنiسiمiن ٶلەڭدە سiڭiلiسiنە ٶلە عاشىق لەيلiنiڭ» دەپ ٶزi دە مويىندايدى. ول ەرينە, 

قىلىعى بالا سىقىلدىم,

قىتىعىم جەڭiپ ۇتىلدىم:

جانارىمدى ۇرلاپ جۇتىندىق,

تاماعىم قۇرعاپ, جۇتىندىم,

قىلىعى بالا سىقىلدىم... –

دەپ تاندايىنا كەمپيت سالىپ تامسانىپ تۇرعان بۇل ٶلەڭ, ودان گٶرi تەرەڭiرەك, ودان گٶرi ەلدەقايدا قۋاتتى ەستiلەتiن «ماحابباتىن مەشھٷرلەيتiن مۇنارا بiتكەن كٷنi باسى الىنار شەبەردەي» دەگەن باسقا بiر ٶلەڭ جولدارىنا اۋىسادى. بەرiمiز دە ماحاببات تۋرالى جازعانبىز, بiراق كٶبiمiز بارشا ەلەمگە پاش ەتۋ ٷشiن ماحاببات مۇناراسىن سالىپ اپ, باسىن سەمسەر استىنا توساتىن شەبەردەي حال كەشتiك دەپ ايتا قويۋىمىز ەكiتالاي-اۋ, ەكiتالاي. سوندا اقىن عاشىق بولعان قىز, قۇداي-اۋ, قانداي بولعانى?!  اي دەسە اۋزى, كٷن دەسە كٶزi بار, كٶركiمەن كٶڭiلiڭدi دە, كٶزiڭدi دە ارباپ تۇراتىن سيقىر پەرiنiڭ قىزى ما, جوق, ەلدە, كٶكتەن عانا كٶلبەڭدەپ كٶرiنەتiن پەرiشتە مە?! ەندi جٷزiمiزدi سوعان بۇرايىقشى.

مىنا جالعان – جالعان ەكەن, تىم جالعان!..

بەيباق باسقا بەرگەن بولدى-اۋ مۇڭدى ارمان.

مەن سٷيگەن قىز سىيمايدى ەكەن جالعانعا, –

نەمەسە وعان لايىق ەمەس بۇل جالعان! – دەپ بiز كٷتكەندەگiدەن دە اسىرا ماقتاپ, ماراپاتتاپ الادى دا:

وسى بولسا ٶمiرiڭنiڭ سيياعى,

«ٶلەڭ ەمەس, ٶكسiك» دەسەم سييادى.

تٷكiردiم مەن سول بەينەدەن باسقاعا

جەتپەيتiندەي ەش پەندەنiڭ قييالى!..»

ال, ەيتپەسە! سٷيسە, مەجنٷن عانا وسىلاي سٷيگەن شىعار-اۋ! بiراق اقىن ٶزەگiن سۋىرىپ بەرەردەي بوپ ٶلiپ-ٶشiپ سٷيگەن سول جاننىڭ قاسىنا بارۋعا جاسقانادى, باتىلى جەتپەيدi. تاعى دا اقىننىڭ وقىرماندى ەرi-سەرi عىپ, نە ايتارىڭدى بiلمەي ال-دال ەتiپ قوياتىن بiر قىزىق تۇسى, ول ٶزiنiڭ عاشىق قىزىن ٶزiنە دە قيمايدى! تٷسiنiپ وتىرسىز با, ٶزiنە دە قيمايدى!

قۇداي كۋە, قول سوزۋعا جاسقانام...

سەن ٶيتكەنi ەرەكشەسiڭ باسقادان!

ٶزiمە دە قيماعان سوڭ, قورقامىن

قادiرiڭە جەتپەي مە دەپ باسقا ادام.

سٷتتەن دە اپپاق, اۋادان دا جەڭiلسiڭ...

سۇقتانعاندار باعاڭدى ۇقپاس سەنiڭ شىن.

نەزiكتەن دە, نەزiگiم-اۋ, مەنiڭ سول

ولار سەنiڭ قادiرiڭدi نە بiلسiن?!

تالشىبىعىم, تاڭ شىعىنداي

تۇنىعىم,

سەبي سىندى سٷپ-سٷيكiمدi قىلىعىڭ.

ٶمiرiنە جٷرەگiمنiڭ جٷگiنiپ,

تەڭiرiمە اينالدىردى ۇعىمىم.

اتىڭدى مەن اياتتايىن جاتتادىم,

كٶز مونشاعىم, كەۋسار اۋام, اق تاڭىم.

گٷل قاۋىزدى ەرiنiڭنەن ەدەمi

قييالىمدا ٶبۋگە دە باتپادىم...

باقيعا حاس باقىتىما ماس بولام,

سەن ەرەكشە جارالعان سوڭ باسقادان...

ٶزiمە دە قيماعان سوڭ, قورقامىن

قادiرiنە جەتپەيدi-اۋ دەپ باسقا ادام.

سٷيگەنiن «قييالىندا دا ٶبۋگە باتپايتىن» مۇنداي اقىننىڭ جٷرەگi تاڭعى شىقتاي تازا, اق بۇلتتاي اپپاق بولسا كەرەك. ال ونداي تازا, ونداي اپپاق جٷرەكتەن, نە ايتسا دا, اڭعاردان سوققان جەلدەي بوپ بٷكپەسiز اڭقىلداپ ايتىلاتىن, كiنەراتسىز تالاي-تالاي سىر مەن گەپ تىڭداي بەرەرiمiز سٶزسiز.

«كٶڭIلدI مۇڭمەن كٶكتەپپIن»

مەن قازاق پوەزيياسىنداعى تٶلەگەن ايبەرگەنوۆتەن كەيiن كٶل-كٶسiر مول ساعىنىشقا ەلiبەك شەگەباي ٶلەڭدەرi ارقىلى كەزدەستiم. ەرينە, ەكەۋiنiڭ ساعىنىش تامىرى بiر بولعانىمەن ورىندالۋى, ادام جانىنا ەسەر ەتۋi ەكi تٷرلi. تٶلەگەن ساعىنىشى تۇلپار تۇياقتىڭ تاستاق جەرگە تٷسكەنiندەي دٷبiرلi, دٷرمەكتi, قۋاتتى ساعىنىش بولسا, ەلiبەك ساعىنىشى ەگiلiپ تۇرىپ, ەسiلiپ ايتىلاتىن مۇڭلى ساعىنىش. بiراق مۇڭلى ساعىنىش دەگەندە, ونى تٷنەككە تٷسكەندەي تٷنەرiپ, قالىڭ قورىسقا كiرگەندەي تۇنجىراپ قالاتىن ساعىنىش دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. ونىڭ ساعىنىشى تۋعان جەردiڭ سارى  الا بەلدەرi مەن اق ادىرلارىن, باتالارىن بەرiپ جاتاتىن اتالارىن اڭسايتىن, تiلەۋلەس باۋىرلارى مەن قارلىعاش قارىنداستارىن iزدەيتiن, سٶيتiپ سەنiڭ جانىڭدا دا ٶز اۋىلىڭا دەگەن ٷلبiرەپ تۇرعان اڭسار سەزiمدi وياتىپ, جٷرەگiنiڭ دەل باسىنان ٶسiپ شىققان شيدەي جiپ-جiڭiشكە ٷمiت ساباعىنا شىراق iلiپ كەتەتiن نەزiك ساعىنىش.

سابىرىم قانشا دەم بەردi

ەلi دە تالاي شىدارمىن.

ساعىنۋ ٷشiن سەندەردi

الىستاپ كەتكەن شىعارمىن, –

دەيدi. بۇل, ەرينە, اۋىلدان الىستاپ كەتكەنi ٷشiن اقتالۋ ەمەس. بۇل, ەڭ الدىمەن, ٶزiنiڭ دە, ٶزگەلەردiڭ دە كٶڭiلiن اۋلاپ, جۇباتۋ.

ەسiلi, ساعىنىش دەگەن دە دەرت. ول دەرت سەنiڭ ويىڭ مەن بويىڭدى, جانىڭ مەن ساناڭدى ەبدەن مەڭدەپ العان كەزدە ەس-تٷستەن ايرىلعانداي بوپ مەڭگiرiپ قالار سەتتەرiڭ از بولماسا كەرەك. ونداي حالدi ەلiبەك مىنا تٶمەنگi جولدارمەن ەدەمi جەتكiزە بiلگەن.

سوققىلاپ جٷرەكتەگi تاسقىن اعىن,

كٶلدەتتi كٶڭiلiمنiڭ جاس قۇراعىن,

مەندە بiر تٷرi جامان اۋرۋ بار

وسىلاي اندا-ساندا اسقىناتىن.

ەرينە, ەلiبەك ٶلەڭدەرiندەگi تۋعان جەرگە, تۋعان اۋىلعا دەگەن ساعىنىشتى تەك اڭساۋدان, اڭسار سەزiمنەن عانا تۋعان ساعىنىش دەسەك, قاتتى قاتەلەسەمiز. ونىڭ ٶلەڭدەرiندەگi مۇڭ – اق دەكەدەي جۇپ-جۇقا  شاربى بۇلت استىنان, نەمەسە  اۋادا جەپ-جەڭiل بۋالدىر iشiنەن سٷزiلiپ تٷسiپ, نۇرىن سەبەزگiلەپ قۇياتىن كٷن سەۋلەسiندەي جۇپ-جۇمساق مارعاۋ مۇڭ دا ەمەس. تاعدىر-تالايىمى بار مۇڭ. ٶيتكەنi كٷنi كەشە عانا مىنا زاماننىڭ قاباعىنان قار جاۋىپ, دٷنيەنi الاعاي دا بۇلاعاي ەتiپ ەۋرە-سارساڭعا تٷسiرگەن قاتال كەزەڭدە تەلكەككە تٷسكەن تۋعان اۋىلىنىڭ تاعدىرىنا, مٷشكiل حالiنە بەيتاراپ قاراي المايدى.

اعاشتار تۇر تىر جالاڭاش تونالعان,

ٶتكەن كٷزدi ەندi قالاي سٶگەرسiڭ.

قىرمان قاش-ا-ا-ن بۇل اۋىلدان جوعالعان

يتاياققا كٶز تiگەدi كٶگەرشiن.

اق نيەتتiڭ سيمۆولىنداي كٶرiنەتiن كٶگەرشiننiڭ ٶزi يتاياققا تەلمەڭدەپ كٶز تiككەن سوڭ-اق بۇل اقىننىڭ اۋىر حالiن بٷكiل بولمىس-بiتiمiڭiزبەن ۇعارىڭىز حاق. تۋعان اۋىلىنىڭ جىرتىق شەكپەن كيگەندەي جاداۋ, جاعى سۋالىپ, بiلەگi تالىپ قالعان جٷدەۋ كەسكiنiن كٶرگەن اقىن جانى جابىعىپ, ويى ونعا, ساناسى سانعا كەتiپ, سەرگەلدەڭگە تٷسەرi سٶزسiز.

قايران كٷندەر, قايتەيiن, كٶپ سەندەلگەن,

كٶپ سەندەلدiم كٶڭiلگە كٶپ سەنگەننەن.

جالعىزدىقتى كٶزiمە شۇقىعانداي

توپ شىمشىقتار ۇشادى توپ شەڭگەلدەن.

توپ شىمشىقتار ۇشادى

جازباي جۇبىن,

مايشامداعى بiلتەدەي مازدايدى كٷن.

ازاپتادى-اۋ بۇلار دا جان-جارامدى

ازاپتالعان اياۋسىز ازداي مۇڭىم.

جەتەگiندە قييالدىڭ جٷرەك سامعاپ,

ارمانىما جەتۋگە جٷرەم سان قاپ.

السام دەپ ەم اۋناپ بiر تٶسكەيiنە

بۇل دالانىڭ شٶبi دە كiلەڭ جانتاق.

جىر جۇتاتىپ جٷرەكتiڭ شوعىمەنەن

شىققان اقىن بۇل جەردەن سوڭى مەن ەم.

توپ بوپ ۇشقان شىمشىقتار,

توپ شەڭگەلدەن

توپ جىڭعىلعا قونادى توبىمەنەن.

اقىن بولىپ نە تاپتىم سونىمەنەن?!

«توپ بوپ ۇشقان شىمشىقتاردىڭ توپ شەڭگەلدەن توپ جىڭعىلعا قونا-تىنى» انا جەردەن دە, مىنا جەردەن دە نە باراقات, نە بايىز تاپپاي سانسىراپ ساندالعان اقىن جانىنىڭ بەينەلi كٶرiنiستەرi عوي.

تۇرالاپ جاتقان اۋىلىنىڭ بٷگiنگi حالiن كٶرiپ كٶڭiلi قۇلازىعان قالالىق اقىننىڭ كٷنi كٷن ەمەس. زاماننىڭ ەكi ٶكپەسi قىسىلىپ, جان-جاعىنىڭ قۋىرىلىپ, قىسىلىپ بارا جاتقانى مىناۋ. ۋاقىت سالماعى دا ەكi يiنiنەن باسىپ, جانشىپ بارادى. اقىن جانى دا اۋىل سيياقتى ەرi جاداۋ, ەرi جٷدەۋ. اۋىل دا, قالا دا ەبدەن دiڭكەلەپ, قالجىراپ قالعان. اشقۇرساق. اشقۇرساق جان– اشكٶز. سونداي حالدi ەلiبەك تايعا تاڭبا باسقانداي ەتiپ كٶرسەتە بiلiپتi.

كەي كەزدەرi دٶڭبەكشۋمەن تٷنiمدi ەر

ۇيىقتاي الماي ٶتكiزەمiن ۇعىڭدار.

قايىرشىنىڭ الدىنداعى جينالعان

اقشاعا دا كٶزدi تiككەن كٷنiم بار.

بۇل – كٷنi كەشە عانا تەك اقىن باسىنان عانا ٶتكەن جاي-جاعداي ەمەس, بۇل – سول كەزدەگi زامان كەسكiنi, ۋاقىت پورترەتi. كٶز الدىندا جٷندەي تٷتiلiپ, بورداي ٷگiتiلiپ توزىپ بارا جاتقان مىنا زاماننىڭ  كەيپiن كٶرە-كٶرە, جان-تەنiمەن سەزە-سەزە «ٶمiرi سارى ۋايىمعا اينالعان» اقىننىڭ

بەرi بار, تاڭىم دا بار, كٶلiم دە بار,

بۇلت سٷزگەن شىڭىم دا بار, شٶلiم دە بار.

ٶڭ مەن تٷستiڭ اراسىن ٶمiر دەيدi,

ٶڭ مەن تٷستiڭ اراسى ٶلiم بولار, –

دەگەنiنە ەرiكسiز يلاناسىز. ونداي كەزدە اقىننىڭ «ٶل-ە-ە-ەڭ دەپ ەم ايقايلاپ, مەڭ-زەڭ دالا قايتالادى ٶل-ە-ە-ەم دەپ جاڭعىرىعىپ» دەگەنiنە دە سەنەسiز.

ەرينە, ەلiبەك, ەڭ الدىمەن جاس. تiپتi جاستىق شاعى, جاستىق دەۋرەنi ەلگiندەي ەۋرە مەن سارساڭعا, سانانى ساندالتىپ, سەزiمiن سەرگەلدەڭگە تٷسiرگەن ۋاقىتقا تاپ كەلسە دە, ابايشا ايتقاندا: «ماحاببات قىزىق مول جىلدارىن» تالاق ەتۋi مٷمكiن ەمەس. جانى قانشا جابىرقاۋ تارتىپ, جٷرەگi قانشا ەزiلiپ تۇرسا دا ونى سەلت ەتكiزiپ, اينالاعا باسقاشا كٶزبەن قارايتىن قۇدiرەتتi كٷشكە ەرiكسiز مويىنسىنباۋعا ونىڭ ەددi جوق.

كٷندەرiم سىرعىپ ەتتەڭمەن,

كٶڭiلدi مۇڭمەن كٶكتەپپiن, –

دەي تۇرا, سول بiر قىزدى كٶرگەن كەزدە ول:

ٶزiڭدi كٶرگەن سەتتەن مەن

ٶمiرگە عاشىق بوپ كەتتiم, –

دەپ سالادى. بەينە بiر جابىققان اقىن جانىندا تٶڭكەرiس بولعانداي. ەبدەن جابىعىپ تارىققان اقىن سول بiر اياۋلى جاندى كٶرگەننەن-اق باسقاشا قام-قارەكەتكە كiرiپ, باسقا كەيiپكە ەنەدi. ەلiبەكتiڭ وسى كەزەڭدەردە جازعان ٶلەڭدەرiن وقىپ وتىرىپ, «ەلەمدi سۇلۋلىق قۇتقارادى» دەگەن دانالىق سٶزگە ەرiكسiز دەن قوياسىز.

قاسىڭ قانداي قيعاش ەدi,

كٶرگەن كٶز دە قيماس ەدi.

اللام ٶزi جiبەرگەندەي

جەر بەتiنە سىيعا سەنi.

كiرپiك قانداي قايىرىلعان

بiر تالىنا قايىڭ قۇربان.

جiگiتتi ەندi تٷسiندiم مەن

جٷرەگiنەن ايىرىلعان.

شاشىڭ قانداي تارقاتىلعان,

شولپان با ەدiڭ تاڭدا تۋعان.

تالاي جاندار جٷر-اۋ جەردە

ٶزiڭدi ويلاپ تاڭدى اتىرعان.

بiتiم قانداي, كٷتiم قانداي

كٶز دە سەنەن ۇتىلعانداي.

شارشاپ تۇرعان شالدىڭ ٶزi

شاراسىزدان جۇتىنعانداي.

القىم قانداي, التىندالعان,

التىنىڭمەن جارقىلدار ماڭ.

سەندەي قىزدى تۋا بiلگەن

جوق تا شىعار حالقىمدا ارمان. 

مiنە, بۇل سۇلۋلىققا ودا. ەرينە, ارۋدىڭ قاسى مەن كٶزiن, كiرپiگi مەن شاشىن ەلiبەككە دەيiن دە تالاي-تالاي اقىندار تاڭ-تاماشا بولىپ تامىلجىتىپ جىرلاعان. ول ٶلەڭدەردەن بۇل ٶلەڭدi بٶلەك ەتiپ كٶرسەتiپ تۇرعان سوڭعى ەكi جول: «سەندەي قىزدى تۋا بiلگەن جوق تا شىعار حالقىمدا ارمان!» حالىق تۋدىرعان سۇلۋلىققا قانداي سۇلۋلىق تەڭ كەلمەك. ال ونداي سۇلۋلىققا عاشىق جاننىڭ حال-كٷيi قانداي بولماق. ەرينە, بەيمازا كٷي كەشپەك. 

نامىسسىز دەپ ساناما,

مومىنعا دا بالاما.

ايمەن بiرگە تەنتiرەپ

كٷتiپ جٷرمiن دالادا, –

دەيدi. ونداي سۇلۋلىققا عاشىق جان, تەنتiرەسە دە ايمەن بiرگە تەنتiرەيدi. بۇل – ماحاببات  iرiلiگi!

قالاي بولعاندا دا, ادام جانى قاتپار-قاتپار, سان سالالى, سان جىقپىلدى, تاراۋ-تاراۋ تۇتاس بiر ەلەم عوي. بٷگiن وپىرىلىپ, وپىنىپ قالساڭ, ەرتەڭ جادىراپ قايتا سiلكiنەسiڭ. بٷگiن قۋانىشقا كەنەلiپ قۇلپىرىپ تۇرساڭ, كٷنi ەرتەڭ يتسiلiكپەڭ شىعىپ شارشاپ-شالدىعىپ, بەيشارا حالگە تٷسەسiڭ. سونداي بiر سەتتە اقىن:

ٶلiمدi كەلەدi ەكەن ٶمiر ايتىپ,

جالعان-اي! بiلمەگەنبiز سونى قايتiپ.

جوقتاۋ ايتىپ جىلاعان سەزiمiمە

كەلiپ تۇر قايعى مەن مۇڭ كٶڭiل ايتىپ.

قۇداي-اۋ, باسقا ەمەس, قايعى مەن مۇڭنىڭ ٶزi كٶڭiل ايتىپ كەلەتiن ول نەتكەن ۇلى قاسiرەت. ونداي قاسiرەتتiڭ اۋماعى تەڭiزدەي كٶلەمدi, ونداي قاسiرەتتiڭ سالماعى تاۋداي اۋىر بولۋ كەرەك قوي! مۇنداي سٶزدi تەك «جانى تەنiن جىلاتىپ, تەنi جانىن جۇباتاتىن» اقىندار عانا ايتا السا كەرەك. اينالا قاراسا, ٶزiن قويشى, بەرiنەن بۇرىن, جانىنا باتاتىنى, ەلدەكiمدەر ەلi مەن جەرiنە بەلەسiن ٷيiپ-تٶگiپ, جالانىڭ قارا كٷيەسiن جاعىپ, تۋ-تالاقاي ەتiپ توزدىرعىسى كەپ, بٷلiك كiرگiزiپ بۇزعىسى كەپ جاتىر. بۇدان ٶتكەن قاسiرەت بولار ما?! ەسiلi, ادام بالاسى, مىنا ٶمiردiڭ قىساستىعىن كٶرiپ وپىنىپ,مىنا ٶمiردiڭ كiسەپiرلiگiن كٶرiپ ٶكiنiپ «ەتتەڭ-اي» دەپ بارماق شايناۋمەن ٶتسە كەرەك.

ەتتەڭ-اي, ەتتەڭ, ەتتەڭiم,

ەتتەڭiم نەتكەن كٶپ مەنiڭ.

كٷلiپ كەلگەنمەن كٶكتەمiم,

جىلاپ بارادى ٶتكەنiم.

تٷك كٶرمەگەن بوپ تۇر كٷنiم.

جاساتىپ جەرگە قۇلدىعىن.

تەپ-تەتتi ەدi-اۋ تiرلiگiم,

ۋ قوسىپ كەتتi كiم بٷگiن?

جانىمدى جەيدi كەي-كەيدە

كٷتكەنiڭ تۋرا كەلمەي  دە.

تiرلiكتە مىناۋ بايقاساڭ

ادامنىڭ بەرi شىنىندا

گٶي-گٶيلەپ جٷرiپ ٶلمەي مە?!

ەتتەڭ-اي, ەتتەڭ, ەتتەڭ-اي!

دەل سولاي دەپ بiز دە بۇل ٶلەڭنiڭ سوڭىنا جامىراسا قول قويامىز.

«زارىڭدى ايتىپ كٶككە ۇشادى تىرنالار»

«كٶكەمارال – تامىر قوشى اڭقىعان يiردەيiن يەلi, كيiك-وتىنداي كيەلi دەرۋ شٶپ. ٷيiرiن جاۋعا بەرمەيتiن كەربەز دە كەسەك كەر بۇعىلار جىرتشىقتاردان جازاتايىم جاراقات الا قالسا, كٶكەمارال دەرۋiنە اۋناپ-قۋناپ ساقايادى. كەرالاڭ زامانداردىڭ تالايىن باستان ٶتكەرiپ, ەندi-ەندi عانا ەركiن تىنىستاي باستاعان ەلiمiزدiڭ دە جان جاراسى مەن تەن جاراسى جەتەرلiك, مەنiڭ «كٶكەمارالىم» سوعان شيپا بولسا ەكەن» دەپتi باقىت  بەدەلحانۇلى ٶزiنiڭ جىر جيناعى جايىندا. سٶز جوق, ىقىلاس تولى iزگi نيەت. قانشاما عاسىرلار بويى زورلىق پەن زومبىلىقتىڭ ٶزەگiنە قورعاسىن قۇيىلعان توقپاقتاي جۋان دويىرىنىڭ استىنان, بوساعاسىندا بۇرالقى يتتەي سٷمەڭدەتiپ قويعان كەمسiتۋ مەن قور¬لاۋدىڭ تەپكiسiنەن, جىرتقىش, قورقاۋ ازۋلىلاردىڭ اياۋسىز تالاۋىنان ٶلiپ-تالىپ, قانسىراپ زورعا قۇتىلعان بايعۇس حالقىمىزدىڭ, نەسiن ايتاسىز, تاعدىرى دا, جانى دا,  جۇلىم-جۇلىم, جارا-جارا. ونى ەمدەۋ ٷشiن حالقىم دەپ قامىعا بiلەتiن قايسىمىز دا دەرۋ تابۋعا, شيپا iزدەۋگە مiندەتتiمiز.

كەزiندە ابىز اعامىز ەبiش كەكiلباەۆتىڭ دۋالى اۋزىمەن ٷنi دە, ۋiلi دە ەشكiمگە ۇقسامايتىندىعىنان, ايرىقشا توسىندىعىنان «بiرتٷرلi اقىن» اتانىپ كەتكەن تىنىشتىقبەك ەبدiكەكiمۇلى وسى جيناققا جازعان العىسٶزiندە بىلاي تەبiرەنiپتi: «تٷپكi جاراتۋشىنى دا بايىرعى بابالار دەستٷرiمەن «جۇپار iيە » (جۇپار اللا) ايتاتىن باقىتتىڭ «كٶكەمارالىنىڭ» iشi تولى  ٶلەڭشٶپتەي قۇلپىرا قاۋلاعان. ٶلەڭسٶز! بiرەۋi ونىڭ شاشىراتقىداي اششى, ەكiنشiسi – قىزامىقتاي جاسىل, ٷشiنشiسi – بارقىتشٶپتەي بوياۋعا باي, تٶرتiنشiسi – قىزاناقتاي ەتiر يiستi, بەسiنشiسi – بەس ساۋساقتاي تەتتi, التىنشىسى – قارعاكٶزدەي بەك ۋىتتى, جەتiنشiسi – كەدiمگi ... گۋ-گۋ گٷلدەۋ ٷستiندە! قالاي دەسەك تە, سونىڭ بەرi, ٶز ۋاعىندا, ٶز كەزەگiندە, قازiرگi مىنا جاتباۋىر قوعامنان دا ٶگەيلiكتi كٶپ كٶرiپ ٶكسiپ جٷرگەن ٶزەكتەرگە, اۆتوردىڭ ٶزi تiلەگەندەي, ٶزiنشە ەم بولىپ قونادى دەپ ويلايمىن» دەپ ەدەمi تiلەك ايتىپتى.

كٶكەمارال شٶبi نەگە سونشالىقتى دەرۋلi, نەگە سونشالىقتى شيپالى? ەڭ الدىمەن, ول ٶسiپ تۇرعان توپىراق – قاسيەتتi توپىراق. ٶيتكەنi ول توپىراقتى ارالاپ مىنا حالىقتىڭ «سان عاسىرلىق قانى جٷر». ياعني, كٶكەمارالدىڭ بويىنا دا عاسىرلار بويى تٶگiلگەن قاننىڭ ىستىعى مەن قۋاتى سiڭگەن. ول قان ىستىعى مەن قان قۋاتى دەرۋ مەن شيپاعا اينالعان. سونىمەن بiرگە, تۋعان جەردiڭ توپىراق, تاس, شٶبiنە دەيiن اقىنمەن تامىرلاس. تiپتi تاعدىرلاس.

مەن وسى التىنكٶپiرلiكتەردiڭ شىعارمالارىن وقىپ وتىرىپ بiر سٷيسiنگەنiم, تامىرلارىن دا, تاعدىرلارىن دا ٶتكەننەن iزدەيتiندەرi بولدى. بەينە بiر ولار ٶتكەنسiز ٶمiر سٷرە المايتىنداي. ياعني, ولار ٶتكەنiڭ تۇلدىر بولسا, ەرتەڭiڭ بۇلدىر دەپ بiلەدi. ولاردىڭ ٶلەڭدەرiندەگi ٶتكەن مەن بٷگiننiڭ, بٷگiن مەن ەرتەڭنiڭ تiزە قوسىپ بiرگە ٶمiر سٷرiپ جاتاتىنى قانداي جاراسىمدى. تiپتi باقىت بەدەلحانۇلى ٶتكەنگە بٷگiننiڭ كٶزiمەن عانا قاراپ قويمايدى, ٶتكەننiڭ كٶزiمەن بٷگiنگە دە قاراي الادى. كٷنi كەشە عانا القام-سالقام بوپ اشىلىپ, قورا-قوپسىلارى شاشىلىپ, ەسiك-تەرەزەلەرi ٷڭiرەيiپ قالعان اۋىلعا كiمدەر قاراپ تۇر دەيسiز عوي.

كٷيكi تiرلiكپەن مٷجiلگەن اياداي عانا

اۋىلعا قارا, قورىمدار قاراپ تۇر, ەنە...

بiز, ەدەتتە, بٷگiنسiز ٶتكەن دە, ەرتەڭ دە جوق دەپ جاتامىز عوي. سٶيتسەك, ٶتكەن دە بٷگiن مەن ەرتەڭسiز ٶمiر سٷرە المايدى ەكەن. ٶتكەن دە كiلەڭ بiر ٶلi تٶمپەشiكتەردەن تۇرمايدى ەكەن. ول دا تiرi ەلەم ەكەن. ول دا بiزگە, بٷگiن مەن ەرتەڭگە الاڭ ەكەن.

بٷگiن تٷگiلi, ٶتكەننiڭ بiزگە الاڭ كٶڭiلiن اڭعارا بiلگەن سەرگەك اقىن بۇل جالعان دٷنيەنiڭ تٷپ-تامىرىن كەمiرiپ, iشiنەن ٷڭگiپ, ەتiن ەزiپ, سٷيەگiن ٷگiپ بارا جاتقان نە بiر ەلەۋمەتتiك زارداپتاردى كٶرiپ قاپالانىپ, نالىپ سٶيلەيدi. نە نەرسەگە دە ەرiرەك, تەرەڭiرەك قاراۋعا شاقىرادى. ەرينە, ۇران تاستامايدى. اتامزاماننان بەرi كەلە جاتقان ەرi قادiرلi, ەرi كەدەلi سٶزدiڭ بايىبىنا بارۋعا, بايلامىن اڭعارۋعا, تٷپكi تٷيiنiن ۇستاۋعا شاقىرادى. ونداي كەزدە باقىت ٷشiن تاقىرىپ بولۋعا حالىقتىڭ «قارعا تامىرلى قازاقپىز» دەگەن دانا تiركەسi جەتiپ جاتىر.

قارعانىڭ جارىق دٷنيەسi-اي,

اينالاسى تٷگەل اپپاق پار.

الاقۇستىڭ ايتقان ەڭگiمەسi-اي,

تاقىلداپ تۇرعان تاقپاقتار.

تاقپاقتى قويشى, قارعانى ايتام دا,

قارعا تامىرلى قازاق-اۋ!

ەلدە بiر قۇستاي زارلاماي تاڭعا

«قارق» ەتكەن ٷنi عاجاپ-اۋ, –

دەپ سٷيسiنەدi. قۇداي-اۋ, ەدەتتە, بiز ٷشiن قارعادان ٶتكەن سۇمپايى, قارعادان ٶتكەن جەكسۇرىن قۇس بار ما ەدi?! بۇل ۇعىم – زاڭدىلىققا اينالعان ۇعىم ەدi عوي. قازاقتىڭ قارعا تامىرىنا قۇرت تٷسە باستاعاندا ول ۇعىمىمىزدىڭ دا تاس-تالقانى شىعادى. بiرەۋi ولاي, بiرەۋi بىلاي قاراپ بارا جاتقان قالىڭ قازاق بالاسى تامىرىنا قايتا بiر قايىرىلىپ قاراعانىن قالايدى.

جالىنا تاقتىڭ جارماسىپ ٶلگەن,

كٶكەسi,

قارعانى جازعىرا كٶرمەشi!

قارعا تامىرلى قازاقپىز عوي

ٷمiتiمدi ٷشكە بٶلمەشi.

تاس كەرەڭ بوپ قالعىر قۇلاعىمىز تالاي-تالاي ەسiتiپ, اعىپ تٷسكiر كٶزiمiز تالاي-تالاي كٶرiپ جٷرگەندەي قازiر  كٶپ-كٶپ ازاماتتارىمىزدىڭ بويىن كەساپاتتى كەسەلگە, ويىن جازىلماس دەرتكە شالدىقتىرىپ بارا جاتقان رۋشىلدىق پەن جٷزشiلدiكتi باقىت تا از كٶرمەگەندەي. سولارعا ول «ٷمiتiمدi ٷشكە بٶلمەشi» دەپ ىزالانا جالبارىنادى.

جالپى, باقىت بەدەلحانۇلى – تىنىق اۋانى ىسقىرتىپ تiلiپ تٷسەتiن ٶلەڭ جولدارىنىڭ جىلان باۋىر بيشiگiن سiلتەي الاتىن ىزالى اقىن. تۋا بiتتi تا¬بيعاتى سولاي ما, جوق, ەلدە, مىنا ٶمiردەگi اتتاعان سايىن انداعايلاپ شىعا كەلەتiن كەلەڭسiزدiكتەر مەن وسپادارلىق¬تاردى كٶرە-كٶرە سولاي بولعان با, بiلمەدiم.

كٶپ اقىن كٷيiنiپ سٶيلەسە بولدى كٷيرەپ شىعا كەلەدi عوي, ال باقىت ولاي ەمەس, كٷيiنiپ سٶيلەسە-اق قاقپانعا تٷسكەن قاسقىرداي ٶز اياعىن ٶزi شايناپ, ىزاعا تولىپ, ٶرشەلەنiپ, الاسۇرىپ كەتەدi ەكەن.

ارمان جولىنان تايقىپ كەتتi.

جالعان جانىمنان تارتىپ كەتتi.

قالعان كٶڭiلiم قامىعىپ,

اردان كەبiنiن جامىلىپ

اپپاق ەلەمگە قايتىپ كەتتi.

ۋاقىت سانامدى قىرقىپ كەتتi

باقىت جاعامدى جىرتىپ كەتتi.

كiمنەن كٶرەرiن بiلمەي,

كiمگە سەنەرiن بiلمەي

ٷمiتتەرiم ٷركiپ كەتتi.

ادام دا, قوعام دا

بەرi ەدەمi عوي دەپ

اناۋ كٶكەم

نەمەنەنi قىرتىپ كەتتi?!

مەن وسى جولداردان, دەل قازiر, ەبدەن ىزاعا بۇلىققان جاننىڭ, بiراق باسقا قىلار امالى قالماي وتىز ەكi تiسiن شاقۇر-شۇقىر ەتكiزiپ قايراعانىن ەستiپ تۇرعاندايمىن.  مەن بۇل جەردە بولماشى نەرسە ٷشiن ٶن بويىنان بوران تۇرعىزىپ, تٷككە تۇرمايتىن نەرسە ٷشiن تۇلانداي تٷتiگiپ شىعا كەلەتiن بەيشارا پەندەشiلiك اشۋ مەن ىزانى ايتىپ وتىرعام جوق, حالقىنىڭ قامىن ويلاپ بۋلىعاتىن ازاماتتىق اشۋ مەن ىزانى ايتىپ وتىرمىن. سونداي ادام عانا «تiرiمدە – سiرiمiن, ٶلگەندە – تiرiمiن» دەي السا كەرەك.

تاعى دا بەدەلحانۇلىنىڭ ىزاسى – مۇڭدى ىزا. مۇڭدى ىزا! بىلايشا تiرشiلiكتە بiر-بiرiمەن قابىسىپ-تابىسپاق تٷگiلi, مٷلدە جاناسپايتىن كەراعار ۇعىمدار عوي. اقىننىڭ اقىندىعى سوندا, كەيدە ول كەراعار ۇعىم-داردى دا قابىستىرىپ, تابىستىرىپ جiبەرە الادى. سوندىقتان دا وعان «مۇڭدىمىن, كەيدە, جىندىلىعىممەن قۇندىمىن» دەگەن سٶزدەردi دە سول تابيعي بولمىسى ايتقىزىپ تۇر.

كەيدە باقىتتىڭ دا الاسۇرعان اشۋ-ىزاسىن اقىلعا جەڭدiرiپ, باراقات تاۋىپ ايالداپ, ساليقالىققا بوي الدىرىپ, سابىرمەن سٶيلەر  تۇستارى بولادى. وندايدا ول:

ول جاقتاعى ٶلەرمەنiڭ

ٶمiر سىندى قييالي.

وۋ, اقىنىم, بٶگەلمەگiن

قالامىڭا سييا قۇي.

قاقتاپ ساۋىپ قانىڭدى قۇي

اپپاق ارىڭ سٶيلەسiن!

ال, ول ٷشiن جانىڭدى قي

توقتاماسىن وي-كٶشiڭ.

...قانبادىڭ با ەلi ۇيقىڭا,

الدىڭدا ازاپ تۇر بٷكiل.

تاسقا اينالعان تاعدىرىڭا

تاعدىرىڭمەن تiل بiتiر.

بiراق مۇنداي ساليقالىق پەن سابىرلىلىق بiر سەتتiك قانا حال. اينالادا بولىپ جاتقان كiسەپiرلiكتەر مەن مٷسەپiرلiكتەردi, زورلىق پەن زومبىلىقتاردى كٶرە تۇرىپ, تٶبەسiنەن جاڭعاق شاعىپ جاتسا دا تٷك بولماعانداي, ەتەگi ەگiس, جاعاسى جايلاۋ بوپ وتىرا بەرەتiن, تiپتi, تويدان-توي ٶتكiزiپ جاتاتىن مىنا قالىڭ قاۋىمدى كٶرiپ نازالانعان اقىن قايتادان قىل شىلبىرداي شيراتىلىپ شيىرشىق اتىپ شىعا كەلەدi.

ۇلىڭدى قۇربان شالىپ,

كٷڭiڭدi دۋمان سالىپ

كٶرگەنiم ٷشiن,

كٷن ٷشiن تiلدi ساتىپ

بiرiنە-بiرiن شاتىپ

...كەلگەنiڭ ٷشiن, –

دەيدi ول اۋزىمەن وت بٷركiپ جiبەرگەندەي. ەندi ول ولاي سٶيلەمەي قالاي سٶيلەسiن. قاراپ تۇرسا, حالقىنىڭ مۇڭى مىڭ باتپان, حالقىنىڭ زارى مىڭ قاتپار.

پەندەلiككە قارامايتىن پىسقىرىپ,

سۇر زامانعا قايتەدi اقىن سۇس قىلىپ.

ٶز كەۋدەسi, ٶز بٶلمەسi – كەڭ ساراي,

تابانىندا قوعام جاتىر ىسقىرىپ.

اراسىندا جاننىڭ زارى تىڭدالار...

تاۋ باسىندا مۇنارلانىپ مۇڭ قالار.

مۇڭىڭدى ايتىپ جەرگە سiڭەر جىلعالار,

زارىڭدى ايتىپ كٶككە ۇشادى تىرنالار.

بۇل قاتىگەز دٷلەي دٷنيە ەندi تىرنالار ٷنiمەن اسپاننان ايتىلار ول مۇڭ مەن زاردى ەستiر مە ەكەن?! ەي, قايدام-اۋ...

«ۋلاعان سايىن جانارىڭ ۇلى اقىن بولىپ بارامىن»

دەۋرەن بەرٸكقاجىۇلىنىڭ 1996 جىلى جارىق كٶرگەن جىر جيناعى قولعا تٷسپەدi. قولعا تيگەنi – بيتتiڭ قابىعىنداي عانا سوڭعى جيناعى. سودان دا مەن دەۋرەننiڭ تولىق مٷمكiندiگiن قامتىپ سٶيلەي المايتىن سيياقتىمىن. بiراق ونىڭ اقىن ەكەندiگi انىق. بۇل سٶزiمiزگە وسى جيناقتىڭ العاشقى بەتiن اشىپ قالعاندا-اق, جانىپ تۇرعان پەشتiڭ اۋىزىن اشىپ قالعان كەزدەگi جالىن قىزۋىنداي لاپ ەتە تٷسەتiن ەكپiندi لەپ كۋە.

ەسiرە سوققان ەبi جەل,

ەكiلەن تاعى, ەكiلەن!

ەز تۋعان ەلگە ەگەسiپ,

ەگiزiڭ بولىپ كەتiپ ەم...

بٶلتiرiك ەلiم شىعارىپ

بٶرiلiگiن ەسiنەن

قانىمدى مەنiڭ قارايتسا

قان مايدان شىعار, نەسiبەم!

وسىنداي قۇرىشتاي بەرiك, ارقار مٷيiزدi, اتان جiلiكتi سٶزدەر جونىن كٷدiرەيتiپ الدىڭنان انتالاپ شىعا كەلگەن كەزدە, ونى اقىن ەمەس دەۋگە كiم-كiمنiڭ دە ەددi بارا قويماس.

ەسiلi, ٶلەڭنiڭ ٶلەڭدiگi, ەڭ الدىمەن, ٶزەگiنە رۋح قۇيىلعان سٶزدە عوي. مايى تاۋسىلعان شامداي بiلتەسi بىقسىپ ٶلەۋسiرەگەن ٶلەڭنەن, تiپتi وبرازى بار, تەڭەۋi ورنىندا, ۇيقاسى مiنسiز بولا تۇرا, بiراق رۋحى  جوق بولسا, ياعني قايراتسىز بولسا, نە ٷمiت, نە قايىر. ٶلەڭنiڭ جان بiتiرەتiن تامىرى – رۋح. ونى دەۋرەننiڭ «نايزاقارامەن تiلدەسۋiنەن» دە تانىپ-بiلۋگە بولادى. 

ەي, اجارى تالاق – كٶكبەت شىڭ!

نامىستى تۋعان نار قايدا?

ٶرتەنبەي جاتىپ ٶكپەك مۇڭ,

ٶكiرتiپ بiزدi الماي ما?!

ماڭدايدا نە تۇر, ماڭدايدا.

ەڭسەسi بيiك ەر بiتكەن

ايىلىن تارتسا بولماي ما?!

ارۋاعى بيiك قاي-قايدا –

ابىلايداي ار قايدا?

ناۋرىزبايداي نار قايدا?

الاڭسىز, ارسىز ايقايعا

شاڭق ەتپەي شەرiم تارقاي ما?!

ەي, قاتۋلى قاباق – نايزا شىڭ!

داۋىلدى كٷنگi ارقىراپ, شۋلاپ كٶتەرiلەتiن تەڭiز تولقىندارىنداي جال-جال بوپ كٶتەرiلگەن سٶزدەردiڭ ورامدارى سەنiڭ جٷزiڭە دىم بٷركiپ, سۋ سiلكiپ جiبەرگەندەي سەن دە تiكتەنiپ, شيرىعىپ بارا جاتاسىڭ. تاعى دا ونىڭ اسقاقتىعىن, iرiلiگiن ايتساڭشى. «ەي, اجارى تالاق – كٶكبەت شىڭ» دەپ تۇر عوي. اقىن بەينە بiر نايزاقارا شىڭنان دا بيiكتە تۇرىپ سٶيلەپ تۇرعانداي.

ٶزەگiندە وتى بار اقىن, كەزەگiندە ەشكiمگە دە ەسەسiن جiبەرمەيدi. ايتاتىنىن ايتىپ قالادى. ونداي اقىننىڭ تاقىرىبى دا, قاداپ سٶيلەر نٷكتەسi دە ەيتەۋiر بiر قاۋقار-سالماعى جوق كەكiر-شٷكiر, ۇساق-تٷيەك بولماسا كەرەك. كەشە عانا نايزاقارامەن كەۋدەسiن كەرiپ سٶيلەسiپ تۇرعان اقىن, بٷگiن ەندi نەگە تٶمەنشiكتەي قالسىن. ەندi ول ٶر الماتىمەن تiل قاتىسىپ تۇر. ەرينە, الماتىعا كiرۋ دە, وعان سiڭۋ دە وڭاي ەمەس. ول وراسان قارسىلىققا يە. ول قارسىلىقتى جەڭۋ ٷشiن ٷلكەن كٷش كەرەك, قايتپاس جi-گەر كەرەك. ەلبەتتە, الماتىعا ەتiگiڭنiڭ جىرتىعىنان  شۇلعاۋىڭدى سٷيرەتiپ, سٷمەلەكتەنiپ سٷمiرەيiپ  كiرۋiڭە دە بولادى. سولاي كiردiڭ بە, وندا سەن سول سٷمەلەك قالپىڭدا قالدىم دەي بەر. سەن الماتىدان ٶز ورنىڭدى  سٷيمەنمەن مۇز ويعانداي ويىپ تۇرىپ الماعاننان كەيiن, بەرi بەكەر. سوندىقتان دا ول الماتى تابالدىرىعىن اتوي ساپ اتتايدى.

حانىڭ بار ما ەدiلەتتi?!

بار داتىم!

مەن بولايىن ەڭ اقىرعى

زارلى اقىن.

ٶز ەمiڭە جاراپ قالار

ۇلىڭدى

ٶزەگiنە تەپپەشi ەندi,

الماتىم!

تاعى دا ول الماتىعا جٷك ارتايىن دەپ, سالماق سالايىن دەپ نەمەسە بەل

سiنiپ, بۇلدانىپ كەلiپ تۇرعان جوق. دەرتتi الماتىنى ەمدەيiن دەپ كەلiپ تۇر. بۇل – ازاماتتىق iرiلiك!

جالپى, دەۋرەن كەسەك تۋراپ, iرi سٶيلەيتiن اقىن. جان-جٷرەگi iرiلiكتi قالايتىن اقىن. جاراتىلىسى ونداي اقىنعا مىنا قۋ تiرشiلiك, جالعان ٶمiر-دiڭ قىبىر-جىبىرىن كٶرۋ اۋىردىڭ-اۋىرى. سوندىقتان دا ول:

تەمەم بولىپ سال-سەرiلەۋ عۇمىرىم,

ارعى بەتتە اداسادى اقىل دا.

جەر بەتiندە جەندiكتەردiڭ جىبىرىن

كٶرۋ قانداي قيىن ەدi اقىنعا! –

دەپ, باسقا ەمەس, تۋرا تەڭiرiنiڭ ٶزiنە شاعىنادى. بۇل ٶلەڭ ودان ەرi ٶربي كەپ:

مەنiڭ بەينەم ٶمiرiڭiزدە بار كٷنi

ماعان بەكەر جىميياسىز, تەڭiر, سiز.

قارالى كٷن اقىنداردىڭ بارلىعى

قارا جەرگە جەرلەنەدi قابiرسiز!

مiنە, توسىندىق! ەرi كەرمەك دەمiمەن كەۋدەڭدi قاق جارىپ جiبەرەردەي اششى شىندىق. حالقىنىڭ باسىنان ٶتكەن نەمەسە كٷندەلiكتi بولىپ جاتقان نە¬بiر نەۋبەتتەر مەن تولايىم تاۋقىمەت تەردi كٶرiپ جٷرگەن اقىن بiتكەننiڭ بەرi كٷن سايىن, سەت سايىن جەر توقپاقتاپ وپىنىپ, كٷندە بiر ٶلiپ, قارا جەرگە قابiرسiز جەرلەنiپ جاتقان جوق پا?! سونى دٶپ باسقان, دەل ايتقان. ٶرتتەي ٶكiنiشكە وراپ, دەرتتەي كٷيiنiشكە بۋىپ تۇرىپ ايتقان.

دەۋرەن ٶلەڭدەرiن وقىپ وتىرىپ, تاعى بiر ۇققانىم, ول ٶلەڭدi  تەك شەر تارقاتار, سىر اعىتار, ادام جانىن ەمدەر دەرi مەن دەرۋiم دەپ ەمەس, كەرەك كەزiندە اينالاعا ايبار كٶرسەتiپ تۇلا بويىنا تاعىنىپ الاتىن قارۋ-جاراعىم دەپ بiلەدi.

جالعىز ٶزiم قاپ, جابىرقاپ تۇرمىن...

قايداسىڭ, مەنiڭ ٶلەڭiم?

بەرiڭە بٷگiن تاڭىرقاپ تۇرمىن...

قايداسىڭ, مەنiڭ ٶلەڭiم?

ەلدەرگە تاعى ەگەسiپ تۇرمىن...

قايداسىڭ, مەنiڭ ٶلەڭiم?

ەرتٶستiكتەرمەن كەڭەسiپ تۇرمىن...

قايداسىڭ, مەنiڭ ٶلەڭiم?

ٶلەڭدi قارۋ-جاراق ەتiپ مۇزداي  قۇرسانىپ العان مۇنداي اقىن كiم-كiمگە دە ەسەسiن جiبەرە قويماس.

بيiك ازاماتتىق iرiلiكپەن سٶيلەي الاتىن دەۋرەننiڭ كٶپ ٶلەڭدەرi ماحاببات تاقىرىبىنا ارنالىپتى. بiراق ول نەزiك سول تاقىرىپتا دا iرi سٶيلەۋدەن بiر تانبايدى-اۋ, بiر تانبايدى.

تۋلاعان سايىن انارىڭ

بۇلا تٷن بولىپ قارادىم.

ۋلاعان سايىن جانارىڭ

ۇلى اقىن بولىپ بارامىن.

قىز الدىندا قىسىلىپ-قىمتىرىلۋ, يناباتتىق كٶرسەتۋ دەگەن بولماس پا?! جوق, قايتا بۇرىنعىدان دا قايراتتانىپ «ۇلى اقىنعا» اينالىپ بارا جاتادى.

ەرينە, ماحاببات بولعان سوڭ, ونىڭ اينالاسىندا شىبىنداي قۇجىناعان گۋ-گۋ سٶز دە ەرiنi-ەرiنiنە جۇقپايتىن سىمپىلداعان ٶسەك تە كٶپ بولۋى مٷمكiن. ونداي كەزدە دە دەۋرەن ٶز مiنەزiنە ەبدەن بەرiك. ەلگiندەي پاسىق, بىقسىق سٶزدەردiڭ ەشقايسىسىنا  پىسقىرىپ تا قارامايدى. ونداي سٶزدەردiڭ بەرiنە قولىن بiر-اق سiلتەيدi.

ٶسەك بولىپ,

تٶسەك بولىپ كەرەگi,

مەيلi, جاعى تالعانىنشا تولعاسىن.

بۇل ەل سولاي «اڭىز» ايتا بەرەدi,

مەن سيياقتى سٷيە المايتىن بولعاسىن.

اقىن تەكاپپار. اقىن بيiكتە تۇر.

«تامۇقتامىن كٷندIز, تابىتتامىن تٷندە»

مەن جوعارىدا جازعان سٶزدەرiمنiڭ بiرiندە جاس اقىنداردىڭ ٶلەڭدەرi تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيiن پiكiرلەر جوقتىڭ قاسى, ولاردىڭ شىعارماشىلىعى مٷلدە دەرلiك ناسيحاتتالمايدى دەگەندەي سٶز ايتقان ەدiم. ەرينە, مەن بۇل پiكiردi جاستار شىعارماشىلىعىنا دەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قاتىسىنان شىعارىپ ايتقان بولاتىنمىن. ەرينە, وسىلاي ەكەنiنە ەشقانداي كٷمەن بولماسا كەرەك. دەيتۇرعانمەن, ولاردىڭ شىعارمالارى مٷلدە ەسكەرiلمەي, كٶڭiلدەن اۋلاق, كٶزدەن تاسا قالدى دەۋگە بولمايدى. ارا-تۇرا, اۋىزەكi بولسىن, ولاردىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ەڭگiمە بiرجولا سۋالىپ, تارتىلىپ قالعان ەمەس. ونىڭ ٷستiنە, ول اقىنداردىڭ جىر جيناقتارىن اقتارىپ وتىرىپ ولارعا جازىلعان بiرقاتار العىسٶزدەردi وقىدىم. ول العىسٶزدەردiڭ بەرi دەرلiك شىن نيەت, جاقسى تiلەكپەن جازىلعان العىسٶزدەر.

مەسەلەن, باقىتجان الديياردىڭ «قۇبىلا» اتتى جاناعىنا ٶز باسىم اسا قادiر تۇتاتىن ٷلكەن كٶركەمسٶز  شەبەرi مارحابات بايعۇتوۆ «قازىعۇرتقۇنار قالامگەر, ٶگەمٶرiستi ٶلەڭدەر» دەگەن تاقىرىپپەن سالماقتى دا, ساليقالى العىسٶز جازعان ەكەن. مارحابات ٶزiنiڭ باقىتجان iنiسiنiڭ شىعارمالارىنا جان-جاقتى توقتالىپ, تەرەڭ تالداۋ جاساپتى. باعىت-باعدارىن انىقتاپ, باعاسىن بەرiپتi. «باقىتجان الديياردىڭ مۇڭى دا, سىرى دا تەرەڭدە. ول كٷندەلiكتi كٷيبەڭ تiرلiكتە دە, ٶزiنiڭ ٶزگەشە ٶلەڭ-دەرiندە دە iشكi رۋحاني ەركiندiگiنە زالال كەلتiرگiسi جوق كٷيدە قينالا تiرشiلiك كەشەدi. حالىقتىڭ, قازاقى ۇلتتىق كٶركەمدiك ۋىزدىڭ قاينارلارىنان باستاۋ الاتىن باقىتجاندىق تiل, الدييارلىق دiل – بiز سٶز ەتiپ وتىرعان اقىننىڭ ايرىقشالىعى» – دەيدi مارحابات. بۇل ورنىقتى پiكiرگە باقىتجان ٶلەڭدەرiن وقىعان كiم-كiم دە بiر سٶزگە كەلمەي كەلiسەتiنiنە مەن كەپiلدiك بەرە الام. ەسiرەسە, ماعان وسى پiكiردiڭ iشiندە «iشكi رۋحاني ەركiندiك» دەگەن تiركەس قاتتى ۇنايدى. اقىندى اقىن ەتەتiن ەڭ باستى قاسيەت – وسى. Iشكi رۋحاني ەركiندiگiڭ جوق پا, اناعان بiر جالتاقتاپ, مىناعان ەكi جالتاقتاپ ٶزiنiڭ قارا باسىنا ٶز بيلiگi جٷرمەي ٶمiر سٷردiڭ بە, وندا, ەسiلi, قولعا قالام الماي-اق قويعان ابزال.

شىنىندا دا, باقىتجان ٶلەڭدەرiن وقىپ وتىرىپ ونىڭ iشكi رۋحاني ەركiندiگiنە تەنتi بولماسقا شاراڭ جوق. و باستا-اق «اللا مەنi جاراتاردا  ماڭدايىما ٶلەڭ جازعان بiر شۋماق» دەپ ٶزiنiڭ ييا باعى, ييا سورى ەكەنi بەلگiسiز پارىز-بورىشتى, رۋحاني مiندەت-جاۋاپكەرشiلiكتi مويىنداعان اقىن, ەشتەڭەدەن دە تايىنباق ەمەس.

سٶز جوق, ماڭدايىنا ٶلەڭ جازىلعان اقىننىڭ بۇل ٶمiردەن كٶرەر قۇقايى دا, بۇل تiرشiلiكتەن كٶرەر تەشپiشi دە از بولماسا كەرەك. تiپتi اللا تاعالا ٶلەڭدi دە تەك سونداي جاننىڭ عانا ماڭدايىنا جازاتىن بولار.

يەن دالا, ەرەن دٷز,

يەسi بiز دەگەنبiز.

الاڭ سٷتiن iشكەنبiز,

ايۋ ەتiن جەگەنبiز, –

دەپ جەلپiنiپ جٷرگەن اقىننىڭ كٷندەردiڭ-كٷنiندە اڭشى ەكەسi قانسوناردان قايتپاي قالادى. سونان كەيiن-اق قوڭتورعاي تiرشiلiك قانا ەمەس, يiنi تٷسكەن جاداۋ, يىعى جاماۋ, جٷدەۋ تiرشiلiك باستالادى. بiر كەزدە «قابىلانمەن قاعىسىپ, قانىن جۇتتىق قاسقىردىڭ» دەپ كەۋدەسiن كەرiپ جٷرگەن بالا قاباعى كٷرەڭiتەتiن دە تۇراتىن سۇرىقسىز سۇرقاي ٶمiرگە تاپ كەلەدi.

ەندi ول «پiستە ساتتى شەشەمiز... پiسiردi عوي بiزدi ٶمiر» دەيتiن بولدى. بiراق ول جابىعىپ جاسىپ, قامىعىپ ارىپ قالمايدى. قايتا كەتiلگەن ٷستiنە جەتiلiپ بارا جاتادى.

كٶلگە-كٶزگە جاس تۇنباي,

كەۋدەنi ٶزگە باستىرماي

جانىمىزدىڭ جاراسىن

جالاپ جازدىق قاسقىرداي.

ٶلتiرەم دەپ ٶپرەمدەپ كەلگەن تاعدىردىڭ بولات تىرناعىنان قايمىقپاستان ٶرشiل ٶجەتتiگiن كٶرسەتەدi.

ونداي جانعا بۇل ٶمiردەن ٶز ورنىن,  ورنىن بولعاندا دا, بiرەۋدiڭ ىعىندا نەمەسە تاساسىندا جٷرەتiن ەمەس, قايتا بiرەۋگە پانا بولاتىن, جەردiڭ شەتiندە, جەلدiڭ ٶتiندە جٷرەتiن ورىن بەلگiلەپ الۋ وڭاي ەمەس. سوندا عانا مارحابات ايتقانداي «iشكi رۋحاني ەركiندiككە» يە بولا الماقسىڭ. ونداي جاننىڭ تار قاۋىزعا, تار قاۋىز ەمەس-اۋ, مىنا جالپاق دٷنيەنiڭ ٶزiنە سييا قويۋى قيىن. ونداي جاننىڭ ٶمiردەن الار ەنشiسi – سەرگەلدەڭ ٶمiر,  سانسىراعان سانا.

جارىتپاستان جىر تٷلەپ

كٶزiمدi اشسام كiل تٷنەك.

ەلەمiڭە سىيمادىم

ەر پەتەرگە بiر تٷنەپ.

اقىن ٶستi. اقىن ەرجەتتi. ەندi ول ٶز قاراقان باسىنىڭ قيىندىعىن عانا ەمەس, ۋاقىت پەن زامان ٷستiنەن ٶتiپ جاتقان اۋىرتپالىق ٶز باسىنان ٶتiپ جاتقان اۋىرتپالىقتان دا اۋىر, زiلماۋىر ەكەنiن بiلدi. بايقاسا, مىنا قۋ ٶمiر زىمييان جٷرiس, سۇرقييا ەرەكەتكە دە, جىن-جىبىر, قىل-قىبىرعا دا, قۇداي-اۋ, قاپتاپ كەتكەن ەكەن عوي.

كٶنەرگەننiڭ ەستە تۇتپاس كٶبiن ەل,

كٶرەم دەگەن كٶزگە بiراق كٶرiنەر, –

جەر ٷستiندە – ىبىرسىعان تiرiلەر,

جەر استىندا – ىڭىرسىعان ٶلiلەر.

نەتكەن كٷيiنiش, نەتكەن اشىنۋ دەسەڭiزشi?! دٷنيەنiڭ قورقاۋ قۇلقىنىن كٶرە-كٶرە جانى تٷرشiگiپ شوشىنىپ, دٷنيەنiڭ سۇمپايى سۇرقىن بiلە-بiلە جانى كٷيرەپ بەزiنگەن جان عانا وسى¬لاي سٶيلەسە كەرەك. مىنا كٷيكi تiرشiلiكتە ٶمiر سٷرiپ جاتقان «ىبىرسىعان تiرiلەرگە» نازالى بولعان «ىڭىرسىعان ٶلiلەردi» جان-دٷنيەسiمەن ۇعىپ وتىرعان اقىن بۇلاي سٶيلەمەي, ەندi قالاي سٶيلەمەك. بۇل ٶلەڭ:

باق – يەسiز, باپ كيەسiز قالماق پا?

ەي, اعايىن, ەرۋاعىڭدى ارداقتا!

... ارقا سٷيەپ تەمiر قورشاۋ شارباققا

اينالارىن تٷسiندi مە ەرۋاققا

بiر قارييا جىلاپ تۇردى اۋلاقتا, –

دەپ اياقتالادى.

كiمگە قالاي ەكەنiن قايدام, مەن ٷشiن ايتار ويىن اشىپ ايتقان اقىننان گٶرi, ايتار ويىن تۇسپالداپ, استارلاپ ايتقان اقىن ەلدەقايدا جاقىن. ٶيتكەنi استارلى وي وقىرماننىڭ ٶزiن كٶبiرەك ويلاندىرىپ, كٶبiرەك تولعاندىرادى. قازاقشالاپ ايتقاندا, وقىرمان ٷشiن شايناپ بەرگەننەن گٶرi, ٶزi شايناعان ەلدەقايدا دەمدi, ەلدەقايدا قۇنارلى. ولاي بولسا, تەمiر شارباققا سٷيەنiپ جىلاپ تۇرعان قارييانىڭ iشكi يiرiمiنە كٶز سالىپ كٶرiڭiز. كٷنi ەرتەڭ ول قارييا دا ەرۋاققا اينالماق, ياعني جەر استىندا, دەلiرەك ايتقاندا, ىبىرسىعان تiرiلەردiڭ اياعىنىڭ استىندا كٷڭiرەنiپ, ىڭىرسىپ جاتپاق. ول سول ٷشiن جىلايدى. مiنە, اقىننىڭ تۇسپالداپ ايتىپ وتىرعان ويى. ەرiكسiز, سول قاريياعا دەگەن, ونىڭ ەرۋاققا اينالاتىن فەنيلiك تاعدىرىنا دەگەن كٷيiنiشتi سەزiم سەنiڭ بٷكiل الپىس ەكi تامىرىڭدى قۇتىرتا قۋالاپ ەسەڭگiرەتiپ, سانسىراتىپ جiبەرگەندەي بولادى. مىنا دٷنيەدەن وسى سيياقتى مiسەپiر قۇبىلىستاردى كٶپ كٶرگەن اقىن «تامۇقتامىن كٷندiز, تابىتتامىن تٷندە» دەۋگە ەبدەن حاقى بار. بiراق ول ەڭسەسiن تٷسiرiپ, قىساستىقتىڭ قۇرساۋىنا قامالىپ, كٷيرەي جىعىلىپ, ورنىنان تۇرا الماستاي حالگە تٷسiپ, وپىنىپ تۇرالاپ قال-مايدى. اقىن بەرiبiر ەرەكەتتە, بەرiبiر جولدا. ٶيتكەنi ٶمiردi بۇرىنعىدان دا تاني,  بۇرىنعىدان دا بiلە  تٷسۋi كەرەك. ەرينە, قاتىگەز زامان مەن قاتىباس ۋاقىتپەن كەلiسۋ ٷشiن دە ەمەس, كەتiسۋ ٷشiن دە ەمەس. كٷرەسۋ ٷشiن! جالپى, مىقتى اقىن ەشۋاقتا دا ٶزi ٶمiر سٷرiپ جاتقان زامانمەن كەلiسپەك ەمەس. تەك كٷرەسپەك! جەڭiلسە دە كٷرەسپەك! سوندىقتان دا ول جولدا, سوندىقتان دا ول ەرەكەتتە.

اساعاندارعا قاساسىپ,

قاشاعاندارعا تٶس اشىپ,

كٶرگiسiز كٶردەن قوس اسىپ,

بەلگiسiز بەلدەن باس اسىپ,

ورالماس جەرگە جول الدىم,

بولا الماس جەردە بوپ الدىم.

مولامنىڭ ٶتتiم جانىنان

وعان دا بiر كٷن سوعارمىن.

ەندi ونىڭ مولاسىنىڭ دا جانىنا اياداۋعا مۇرشاسى جوق. بەرiن بiلۋ كەرەك, بەرiن كٶرۋ كەرەك. ەندi ول «نەن ٶتiرiك – مiنبەدە, ناعىز شىندىق – تٶمەندە» ەكەنiن ۇعۋ ٷشiن دە, «يت جەتەكتەپ بارادى ەلدەبiرەۋ, جەتەگiندە بiز جٷرمiز يت-ٶمiردiڭ» دەپ اپشۋ ٷشiن دە, «iشقۇسالىق زارپىمەن iشكەن ۋى باسقا ەكەنiن ابايدىڭ» دەپ تەرەڭiرەك ٷڭiلۋ ٷشiن دە ٶمiر سٷرۋi كەرەك.

باقىتجان ٶتكەن مەن بٷگiننiڭ, بٷگiن مەن ەرتەڭنiڭ ەرi سالالاس, ەرi قۇرامداس ەكەنiن بٷكiل بولمىس-بiتiمiمەن, بٷكiل تامىر-تالشىعىمەن سەرگەك سەزiنەتiن اقىن. وسى سٶزدەرiمiزدiڭ كۋەسi رەتiندە ونىڭ بiر ٶلەڭiن سەل ۇزاقتاۋ بولسا دا تۇتاس كەلتiرگiم كەلiپ تۇر.

بەز-باياعى كەلەر كٷن مەن ٶتكەن كٷن,

تانىس ماعان گٷلi ەنەبiر كٶكتەمنiڭ.

مەن وسىدان ەكi جٷز جىل بۇرىن دا

جەر بەتiندە ٶمiر سٷرiپ كەتكەنمiن.

مۇنىم, سiرە, بوپ كٶرiنەر, سiرە, اڭىز,

سەنبەسەڭiز تابيعاتتان سۇراڭىز.

دەل وسىدان ەكi عاسىر بۇرىن دا

ماعان ٶلە عاشىق بولعان مىنا قىز.

اۋىق-اۋىق كٷرسiنەتiن انا اسپان,

اناۋ تاۋلار كٶك اسپانمەن تالاسقان.

باياعىدا-اق كەيiپكەر بوپ جىرىما

سودان بەرi مەڭگiلiككە جول اشقان.

تاۋ مەن تاستى ٶلەڭ ەتكەن سول اقىن,

بٷگiندە دە ەيگiلەگەن جوق اتىن.

باياعىداي جۇرت تا...

بiراق, ول كەزدە

ەزدەرiنەن ەرلەرi كٶپ بولاتىن.

تەڭiرiنەن تiرiلiگiن تiلەگەن,

جۇرت سٶزiنەن تاپپاعان سوڭ تiرەك, ەم,

كٷلتەگiندەي كٷللi جاھان بiلسiن دەپ

جارتاسقا ويىپ جازعام سوسىن بiر ٶلەڭ.

سول ٶلەڭنەن ەلi كٷنگە جوق دەرەك,

كٶركەم سٶزدi ەتپەگەن سوڭ كٶپ كەرەك.

جەر بەتiندە جٷرiپ-جٷرiپ بiر كٷنi

عارىش جاققا كەتiپ قالعام ٶكپەلەپ.

ەدi, مەندەگi مۇڭعا عاشىق

كەرi ٶلكە,

تاڭعالعىشتاۋ جٷرەگiمدi تاعى ٶرتە.

ٷلگەرمەگەن جىرلارىمدى جالعاسام

دەگەن ەدiم, كەلدiم بiلەم سەل ەرتە.

جۇلدىزداردىڭ ارجاعىنان جوبالاپ

ۋاقىتىڭنان جاڭىلىسقان جامان-اق.

تالاي جىلدان تانىس بولعان قارا جەر,

تەنiم ساعان امانات,

قايتىپ كەلگەنشە...

ەتتەڭ, جادىڭ بەرiك بولسا, جاتتاپ-اق الاتىن ٶلەڭ.

باقىتجاننىڭ كٶپ ٶلەڭدەرi ماحاببات تاقىرىبىنا ارنالىپتى. ول ٶلەڭدەرگە بiز بۇل جولى ايالداي المادىق. بiراق ول ٶلەڭدەردەگi تۇنىپ تۇرعان سەزiمگە بiر سٷڭگiپ شىقتىق. باقىتجاننىڭ ول ماحاببات ەلەمi بiردە تىپ-تىنىق كٷندەگi كٶلدەي مٶلدiرەپ, بiردە قۇتىرعان داۋىلدى كٷنگi قۇمداي بۇرقىراپ, بiردە سىڭارىنان ايرىلعان اققۋداي سۇڭعاعىن سوزىپ سۇڭقىلداپ, بiردە بۇلتتاي كٶشiپ, ەندi بiردە  ارناسىنان اسىپ-تاسىعان ٶزەندەي سارقىراپ... جاتقان ەلەم ەكەن.

بiز بۇل ماقالادا ونىڭ تەك ٶز ىڭعايىمىز بەن ٶزiمiزدiڭ وڭتايلى تۇسى-مىزعا كەلەتiن ٶلەڭدەرiنە عانا توقتالدىق.

«كٷرسIنۋمەن كٷن ٶتIپ, ٶكIنۋمەن ٶتتI تٷن» 

ايىم تۋىپ سولىمنان

اداسايىن جولىمنان.

جەتi باستى جالماۋىز

جەتەلەسiن قولىمنان

قۋ جيىلسىن قاسىما,

ۋ بۇيىرسىن اسىما!

بۇلدىرىقتاي وق جاۋسىن

جۇدىرىقتاي باسىما.

ماڭداي تەرiم قۇرىسىپ,

ساماي تەرiم تىرىسىپ! –

جات جەرiندە جاتايىن

ٶز-ٶزiممەن ۇرىسىپ!

تاقتان تايسىن تاقىمىم,

جاتقا اينالسىن جاقىنىم.

ٶمiرەم قاپ ٶلەڭiم

ادىرا قاپ اقىلىم!

جٷيكەم جٷندەي بۇرقىرا,

شىبىن جانىم شىرقىرا!

يتiم ٶلiپ iشiمدە

يiسi شىقسىن سىرتىما!

وتىز ومىرتقام ٷزiلiپ

قىرىق قابىرعام قاقىرا!

Iبiلiستiڭ iلiمiنە قىزىعىپ,

كiر تيگiزسەم,

تiل تيگiزسەم

اقىن دەگەن اتىما! –

دەيدi تەگەۋرiندi  تالانت يەسi الماس تەمiرباي.

شiرەپ تارتىلىپ قوزىجاۋىرىن جەبە ۇشىرعان ادىرناداي اڭىراپ نەمەسە  اتىلار كەزدەگi جىلانداي شيراتىلا بٷكتەتiلiپ, شيىرشىق اتىپ نەمەسە تاستاق جەردە تۇلپار تۇياعىنداي دٷبiرلەپ نەمەسە تاۋ دومالاعان تاستارداي ساتىرلاپ ەستiلەتiن بۇل ٶلەڭ, سٶز جوق, كەز-كەلگەن اناتولوگييانىڭ رايىن كiرگiزiپ, شىرايىن كەلتiرەتiن, اجارىن اسىراتىن مىقتى-اق ٶلەڭ.

بiز ٶز ٶمiرiمiزدە تالاي-تالاي سەرت تە, تالاي-تالاي انت تا ەستiپ كەلە جاتىرمىز. ەسiرەسە, كەيiنگi كەزدە التىنمەن اپتاپ, كٷمiسپەن كٷپتەگەن ەرتەگiدەي عاجايىپ وردا-سارايلاردا كەكiرەيiپ كەردەڭدەگەن ەلدەكiمدەر پەپكiسiن جايىپ, كٶزiلدiرiگiن جٶندەپ حالىققا  قامقور بولام, ەلگە قىزمەت ەتەم دەپ انت-سۋ iشiپ جاتادى. بiراق ولار بەرگەن انتتارىنىڭ  ٷدەسiنەن شىعا المايدى. ولاردان بەرگەن انتتارىڭنىڭ ٷدەسiنەن نەگە شىقپادىڭدار دەپ سۇراپ جاتقان ەشكiم جوق. سٶيتiپ قاسيەتتi انت سٶزiنiڭ دە قۇتىن قاشىرىپ, قادiرiن ۇشىرىپ بiتكەندەي ەك. تاعى دا ول انت پەن سەرتتەردiڭ سٶزدەرi دە قانداي جاداعاي, قانداي قۇرعاق ەدi دەسەڭiزشi! سٷيەك جۇتقانداي ٶڭەشiڭدi ورىپ جiبەرەتiن.

الماستىڭ مىنا ٶلەڭiن وقي وتىرىپ قادiرi ۇشىپ, قۇتى قاشىپ كەتكەن, ٷلكەن ەرiپپەن جازىلۋعا تيiس انتپەن قۇشتارلانا قايتا قاۋىشقانداي بولدىق. قۇداي الدىندا تۇرعانداي قارعانىپ تۇرىپ, ايتىلعان دۇعاداي ەستiلەتiن ٷلكەن اقىندىق تەگەۋرiنمەن, اقىندىق شابىتپەن ايتىلعان مۇنداي انت پەن سەرتتi بۇرىن-سوڭدى ەستiمەگەن ەكەنبiز. شىعارىپ سالۋ ٷشiن ايتىلا سالعان جاي سٶز ەمەس, كٶكتiڭ تٶسiنەن ٷزiلiپ ۇشقان جاي وعىنداي سٶز ەكەنiن بiردەن-اق ۇعاسىز.

الماس تەمiرباي سٶزدiڭ يiنiن دە, يiرiمiن دە, ەكپiنiن دە, تەپكiنiن دە, قۇرىلىسىن دا, قۇبىلىسىن دا جەتە مەڭگەرگەن اقىن. ول تiپتi كەز-كەلگەن سٶزدiڭ ٶمiردەن الاتىن ٷلەس سالماعىن عانا بiلiپ قويمايدى, كەيدە سول سٶزدەردiڭ قۇرامىن جاڭا ەلەمەنتتەرمەن بايىتىپ, ونى بۇرىنعىدان دا سالماقتاندىرىپ, بۇرىنعىدان دا سەن-سالتاناتىن كەلتiرiپ قۇبىلتىپ جiبەرە الادى.

الماستىڭ ەكi جىر جيناعىنا العىسٶز جازعان قازاق پوەزيياسىنىڭ ٷلكەن ٶكiلدەرi بولىپ سانالاتىن, iرi تالانت يەلەرi سەرiك اقسۇڭقارۇلى مەن ەسەنعالي راۋشانوۆتار دا ونىڭ پوەزيياسىنا تەنتi ەكەندiكتەرiن جاسىرا الماپتى. سەرiك ايتادى: «ادامزاتتىڭ التىن رۋحاني بەكەتi – ۇلى مەرتەبەلi پوەزيياعا اقىن اتاۋلى ەكi جولمەن كەلiپ ات شالدىرعان. بiرەۋلەر ٶلەڭگە ٶلەڭنەن كەلەدi. بiرەۋلەر ٶمiردەن كەلەدi. الماس تەمiرباي ٶلەڭگە ٶمiردەن كەلگەن اقىن. ويى – وردالى, سەزiمiندە سەلكەۋ جوق. شىعارماشىلىعى – ٶمiردiڭ ٶزiندەي شىنايى. جاتتاندىلىقتان ادا. ٶمiردiڭ ٶزiندەي قايناعان قايشىلىقتارعا تولى. تاقپاق وقىماي, ٶلەڭ وقىپ وتىرعانىڭدى بiردەن سەزەسiڭ». ەندi ەسەنعالي ايتادى: «كٶكشەتاۋ بiر تازا جەر پەرi جٷرگەن, مۇندا جوق جىن مەن سايتان ٶرiپ جٷرگەن» – دەۋشi ەدi عوي Iليياس جانسٷگiروۆ. الماستىڭ ٶلەڭدەرiن وقىعاندا وسى جولدار ويىمىزعا ورالا بەرەدi. جانى تازا, رۋحى بيiك, دٷنيەاۋي زاتتارعا الدانباعان, بىلعانباعان جاس جٷرەكتiڭ لٷپiلi سەزiلەدi بۇل ٶلەڭدەردەن. كەيدە تاڭ-تاماشا قالدىرىپ, كەيدە كٶزiڭە جاس ٷيiرiپ, كەيدە ەرiكسiز ەزۋ تارتتىراتىن تازا جىرلار بۇل. ونىڭ ٷستiنە, الماس الماتىدان شالعاي جٷرسە دە, بەلكiم, ۇستازدارى تەۋiر بولدى, ەلدە ٶزiنiڭ العىرلىعى بولار, تەحنيكاسى جەنە سودان تۋىندايتىن بارلىق شارتتى جەنە شارتتى ەمەس مiندەتتەردi شەبەر مەڭگەرiپ الىپتى. بەرەكەلدi, دەيمiز وعان!» وسىلايشا ەكi اعاسى دا الماسقا ٶزدەرiنiڭ جٷرەكجاردى پiكiرلەرiن بiلدiرiپتi.

الماستىڭ ٶمiردi تانىپ-بiلۋi دە توسىن. توسىندىعى – اينالاداعى قۇبىلىستاردى توسىن وبراز, توسىن مەتافورا, توسىن تiركەستەر ارقىلى اشاتىندىعى.

دەپ ويلاپ ەم: «دٷنيەنi iزگi ەتەم».

سورلىلىقتىڭ سوراقىسى بiزدە ەكەن.

ەركەكشوراڭ ەر بولام دەپ ەركiنسiپ,

قىزدان بەتەر قىلىمسيدى قىزتەكەڭ.

يت تiرلiك-اي, الا كٶزدi اقشيتتىڭ,

مەن – ٶلiگiن كٶرسەتپەيتiن جاقسى يتپiن.

اپىرماي, ە, اقىل تiسiم شىققالى

اقىلسىزعا ازۋىمدى اقسيتتىم.

ەسiلi اقىن ٶلەڭiن وقىعاندا ونىڭ استارىنا ٷڭiلiپ وقىعان جاقسى عوي. مۇن

داعى اقىن ايتىپ وتىرعان «ەركەك¬¬شوراڭ» مەن «قىزتەكەڭ» تەك تابيعي كەسەلدi كەساپاتقا ۇشىراعان كەمتار, مiسكiن جان يەلەرi ەمەس. مەسەلە تٶركiنi – ەرiدە. اقىننىڭ ايتىپ وتىرعانى رۋحاني «ەركەكشورالار» مەن رۋحاني «قىز¬تەكەلەر». دەل قازiر مىنا دٷنيەدە مەرت سٶزi دە جوق,  شالت iسi دە جوق كiلەڭ بiر ايار جٷزدi, ەلەمiش تiلدi قىلىمسىعان قىزتەكەلەر مەن تەيتiك ەركەكشورالار قاپتاپ بارا جاتقان جوق پا? ونداي سەتتە «اقىل تiلi شىققان» اقىن «اقىلسىزعا ازۋ تiسiن اقسيتپاي» تۇرا الا ما?!

شىن اقىن, ەدەتتە, قولىنا قالام ۇستاپ, الدىنا قاعاز جايعان كٷننەن باستاپ ٶزiن-ٶزi iزدەۋi كەرەك. بولدىم-بiتتiم دەپ بۇتىنا تولىپ iزدەنiستەن قول ٷزگەن كٷنi اقىننىڭ دا كٷنi بiتەدi. اقىن ٷشiن «ايى سولىنان تۋعان» كٷن – سول كٷن. الماس, سٶز جوق, iزدەنiستiڭ اقىنى, ياعني ٶزiن-ٶزi iزدەپ جٷرگەن اقىن. ونىڭ iزدەنiسi دە ٶزگەشەلەۋ بولىپ شىقتى. بايقاساڭىز, ول ٶزiن «ٶلiلەر مەن تiرiلەردەن» سىر تارتىپ iزدەيدi ەكەن. ەلدەقايدا قوماقتى, تامىرلى, تەلiمدi iزدەنiس. ٶزiن-ٶزi iزدەپ جٷرگەن اقىندا اسا ۇلى جاۋاپكەرشiلiك بولۋعا تيiس. الماستا سونداي جاۋاپكەرشiلiك بار. «قولىما قالام السام, ۇعادى iشiم, ٷستiندە قىلكٶپiردiڭ تۇرعانىمدى» دەيدi ول. ەدەتتە, اللا تاعالا الدىنداعى اقيقات – قىلكٶپiردiڭ ٷستiندە عانا ايتىلماق.

الماستا يماندى جىرلار, مۇسىلمانشىلىققا ۋاعىزدايتىن جىرلار مولىنان كەزدەسەدi. بiراق ول ۋاعىز ٶلەڭدەر تاڭدايى تاقىلداپ تۇرعان قۇرعاق اقىل مەن ناقىل ەمەس, تەرەڭنەن ىرعاپ سٶيلەيتiن, قولىڭمەن ۇستاعانداي نەمەسە كٶزiڭمەن كٶرiپ تۇرعانداي ەسەر ەتەتiن بەينەلi سٶزدەر.

شاقىرعانىن شالىپ قالدى قۇلاعىم,

بۇرىن قايدان ەستiپ ەدiم بۇل ٷندi?

...مەن قۇدايعا جاقىنداپ ەم بiر ادىم,

قۇداي ماعان قۇشاق جايا جٷگiردi.

قۇدايدى كiم كٶرiپتi دەيسiڭ?! بۇل جەردەگi ەڭگiمە قۇدايدى كٶرۋ, كٶرمەۋدە ەمەس. بۇل جەردەگi ەڭگiمە – اللا تاعالانىڭ ٶزiنiڭ قۇل-پەندەلەرiنە دەگەن ىقىلاسىندا. بiز قۇدايعا ٶز iس, ٶز ەرەكەتiمiزبەن بiر ادىم جاقىنداي الامىز با!? جاقىنداساڭ, وندا اللا تاعالا ىقىلاسى دا سەن جاققا اۋماق. بiراق بۇل ۋاعىزدى دەل وسىلاي ايتساڭ نە بولادى. قۋاتى جوق قۇرعاق سٶز بوپ قانا شىعادى. ال ونى قيمىل-قاراكەتكە تٷسiرiپ, كٶز الدىڭا كەلتiرiپ سٶيلەسەڭ, ونىڭ ەسەر-ىقپالى ەلدەقايدا زور بولماق.

الماستىڭ تاعى بiر ەرەكشەلiگi, ول ەرi سيقىرلى, ەرi قۇپييا دٷنيە تىلسىمىنا دەن قويا بiلەتiن, قۇلاق تiگە بiلەتiن اقىن. ونىڭ بٷكiل بولمىس-بiتiمi, جان-جٷرەگi اسا بiر سەزiمتال مەمبرانا سەكiلدi سەل نەرسەگە دە سەلت ەتە تٷسەتiن ٶتە سەرگەك.

تٷنگi دىبىستار,

تٷرلi دىبىستار,

ٶلi ٷندەر مەن

تiرi تىنىستار.

ٷننiڭ مۇڭى بار,

بۇنى كiم ۇعار?!

جانىڭ ويانىپ,

تەنiڭ تىنىعار.

بiرەۋ بۇلقىنار,

بiرەۋ جۇلقىنار.

جانسىز ىڭىلدار,

ارسىز ىڭقىلدار.

تٷنگi دىبىستار,

تٷرلi دىبىستار,

اششى قورىلدار,

تەتتi سىبىستار...

بiردە ٷيلەسiم مەن جاراسىمنان, ەندi بiردە كەرەعارلىق پەن قايشىلىقتان تۇراتىن وسىناۋ دىبىستار مەن سىبىستاردى تىڭداپ, سول دىبىستار مەن سىبىستاردان سەنiڭ دە سوناۋ جان تٷكپiرiڭدە جاتقان ەلدەقانداي بiر اڭسار مۇڭ مەن كەۋسار جىرلار سامال شايقاعان شٶپتەي سiلكiنiپ قاپ, سودان اينالاڭدى دiرiل مەن گۋiلگە تولتىرىپ جiبەرەتiن, تiلمەن ايتىپ جەتكiزە المايتىن قۇپييا سىر مەن گەپ  ويانىپ كەتكەندەي.

بۇل – الماستىڭ دٷنيە دىبىستارىن پوەتيكالىق بولمىسپەن ەسiتە بiلۋi. رۋحاني ساققۇلاقتىعى. ول سونىمەن بiرگە, اينالا ورتانى پوەتيكالىق قۇلاقپەن ەسiتiپ قانا قويمايدى, پوەتيكالىق كٶزبەن كٶرە دە بiلەدi. ياعني, اينالاداعى قاراپايىم تiرشiلiك, تiپتi, جانسىز زاتتارىڭىزدىڭ ٶزi جاندى پوەتيكالىق كەيiپكەرگە اينالىپ شىعا كەلەدi.

ەلدەكiمنiڭ جەتi اتاسىن تiلدەدi.

ەلدەقايدان ەڭگٷدiك, ماس جەل كەلiپ.

قايدا قاشىپ قۇتىلارىن بiلمەدi

قىز قايىڭ مەن كەرi تەرەك سەندەلiپ.

بiر-اق شۋماق وسى جولداردا قانشاما قيمىل-قوزعالىس, قانشاما دراما جاتىر. «ەڭگٷدiك, ماس جەل» كەلiپ, ەلەك سالىپ, جٷندەي تٷتiپ جiبەرگiسi كەپ جۇلقىلاپ جاتقاندا قورعانسىز «قىز قايىڭ مەن كەرi تەرەكتiڭ» تەڭسەلiپ, سەندەلiپ كەتكەنiن كٶرiپ سەنiڭ جان-جٷرەگiڭنiڭ تٷكپiرiندە اياۋشىلىق سەزiمi الاسۇرارى حاق.

بۇل تەك تابيعات دراماسى عانا ەمەس, ٶمiر دراماسى دا!

بۇل تٷنگi دراما ەلi بiتكەن جوق. ەندi اقىن «تەرەزەسiنەن تەلمiرiپ قاراپ تۇرعان تٷندi» اڭعارادى. قاپ-قارا تٷننiڭ دە تىنىشتىعى قاشىپ, بەرەكەسi كەتكەن. سونان كەيiن ول «شاقىرايعان شامدى تٷگەل سٶندiرiپ, تٷندi سوسىن الدىم ٷيگە شاقىرىپ» دەيدi. اقىن ەندi تٷنمەن بiرگە جاتىر. بiراق ونىڭ جانى بەرiبiر دەگبiرسiز. امالى تاۋسىلعان. ٶيتكەنi ول جەل ٶتiندە قالىپ «دiر-دiر ەتكەن دٷنيەنi بiر بٶلمەگە سىيعىزا الماي» قاۋقارسىز حالگە تٷسكەن.

الماس زامان ارقىلى ادامنىڭ, ادام ارقىلى زاماننىڭ بەينەسiن ناقتى بiر شتريح, دەيەكتi بiر دەتالدار ارقىلى سالۋعا قۇمار-اق. ونىسى كٶبiنە سەتتi شىعادى. تۋعان اۋىلىندا ون جىل بويى بولماعان بiر ازامات, كٷندەردiڭ كٷنiندە «تايوتاسىن» مiنiپ قۇيعىتىپ كەلە جاتادى. كٶز الدىندا باياعى اۋىلدىڭ دارقان دا قوناقجاي مiنەزi. توپى¬راعىنا مەيiرi قانعانشا اۋناپ-قۋناپ, «جال مەن جايا جەمەكشi. مiنە, جاقىنداپ تا قالدى. قاراسا, تۋعان جەرi يت تارتىپ كەتكەن تۋلاققا اينالىپتى. ال اۋىل شە?»

كٶشi قايدا اۋىلىمنىڭ ماقپالداي,

كٶرشi قايدا قىز قىلىقتى, اق ماڭداي?..

سول بiر سەتتە سەزiندi ٶزiن, ٷيگە ەمەس

زيراتقا بiر كiرiپ كەلە جاتقانداي...

اششى شىندىق. مىنا كٶرiنiستi كٶرiپ سەنiڭ دە تاماعىڭ قۇرعاپ, القىمىڭا ەلدەنە كەپتەلiپ قالعانداي... ٶيتكەنi بۇل كٶرiنiس – كەشە عانا بەرiمiز كٶرگەن كٶرiنiس. الماستىڭ, بەلكiم, كەيدە «كٷرسiنۋمەن كٷن ٶتتi, ٶكiنۋمەن ٶتتi تٷن» دەۋi سودان با?! كiم بiلسiن...

«ۇيىقتاپ كەت, قايعى, سەن دە ەندI»

ناعىز اقىن, سٶز جوق, ەڭ الدىمەن, ەدiلدiكتiڭ جوقتاۋشىسى, شىندىقتىڭ تۋ كٶتەرۋشiسi. ولاي بولمادى ما, وندا ول, جٷرەگi جارىلىپ كەتسە دە ايتۋ كەرەك, اقىن ەمەس! سولاي بولا تۇرا, بiز كەيدە جاقسى بiر تەڭەۋi ٷشiن, سەتتi بiر وبرازى ٷشiن «پا, شiركiن, مىنا بالا قۇيىلىپ تۇرعان اقىن عوي» دەپ تاڭدايىمىزدى قاعىپ تامسانىپ, تiپتi, بۇرىن-سوڭدى باسقا ٶلەڭ وقىماعانداي تەبiرەنiپ, ەمiرەنiپ كەتەتiنiمiز ٶتiرiك ەمەس. ەرينە, جاقسى تەڭەۋسiز, جاقسى وبرازسىز, توسىن سٶز تiركەستەرiنسiز جاقسى ٶلەڭ بولمايدى. بiراق ول ٶلەڭدەردە شىندىق پەن رۋح بولماسا, ەلگi  ايتقان جاقسى تەڭەۋiڭiز دە,  سەتتi وبرازىڭىز دا, توسىن تiركەستەرiڭiز دە جاي عانا ەلەمiش, جانسىز يلليۋستراتسييالار عانا بولىپ شىقپاق. سوندىقتان ەدەبيەتتiڭ تابالدىرىعىن اتتاعان ەر بiر جاس, الدىمەن اقىننىڭ سول مiندەتi مەن پارىزىن بiلiپ الۋى تيiس. تاناكٶز تولقىنقىزى ەدەبيەتكە اقىننىڭ سول پارىزى مەن بورىشىن بiلiپ كەلگەن ەكەن.

اقىن دەگەن كiم دەيدi?

ماحامبەتپiز بiز دەگەن جەڭگiرلەردi جىلاتقان.

بۇحار جىراۋ بولامىز بۇقارانى جۇباتقان.

 ويحوي, بiزدەر ابايمىز, ابايلاڭىز ەندەشە,

رىسقۇلبەكوۆ قايراتپىز ۇلى وداقتى قۇلاتقان.

اقىن دەگەن كiم دەيدi?

قاسىمبىز عوي بiز دەگەن الماتىعا سىيماعان.

تٶلەگەنبiز بiز دەگەن تەڭiر تەگiن سىيلاعان.

«مەن – قازاق» دەپ جار سالعان جۇبان دا بiز بولامىز.

تاعدىرمەنەن تارتىسىپ, تايتالاسىن تىيماعان.

اقىن دەگەن كiم دەيدi?

تانىتادى كٶكەسiن تالايلاردىڭ  ول ەلi.

مۇقاعالي سەكiلدi پوەزييامىز شوڭ ەلi.

تانىماساڭ, تانىپ قوي, دەل قۇدايدىڭ قوناعى.

اقىن دەگەن, قاراعىم, مiنە وسىلار بولادى.

راس قوي. اقىن دەگەن, مiنە, وسىلاي بولۋ كەرەك. ەلدiڭ كٶزi, ەلدiڭ سٶزi! ول ەشقاشان دا ەلدەكiمدەردiڭ قولىنا سۋ قۇيىپ, ەشكiمنiڭ دە مايلىق-سۋلىعى بولا المايدى. ەشكiمنiڭ دە الدىندا بٷگەجەكتەمەي, ەشكiمنەن دە تايسالماي, ايتاتىنىن ايتىپ تىنباق. سوندا عانا ونىڭ كٶڭiلi تىنشىپ, سوندا عانا ونىڭ جان سارايى اشىلادى. سوندا عانا ول ٶزiنە-ٶزi ريزا بولادى. ەرينە, شىندىقتى ايتۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ٶتەۋi اۋىر بولۋى مٷمكiن. ونى ايتام دەپ ازاپقا دا, تۇزاققا دا تٷسۋiڭ كەدiك. سولاي بولا تۇرا ناعىز اقىن شىندىقتى ايتىپ قانا وپا تابادى. تاناكٶزدiڭ «شىندىقتى ايتۋ – ول ٷلكەن باقىتتىلىق» دەۋi سوندىقتان.

شىندىقتى ايتا الاتىن ادام, ەدەتتە, ٶر, ٶرشiل, ٶجەت بولىپ كەلەدi. تاناكٶز ٶلەڭدەرi دە ٶرشiلدiك پەن ٶجەتتiكتەن تۋىپ جاتادى ەكەن. «بiز تاۋلىقپىز!» دەپ شىڭ ٷستiندە تۇرعانداي اسقاق سٶيلەۋi, مىنا جالپاق دٷنيەگە بيiكتەن قاراۋى سودان بولسا كەرەك. «ەي, تاۋلار! قۇداي بiزگە بەرگەن سەنi, بiر كٷنi كەتپەسiن دەپ الاسارىپ» دەۋi بiزدiڭ بۇل سٶزiمiزگە كۋە.

ماعىناسىن اشا الماي اياتتاردىڭ

تاعى دا بiر عاسىر اياقتالدى.

بوستاندىقتا قاڭعىرعان, بوسقىندار-اۋ,

تاعدىرىمىز نەلiكتەن تاياقتالدى?!

ماعىناسىن اشا الماي سٷرەلەردiڭ

Iبiلiستiڭ عاسىرى جٷرە بەردiڭ.

ۇرانداردان تاپتالىپ بiتتi جٷرەك

قۇرانمەنەن كەلەدi تٷرەگەلگiم.

مiنەكي, كەشەگi, بٷگiنگi كٷن سۋرەتتەرi. باسقا-باسقا, «بوستاندىقتا قاڭعىرىپ بوسقىن» بولۋدان ايانىشتى حال بولا ما?! نە اياتتىڭ, نە سٷرەنiڭ ماعىناسىن اشا الماي, نە بوستاندىقتى تانىپ-بiلە الماي  دەلدٷرiش بولۋدان ٶتكەن سورلىلىق بار ما ەكەن?! شىندىق پا? شىندىق. بەتiمiزگە شىجعىرىپ باسۋ ما? شىجعىرىپ باسۋ.

تاناكٶز, ەلiگiندە ايتىپ ٶتكەندەي, قايتا-قايتا ٶزiنiڭ تاۋلىق ەكەنiن ەسكە سالۋمەن بولادى. ول تاۋدان قايرات پەن كٷش, ٶرلiك پەن اسقاقتىق العانىن, سوندىقتان دا الاسارىپ ٶمiر سٷرە المايتىنىن, جاقسى ەننiڭ قايىرماسىنداي قايتالاپ وتىرۋمەن بiرگە, تاۋدىڭ مەن دەگەندە تٷيتكiلi نەمەسە كٷمەن-كٷدiگi جوق پا ەكەن دەگەندەي كەيدە يمەنiپ, كەيدە تارتىنىپ سٶيلەۋگە مەجبٷر. ٶيتكەنi ول تاۋ عوي! قانشا ٶرشiل بولساڭ دا قيياسىنا شىعارىپ ۇياسىندا ٶسiرگەن تاۋعا ٶجەكتەي بەرۋگە  بولمايدى.

ەي, تاۋلار, باسى بۇلتتان ارىلماس كٶپ,

سەنiمەن اقىن جىرى سارىنداس دەپ

ٶزiڭدi قۇشاقتايمىن جٷرەگiممەن

سەن ماعان قارايسىڭ با, قارىنداس دەپ.

ٶزiڭە نە باستى قاراتام دەپ,

قۇيىنىن قۇلشىنىستىڭ بوراتام دەپ,

مەن سەنi ەكە كٶرiپ ماساتتانام

سەن ماعان قارايسىڭ با, بالاپان دەپ.

پاڭ كٶركiڭ بالاڭ تiلدi كەرi كٷرمەپ,

ايتۋعا دەت جەتپەيدi سەرiگiم دەپ.

مەن سەنi شەشە كٶرiپ ەركەلەيمiن

سەن ماعان قارايسىڭ با, ەلiگiم دەپ.

بەتiڭنەن سٷيگiم كەلدi اقىرىن كەپ

بۇلتىڭا جانتايماقپىن جاقىنىم دەپ.

مەن سەنi مۋزا كٶرiپ تاڭىرقايمىن

سەن ماعان قارايسىڭ با, اقىنىم دەپ.

اپىر-اۋ, ەنشەيiندە ادامنىڭ جانىن جەگiدەي جەپ جiبەرەتiن كٷمەن-كٷدiگiڭiز سونشالىقتى كەساپاتتى, كەسەلدi قۇبىلىس ەمەس ەكەن عوي. كٷدiك پەن كٷمەن دەگەنiڭiز كەيدە وسى مەن, الاقانىنا ساپ ەلبiرەتiپ ٶسiرگەن تۋعان ەل مەن جەلبiرەتiپ تٶبەسiنە كٶتەرگەن تۋعان جەردiڭ سەنiمiنەن شىعىپ, نيەتiن اقتاپ جٷرمiن بە دەپ ٶزiنە سىن كٶزiمەن قاراتاتىن سارابدال دا قۇبىلىس ەكەن عوي. «تاۋدىڭ بەتiنەن اقىرىن كەپ» سٷيە الاتىن, ونى ەكەسi مەن شەشەسiندەي كٶرە الاتىن تاناكٶزدiڭ ماقساتى دا ٷلكەن, مۇراتى دا بيiك. ەندi ونىڭ ٶزi دە تاۋعا اينالعىسى كەلەدi.

مەن تاۋ بولام,

جارالانسا جٷرەگiم,

اق تۇماننان تابام ونىڭ بiر ەمiن.

اپپاق بۇلتتى دەكە ەتiپ ورايمىن

جٷرەگiمنiڭ قانعا بٶككەن سiلەمiن.

مەن تاۋ بولام,

ٷنسiز جييام كٷيiكتi.

كٷن بiرiنشi سودان مەنi سٷيiپتi.

ەسكەرتكiش بوپ تۇرام مەڭگi مۇنارتىپ

اجىراتىپ الاسا مەن بيiكتi.

وسىنداي ٶرلiك پەن بيiكتiككە قول سوزعان اقىن باسىنان تالاي-تالاي تاعدىرلى سەتتەردiڭ ٶتۋi زاڭدى بولسا كەرەك. ول دا قامىعىرىلىپ قامىققان, ومىرىلىپ تارىققان. تاپقانىن جوعالتقان, بارىنان ايىرىلعان. بiراق ونىڭ بەرiن ول ٶمiر بەرگەن ساباق, تاعدىر بەرگەن دەرiس دەپ قابىلداعان. سوندىقتان ول «جانىما باتسا جەكە مiن, جابىرقاپ, جٷدەپ كەتەمiن. قايعى عوي بiراق تانىتقان – باقىتتىڭ قانداي ەكەنiن» دەپ فيلوسوفييالىق مەن مەن ماعىنا تابادى. ال مۇنداي مەن مەن ماعىنالى قورىتىندى جاساۋ ٷشiن اقىن قانشاما تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن ٶتۋ كەرەك دەسەڭiزشi! قايعىنىڭ قانشالىقتى اۋىر ەكەنiن سەزiنە بiلگەن جان, ونى ەشكiمگە تiلەمەيتiن ادام توسىن ەرەكەتتەرگە, تiپتi, قييال جەتە بەرمەيتiن قۇبىلىسقا اينالادى. ەرينە, ول تەك شىن اقىننىڭ عانا قولىنان كەلمەك. سٶزiمiز قۇر سٶز بوپ قالماس ٷشiن تانا¬كٶزدiڭ مىنا بiر ٶلەڭiن تۇتاس وقيىقشى.

رەنجiتپەس ٷشiن تۇل قۇزدى

كٷشiمدi بارلىق جۇمساعام.

موينىما تاعىپ جۇلدىزدى,

تۇرمىسقا شىقتىم, تٷن, ساعان.

يگەرiپ تٷننiڭ سيقىرىن,

ۇيىقتاتتىم بارلىق جانداردى.

كەرەگiن سوندا ۇيقىنىڭ

بۇل ەلەم سوندا اڭعاردى.

كەۋدەمدە مەنiڭ قالعىدى,

اۋىلدار, الىپ قالالار.

تىنىشتىعىمدى اڭدىدى

ٶزەندi قۇشقان ساعالار.

ەنiمنەن دالا مٷلگiدi

بارلىعىن ۇيقى جەڭگەن-دi.

دالادان الىپ ٷلگiنi

ۇيىقتاپ كەت, قايعى, سەن دە ەندi.

كٷنگە دە ەمەس, جۇلدىزعا دا ەمەس, تٷنگە تۇرمىسقا شىققان ارۋدىڭ تiلەگi قانداي اۋقىمدى, نيەتi قانداي iرi?! الىپ اناعا اينالىپ دٷنيەنi باۋىرىنا الىپ, ونى تىنىشتىق قۇشاعىنا ەنگiزiپ جiبەرiپ, قايعىنى دا ۇيىقتاتپاق بوپ تەربەتiپ وتىرعانداي. وسىنداي اق ادال تiلەكپەن, وسىنداي سٷتتەي اپپاق نيەتپەن ٶمiر سٷرەتiن اقىننىڭ ارامىزدا جٷرگەنi قانداي جاقسى!

«سەرگەلدەڭ ەتپەي سەرتIمدI

نە جولعا باستا, نە سورعا» 

اينۇر ەبدiراسىلقىزىنىڭ «مەزگiلسiز دەۋرەن» اتتى شاعىن جىر جيناعىنا العىسٶز جازعان كەسكەكتi ەردiڭ سويىنداي تەگەۋرiندi اقىنىمىز فاريزا وڭعارسىنوۆا بىلاي دەپتi: «الەكساندر پۋشكين جازعان ەكەن: «...ەگەر مۇڭى بولماسا, ول پوەزييا بولمايدى دەپ. اينۇر اقىننىڭ ٶلەڭدەرiندە مۇڭ كٶپ, ياعني ول – اقىن, ٶيتكەنi مۇڭسىز اقىن بولمايدى».

ەرينە, پۋشكين سوقتىقپالى زاماننىڭ قاي-قايسىسىندا دا سولق ەتكiزiپ سوعىپ ٶتەتiن اۋىرتپالىققا قايرات كٶرسەتە الماي ٷنجۇرعاسى تٷسiپ, موينىنا سۋ كەتiپ, مۇڭنىڭ مۇنارىنا كiرiپ, قايعىنىڭ قالىڭ تۇمانىندا اداسىپ كەتەتiن ەرەكەتسiز اقىن تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوق. قانداي بiر اۋىرتپالىق زاماندا دا بەل شەشiپ, بiلەك سىبانىپ كٷرەسكە كiرiسiپ كەتەتiن ەرەكەتi بار اقىن تۋرالى ايتىپ وتىر. ياعني, پۋشكين مۇڭدى اقىن جانىن قوزعالىسقا تٷسiرەتiن كٷش دەپ بiلگەن.

فاريزا اقىن ايتسا ايتقانداي, اينۇر ٶلەڭدەرiندە مۇڭدى ٶلەڭدەر, ۋايىمدى جىرلار جەتەرلiك-اق ەكەن. اينۇر, بەينە بiر, مۇڭمەن كiندiكتەس, تiپتi مۇڭ¬مەن ەگiز تۋعانداي. ودان دا دەلiرەك ايتساق, كٶڭiلدi دە, كٶزدi دە قاتار اربايتىن قىزىلدى-جاسىلدى كٶپ گٷلدەردiڭ iشiندە كٷڭگiرتتەۋ قوڭىرقاي بوياۋىن iشiنە تارتىپ ٶزiنەن-ٶزi تۇمشالانىپ العان مۇڭلىقگٷل سەكiلدi.

ەلگiندە ايتتىق قوي, مۇڭ مەن ۋايىم دەگەن كەيبiر اقىن ٷشiن قوزعاۋشى كٷش دەپ. بۇل سٶز اينۇر ٷشiن دە ايتىلعان. ەرينە, ول ٶزiنە-ٶزi قانشاما تۇمشالانىپ الىپ تۇنجىراپ تۇرسا دا, بەرiبiر اينالاسىنا مۇڭىن دا شاشپاي, سىرىن دا اشپاي تۇرا المايدى. تاعى دا ول مۇڭ ٶزiنiڭ قاراقان باسىنىڭ قامىن قامداپ, جايىن جايعاۋدان تۋعان مۇڭ ەمەس قوي. ونىڭ مۇڭى – حالىق قامىن جەۋدەن, ۇلتىنىڭ ەرتەڭiن ويلاۋدان, ەلدiڭ يىعىنا تٷسكەن زiل باتپان اۋىرتپالىقتى قايتسەم جەڭiلدەتەم دەگەن كiسiلiكتەن تۋعان ٷلكەن ازاماتتىق مۇڭ.

تاۋسىلىپ بiتپەس تولعاۋىم,

تارقالىپ بiتپەس شەمەنiم!

تٷنەكتiڭ كٶردiڭ تورلاۋىن

ەسiڭدi جيشى, ەر ەلiم!!!

تۇسالار تۇسقا تايادىڭ:

تەگiنە تارتار تٷرiڭ جوق.

اڭداساڭ ەتتi, اياۋلىم,

مiنەزسiز ۇلتتىڭ مۇڭى كٶپ.

بۇل جولدار, سٶز جوق, بەرiمiزدiڭ ٶزەگiمiزدi ٶرتەپ, بەرiمiزدiڭ جانىمىزدى جەپ, ەتiمiزدi ەزiپ, سٷيەگiمiزدi كەمiرiپ جاتقان ويلارمەن جىمداس, ٷندەس قوي. جانىمىزدى جەپ جٷرگەن ول ويلار وسى ٶلەڭ جولدارىن وقىعان كەزدە تاعى دا سەنiڭ بويىڭنان كٶل بەتiنەن ەلدەنەدەن دٷرلiگە ٷرiككەن قاز-ٷيرەكتەردەي دۋ ەتiپ كٶتەرiلiپ شىعا كەلمەي مە?!

مiنە, دەل وسى تۇستا اقىن مiنەزi, اقىن پوزيتسيياسى ايقىن تانىلۋعا تيiس. ول, نە كٷلتالقانى شىعىپ كٷيرەپ, باس كٶتەرمەي قۇمىعىپ بٷك تٷسiپ جاتىپ الۋ كەرەك, نا قايرات كٶرسەتiپ, دٷر سiلكiنiپ ورنىنان تۇرىپ كەتۋi كەرەك. ەكiنiڭ بiرi. باسقا جول جوق. سٷيسiنگەنiمiز, اينۇر مiنەزi – قايراتتى مiنەز ەكەن. سوندىقتان دا ەلگi ٶلەڭ:

سەزiمنiڭ سەنشiل شەگi جوق:

تۇعىرىم, تiنiم, تەڭi جوق!

سەن باردا ماعان سەمۋ جوق,

مەن باردا ساعان ٶلiم جوق! –

دەپ اياقتالادى. بۇل – ناعىز اقىن مiنەزi. اقىن قىزىپ تۇرعان تاباعا تٷسكەندەي شىجعىرىلىپ, كٷيiپ-پiسiپ تۇرسا دا كٷيگەلەك ەمەس. بيiك, ەڭسەلi! مiنەزسiز ەلiنەن تٷڭiلۋ دە, بەزiنۋ دە جوق! قايتا ول ٶز ەلiنiڭ تامىرىن سەمدiرمەيتiن دە, ٶز ەلiنiڭ جارىعىن سٶندiرمەيتiن دە كٷش-قۋات كٶزi. ەسiرەسە, اينۇردىڭ ٶزiنە دەگەن, ٶزiنiڭ بويىنداعى قايراتىنا دەگەن سەنiمiنە تەنتi بولاسىڭ. «مەن باردا ساعان ٶلiم جوق» دەپ تۇر عوي ول. نەتكەن اسقاق, iرi سٶز! مۇنداي اسقاق, iرi سٶزدi iرi مiنەزدi اقىندار عانا ايتا السا كەرەك.

اينۇر سەكiلدi iرi مiنەزدi اقىنداردىڭ, سٶز جوق, اينالا قاۋىمنان دا ەل الدىندا تۋ بوپ جەلبiرەر, ەل اۋزىندا ۇران بوپ ايتىلار iرi مiنەزدi ۇلان iزدەۋi زاڭدى. 

قۇندىلىقتارىڭ قۇنسىزداپ,

قۇردىمنىڭ جايلاپ جيەگiن,

قۇمىققان كەگi قۇر سىزداپ,

ەسiل دە ەلگە  كiم  يە?!

ٷلگiمە تۇتار ٷردiس جات,

تۇعىرسىز تۋعان تۇل ەمەن.

تەكتiدەن قالعان تۋدى ۇستاپ

بۇرار ما كٶشتi بiر ەرەن?!

... تاعدىردىڭ تاڭى بوزارماي,

تاپتىرماي تٷنەك جوعىمدى.

كٶكجيەك جاقتان كٶز الماي

كٷتۋمەن كەلەم جولىڭدى...

پاراساتتى ەرiم, پiر تۇلعام!

ەر سالساڭ اتقا ەلتiنجال,

ۇل ەرمەس بولسا ۇلتىمنان

سابىڭدا تۇرار سەرتiم بار!

بەلگiڭدi بiلدiر, بەكەم ەر!

جاراعىن جۇرتىڭ سايلاسىن.

عالامنىڭ رۋحىن كٶتەرەر

عاسىردىڭ ۇلى قايداسىڭ?!

كٶبiمiز ايتا الماي, بiراق كٶكەيiمiزدە حاتتالىپ, كٶمەيiمiزدە جاتتالىپ جٷرگەن سٶز عوي بۇل. دەل قازiر بiزدiڭ مىنا ٶمiرiمiزگە قانىندا قازاقتىڭ رۋحشىل قانى اتقاقتاعان, جانىندا قازاقتىڭ رۋحشىل جانى لاپىلداپ تۇرعان, قاراعايعا قارسى بiتكەن, ارتىق تا تۋعان بiر ۇلان كەرەك-اق.

مۇنداي جiلiك مايى تولىق, جۇلىنى بەرiك, الماستاي ٶتكiر سٶزدi «تولىقسىپ تۇرعان زاماننىڭ اش ٶزەگiنەن جارالعان» اقىن عانا ايتا السا كەرەك. سوندىقتان ول مىنا زاماننىڭ بٷكiل اۋىرتپالىعىن موينىنا الۋعا, ونى بٷكiل تۇلا بويىمەن كٶتەرۋگە ەزiر. تاعى دا ول جٷكتi قاتار تۇرىپ كٶتەرiسۋگە ٶز زامانداستارىن, ٶز بۋىنىن شاقىرادى. ٷندەپ تە, ۇرانداپ تا ەمەس, ەرينە. مiندەتتەپ, سالماق سالا وتىرىپ!

تالقى-تاعدىر تەكتiسiن تۇلىمدايدى.

كٶڭiلiنە كٶپ تٷنەپ ۇرىن-قايعى.

قان كەش مەيلi, قازا كەش, ەي, زامانداس,

بiزدەي بۋىن ەشقاشان تۋىلمايدى!!!

قايراي تٷسسiن كەگiڭدi قۇيىن-زامان,

سٷيگەنiنە ساقتاعان سىيىن دالام:

بiزدەن بۇرىن ٶتكەننiڭ بەرiنە دە

بiزدەي اۋىر امانات بۇيىرماعان!

مۇنداي ەمەندەي ەڭسەلi سٶز ايتا الاتىن بۋىنعا سەنبەگەندە, قۇداي-اۋ, ەندi كiمگە سەنەسiز! سونداي اماناتتى ارقالاۋعا بەل شەشiپ, بiلەك سىبانىپ دايىن تۇرعان بۋىننىڭ انتتاي ادال, سەرتتەي بەرiك سٶزiن ەستiگەندە iشتەي شٷكiرشiلiك ەتiپ ەرiكسiز «تەۋبە, تەۋبە!» دەيسiڭ.

اينۇر جالت-جۇلت ەتكەن ەلەمiش بوياۋلى, جارق-جۇرق ەتكەن ەسiرەقىزىل ويىن-ساۋىققا الدانىپ, ولارعا بوي الدىرا قوياتىن جان ەمەس. ەيتپەسە ول, «شاتتىعىم شىعار تىم تاياز, ال مۇڭىم مەنiڭ – تەرەڭدە» دەمەس ەدi عوي.

قىل شىلبىرداي ەبدەن شيرىعىپ, شيىرشىق اتىپ العان مۇنداي جان, سٶز جوق, داۋىلدى كٷنi استاڭ-كەستەڭ بوپ جاتقان تەڭiزگە دە قويىپ كەتەتiن تەۋەكەلشiل جان. العان باعىتى, تاڭداعان جولى قايدا اپارادى? الدىندا نە كٷتiپ تۇر? قازiر ونىڭ بەرiن ەسەپشوتقا ساپ ەسەپتەۋگە, مارشرۋتىن سىزىپ بەلگiلەپ وتىرۋعا ۋاقىتى دا جوق, پەيiل-زاۋقى دا جوق. نە بولسا دا, ايتقان بەتiنەن قايتپاق ەمەس.

تiرiدەن تاپپاس تiرەكتi

ٶلiدەن iزدەپ ٶكسiگەن,

جۇباتىپ جىراۋ-جٷرەكتi

جەبەۋشiم بولىپ جەتشi, دەم!

ەستاڭدى بولعان ەركiمنiڭ

كٷرمەۋلi كٷيiن شەش, وندا!

سەرگەلدەڭ ەتپەي سەرتiمدi

نە جولعا باستا, نە سورعا...

مۇنداي كەسكەكتi وي مەن كەسiمدi سٶزدi ەر ادىمىن ٶلشەپ, ەر قيمىلىن الدىن الا پiشiپ وتىراتىن, ٶزiنiڭ قامىن عانا كٷيتتەپ, ٶزiنiڭ جانىن عانا ويلايتىن مٷسەپiر مiسكiن, بەيشارا بەيباق ايتا المايدى. ەلi مەن جەرi ٷشiن بەرiنە دە ەزiر, تەۋەكەلi زور, جiگەرi سەرپiندi, نامىسى نايزالى, ٶزەگiندە ٶرتi بار iرi مiنەزدi اقىن عانا ايتا الماق.

بiر سٶزبەن ايتقاندا, اينۇر ەبدiراسىلقىزىن بiز, قانشاما ول «جولسىزدىقتان جاراتىلعان ەكەن مۇڭ» دەپ توسىلىپ قالسا دا, «ازابىم مەنiڭ اي-تولعاق ەمەس, جىل-تولعاق» دەپ قينالسا دا, بەرiبiر مۇڭنان دا قايرات تاباتىن, شەمەن بوپ قاتقان شەردەن دە كٷش-قۋات الاتىن قاجىرلى اقىن رەتiندە قابىلدادىق.

«كٷزدIڭ سۋىق جولى ەدIم مەن ەگIلگەن»

شىنتۋايتىن ايتقاندا, ەسiرەسە, تەۋەلسiزدiك العاننان كەيiنگi جىلدارى ەدەبيەتiمiزگە ٷلكەن ولجالى كٶش كەلiپ كiردi. تاعى دا ول تەڭ-تەڭ قازىنا ارقالاعان قۇتتى كەرۋەن بوپ شىقتى. قۇداي سەتiن سالىپ, جولىن وڭعارا بەرسە, ول كەرۋەن كٶشi ٷزiلمەس, ەلi دە جالعاسا بەرەر دەگەن نيەتتەمiز. كەرۋەندi ولجا دەپ وتىرعانىمىز سىرتتا جٷرگەن قانداستارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋىمەن بiرگە, بiزدiڭ ەدەبيەتiمiز بەن مەدەنيەتiمiزگە قۇيىلىپ جاتقان اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى. ەرينە, بۇل ٷردiس الپىسىنشى جىلدارى باستالعان بولاتىن. سول جىلدارى كەلگەن قالامگەرلەردiڭ بiرقاتارى قازiرگi قازاق ەدەبيەتiنiڭ قاداۋ-قاداۋ iرi تۇلعالارىنا اينالىپ ٷلگەردi. قازiرگi تولاسسىز كەلiپ جاتقان جاستاردىڭ iشiنەن دە كٷنi ەرتەڭ-اق iرگەلi قالامگەرلەر شىعاتىنىنا ٶز باسىم ەش شٷبە كەلتiرمەيمiن.

بiردەن ايتارىم, ول جاستاردىڭ شىعارمالارىن تٷگەل قامتىپ سٶيلەۋ مٷمكiن ەمەس. سوندىقتان مەن بۇل جەردە تەك ەل اۋزىنا iلiگiپ, جۇرت كٶزiنە تٷسە باستاعان ٷش-تٶرت اقىن شىعارمالارىنا عانا توقتالماقپىن. مەنiڭ ولاردىڭ ەرقايسىسىنا جەكە-جەكە ماقالا ارناماي وتىرعان سەبەبiم, سٶزiمە ارقاۋ بولىپ وتىرعان ول اقىنداردىڭ شىعارمالارىنىڭ بەرi «جاپىراققا تۇنعان تامشىلار» دەپ اتالاتىن, ەدەۋiر كٶلەمدi جيناققا توپتاستىرىلعان ەكەن. سوندىقتان مەن دە ولاردىڭ ٶلەڭدەرiن بiر ماقالادا بiرگە قاراستىرعاندى جٶن كٶردiم.

بiردەن ايتارىمىز, ولاردىڭ ٶلەڭدەرi دە, نەگiزiنەن, قازاق جەرiنiڭ, قازاق ەلiنiڭ مۇڭىمەن مۇڭداس, سىرىمەن سىرلاس بولىپ كەلەدi. سىرتتان كەلگەنبiز دەگەن سىرعاقتىق تا, توسىرقاۋ دا جوق. ولاردىڭ بەرi دە وسى ەل مەن جەردiڭ تٶل پەرزەنتiمiن, تۋا بiتتi ۇلانىمىن دەپ سٶيلەيدi. بiر دiڭگەكتەن شىققان بۇتاقتار سەكiلدi. سٶزiمiز دەيەكتi بولۋ ٷشiن ۇلاربەك دەلەيدiڭ «ەمحانادا» دەگەن ٶلەڭiندەگi مىنا بiر جولدارىن وقىپ كٶرەيiك.

بiرەۋ جٷر كٶتەرiپ اناسىن,

بiرەۋ جٷر كٶتەرiپ بالاسىن,

كiم سولاي كٶتەرiپ ەمدەتەر

قازاقتىڭ جارالى دالاسىن.

قاراپايىم عانا جولدار. يت تارتىپ كەتكەن بٶستەكتەي جۇلىم-جۇلىم, جىرىم-جىرىم بوپ جالبىراپ جاتقان قازاق دالاسىنىڭ بٷگiنگi تاڭداعى مٷشكiل حالiن كٷندەلiكتi بiلiپ, كٶرiپ وتىرعان قاي-قايسىمىز دا ۇلاربەكتiڭ وسى ٶلەڭ جولدارىن جانىمىز كٷيزەلە وتىرىپ قايتالاپ ايتقىمىز-اق كەلەدi.

ۇلاربەكتiڭ اتا-بابا توپىراعىنا دەگەن ساعىنىشى دا اسا زور, اسا ٷلكەن.

قۋانىشىم قۇم استىنا كٶمiلگەن

اقىن ەم مەن ايانباعان ٶمiردەن.

كٷزدiڭ سارى جاپىراعى ەم تٶگiلگەن,

كٷزدiڭ سۋىق جاسى ەدiم مەن ەگiلگەن.

بەيۋاقتا قارسى الدىڭدى كەس-كەستەپ,

بەيۋاز شاقتا جۇلقىلاسا كەشكi ٶكپەك,

ساعان دەگەن ماحابباتىم دەپ ويلا

جىلاپ جاتقان جاپىراقتى ەتپەتتەپ.

ەزiلiپ, ەگiلiپ تۇرىپ ايتىلعان وسى بiر العاۋسىز ايتىلعان جٷرەكجاردى ماحابباتقا قاي-قايسىمىزدىڭ سەنبەۋiمiز مٷمكiن ەمەس قوي. قانشاما مۇڭ مەن سىردى ارقالاپ تۇرعان بۇل جولدار تامىر-تامىرىڭدى قۋالاپ, جان-جٷرەگiڭدi تولقىتىپ جiبەرەرi حاق.

جالپى, ۇلاربەك قۇلىپتاۋلى جاتقان قۇپيياسى دا, قۇيىنداي ٷيiرiلگەن قۇيتىرقىسى دا كٶپ مىنا ٶمiردiڭ جۇرت كٷتپەگەن تۇسىنان كەپ توسىن ەرەكەتتەر جاساپ, توسىن سٶزدەر ايتۋعا قۇمار. ونىسى كٶبiنە-كٶپ, ٶزiن-ٶزi اقتاپ تا تۇر

تٷن كەلدi.

تەتتi شاعىن كiمگە بەردi?

مەن تۇرمىن جوعالتقانداي بiردەڭەمدi.

سىرلى ٶمiردiڭ سىرتىنان بۇعىپ بارىپ

باستاپ كەپ جiبەرەر ەم دٷربەلەڭدi.

بۇل جولداردىڭ سيقىرلى قۋاتى سوندا, سەن دە ۇلاربەكپەن قوسىلىپ بۇيىعىپ جاتقان مىنا ٶمiردi بiر سiلكiپ, بiر جۇلقىپ وياتىپ الۋ ٷشiن دٷربەلەڭدi باستاپ-اق جiبەرگiڭ كەلەدi. ەنجار تارتىپ, ەڭسەسi تٷسiپ بارا جاتقان ەلدiڭ بويىندا ەرەۋiل تۇرعىزعىڭ كەلەدi.

ۇلاربەك جىرلارىنىڭ تاعى بiر مەنi سٷيسiنتكەنi استارلى سىرشىلدىعى. ول ٶزiنiڭ سىرى مەن مۇڭىن, زارى مەن شەرiن جالاڭاش, قاساڭ قالپىندا بەرە سالمايدى. ەگەر ولاي ەتسە, ول سىر مەن مۇڭ دا, زار مەن شەر دە بiزدiڭ جٷرەگiمiزگە سiڭبەس ەدi, جانىمىزعا بويلاماس ەدi. قاساڭ نەرسە قالاي سiڭiپ, قالاي بويلاسىن! مەسەلەن, ول ٶز بويىنداعى مۇڭ مەن شەردi قاھارلى قىستىڭ قىسپاعىندا, بوراندى جەلدiڭ ٶتiندە قالعان باق ارقىلى بەرەدi.

و, زارلى باق, زارلى باق!

وياندىڭ با, ٶز قايعىڭمەن قالجىراپ.

قارت تەرەكتiڭ قاباعىندا قارىس مۇڭ,

قاۋساپ بiتكەن يىقتارى سالبىراپ.

و, زارلى باق, جەتiم باق!

سٷركەي كٷننەن وياندىڭدار نە تىڭداپ?

جەلiكتi مە قىستىڭ سۋىق بورانى

سەبي تالدىڭ اياق-قولىن وتىنداپ.

ٶزiڭدەگi قاسiرەتتi, قايعىنى,

تٷسiنە الار ادامداردىڭ قاي بiرi?!

ٶلiپ-ٶشiپ قۇلادى ما ٷستiنە

اق كەبiندi الباستىداي اي نۇرى.

دٷنيەگە تiرلiك وتىن مازداتقان,

كٶكتەم كەلەر شۋاق شاشىپ جان-جاقتان.

جاۋدان قاشقان جالعىز كەمپiر سەكiلدi

شاشىن جايىپ جوعالادى قارلى اقپان.

بۇل تەك قىسقى باق iشiندە بولىپ جاتقان دراما عانا ەمەس. اقىن جانىندا بولىپ جاتقان دراما.

وسى جيناققا ەنگەن توقتارەلi  تاڭجارىق تا تٶگiلiپ تۇرعان اقىن ەكەن.

بولعان شىعار بولماشى ەركەلiگiم,

ەركەلiگiم – ەكەن ول كەلتە كٷنiم.

مەن ەندi كەشەگiگە ەرتەگiمiن,

مەن ەندi بٷگiنگiنiڭ ەرتەڭiمiن.

تەگiن بiلiپ كەلەدi تەنتەك ۇلىڭ, –

دەپتi ول ٶنەردiڭ ٷلكەن جولىنا شىعاردا ەكەسiنەن باتا سۇراپ.

ەلبەتتە, جاس جiگiتتiڭ ماحاببات تاقىرىبىن اينالىپ ٶتۋi مٷمكiن ەمەس. ونىڭ سٷيگەنiنە دەگەن ىنتىق پەن ىنتىزارلىققا تولى سەزiمi تاۋدىڭ بٶكتەرiنەن كٶشكەن تۇماننان قالعان شىقتاي مٶپ-مٶلدiر, تاپ-تازا. مٶپ-مٶلدiر, تاپ-تازا ول شىقتار اقىرىن عانا سوققان سامال جەلدەن مٶلتەڭ-مٶلتەڭ ەتكەن سامال جەلدەن ٷزiلiپ كەتەردەي دiر-دiر ەتەدi.

ٶزiڭە بۇيىرعىم كەلەدi, سىر بولىپ.

كٶزiڭە قۇيىلعىم كەلەدi,  نۇر بولىپ.

شاشىڭدى تاراعىم كەلەدi,  جەل بولىپ.

ٶزiڭە قاراعىم كەلەدi,  سەن بولىپ.

ٶزiڭە جەتكiم كەلەدi,  ٷش اتتاپ,

ٶزiڭدi ٶپكiم كەلەدi قۇشاقتاپ.

موينىڭا اسىلعىم كەلەدi.  بiلەك بوپ.

كەۋدەڭە باس ۇرعىم كەلەدi  جٷرەك بوپ.

سەنiڭ كٷيگiم كەلەدi,  وتىڭا,

سەنi سٷيگiم كەلەدi, شوشىما...

جٷرەكتiڭ ەڭ بiر الىس تٷكپiرiنەن لاق ەتiپ تٶگiلiپ, سول قالپىندا قۇيىلا سالعان جىر عوي بۇل. دەل وسىنداي ىنتىزار حالدi, قۇداي بiلەدi, بەرiمiز دە جاس كەزiمiزدە باسىمىزدان ٶتكەردiك قوي. سول ىنتىزار ىستىق حالدi توقتارەلi تاپ-تۇيناقتاي ەتiپ تامجىلىتىپ-اق قاعازعا تٷسiرگەن ەكەن.

توقتارەلiنiڭ اينالا قۇبىلىستارعا قۇلاعى تٷرiك, كٶزi جiتi. نە نەرسەنi دە قالت جiبەرمەي قاعىپ الادى. تاعى دا سول كٶرگەنiن وقالى وبرازبەن وراپ, بەدەرلi بەينەلi سٶزگە بٶلەپ كٶرسەتە الادى.

وقۋشىلار قايتقانداي مەكتەبiنەن

قۇستار قايتىپ بارادى لەك-لەگiمەن.

ەجەم مەنiڭ كٶز تiكتi كٶك اسپانعا

ايىرىلعانداي كٶڭiلدiڭ كٶكتەمiنەن.

توقتارەلiنiڭ قۇستاردىڭ قايتقانىن مەكتەبiنەن قايتقان وقۋشىلارعا تەڭەۋi قانداي ەدەمi بولسا, سول قۇستارعا قاراپ تۇرىپ كٶڭiلدiڭ كٶكتەمiنەن ايىرىلعان قارت ەجەنiڭ بەينەسi قانداي ايانىشتى. تiرشiلiكتەن وزىپ بارا جاتقان قارت ەجەنiڭ كٶڭiل-كٷيiن قۇستاردىڭ قايتقانىمەن استاستىرا ايتىلۋى جانىڭا مۇڭ ۇيالاتار جاراسىمدى شىققان. بۇل ٶلەڭ:

كٷيزەلۋمەن باتتى دا كٷرسiنiپ كٷن,

جاپتى ٶلكەنi جابىرقاۋ تٷرشiگiپ تٷن.

مىسى قايتىپ بارادى قارت ەجەمنiڭ,

قۇسى قايتىپ بارادى تiرشiلiكتiڭ.

ەندi بۇل ٶلەڭ بiز ويلاعاننان دا ەرiرەك, ياعني جان-جٷرەگiمiزدiڭ قالتا-رىس-تٷكپiرلەرiن ارالاپ كەتەتiن مەن مەن ماعىناعا يە بولدى. قارت ەجە كٶڭiلiنiڭ كٶكتەمiنەن عانا ايىرىلىپ قويماي, كٷشi دە, قۇسى دا قايتقان تiرشiلiك يەسiنە اينالدى. وبراز تۇتاس سومدالىپ شىقتى.

بiز سٶزiمiزدiڭ باس جاعىندا توقتارەلiنiڭ قۇلاعى تٷرiك, كٶزi جiتi دەپ ايتقان بولاتىنبىز. سول سٶزiمiزگە تاعى بiر دەلەلدەي ونىڭ ەدەمi بiر ٶلەڭi بار. ول ٶلەڭگە تالداۋ جاساپ, تٷسiنiكتەمە بەرiپ جاتۋدىڭ تiپتi دە قاجەتi جوق. ونى تەك وقىپ شىعىپ, تۇلا بويىڭمەن سەزiنۋiڭ كەرەك.

جاتىرمىن ۇيقىم كەلمەي,

بويىمدى بيلەپ الدى سيقىر نەندەي!

...بەيمازا شاقتارىما جارتىكەش اي

ەينەكتەن سىعالايدى سٷيسiنگەندەي.

قادايدى ٶڭمەنiمەن سۇعىن قايعى,

جۇلدىزدار دا ٷن-تٷنسiز جىمىڭدايدى.

قوس قۇلاعىم نەلiكتەن شىڭىلدايدى,

سىبىرلايدى,

ەلدەنە سىبىرلايدى.

بۇل تٷننiڭ سۇسى قانداي?

بەيەكپiن ٶزiمە ٶزiم تٷسiنە الماي.

جۇپ-جۇمىر جۇدىرىقتاي جٷرەگiمدە

عالامنىڭ عالامات بiر كٷشi بارداي.

مۇڭ دەگەن سارى كٷشiك,

سانامدا سارپالداڭ بوپ سابىلىسىپ.

كٶز الدىما بiر بەينە ەلەستەيدi

اق جٷزi اي نۇرىمەن شاعىلىسىپ.

جاتىرمىن ۇيقىم كەلمەي,

كٶكiرەگiم كەي سەتتە كٷرسiنگەندەي.

مەنiڭ نەزiك جانىمدا,

وي, تەيiر-اي,

بار ەكەن تىلسىم نەندەي?!

جاتىرمىن ۇيقىم كەلمەي.

ۇلاربەك پەن توقتارەلiنiڭ زامانداس قۇربىسى بولىپ سانالاتىن نۇربەتيما بايتۇرسىنقىزىنىڭ دا ٶلەڭ مەن ٶمiر جايلى ايتاتىنى كٶپ ەكەن. تiپتi, ەلi جاپ-جاس بولا تۇرا. ەسiلi, ٶمiر جايلى سٶيلەۋ تەك ٶمiرلiك تەجiريبەسi مول, كٶرگەن-تٷيگەنi كٶپ جانداردىڭ عانا ەنشiسiندە بولماسا كەرەك. ٶيتكەنi كەيدە ٶمiر تەجiريبەسi مول جانداردىڭ iشiندە دە ٶمiر جايلى جارىتىپ ەشتەڭە ايتا المايتىندارى بولادى. ال كەيدە ٶرiمدەي جاس, ەلi وڭ-سولىن تانىپ-بiلمەگەن دەيتiن ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ سارابدال ساقا ادامداردان دا بەتەر بەرiن كٶرiپ, بەرiن بiلiپ قويعانداي سٶيلەيتiندەرi از ەمەس. تاعى دا ول سٶزدەرi سەنi سەندiرiپ, باۋراپ الاتىندارىن قايتەرسiڭ?! بۇل دا بiر اقىن بويىنداعى تالانتتىڭ قۇپييا بiر قۇبىلىسى بولسا كەرەك.

ٶمiردiڭ مىناۋ سوقپاقتارىمەن,

كەلەمiن كەيدە وت قاپتالىمەن, –

دەپتi بiر ٶلەڭiندە نۇربەتيما.

نۇربەتيمانىڭ الدىنا قويعان ماقساتى دا ٷلكەن, ارمانى دا بيiك. قا-زiر ول سول ماقساتتىڭ ٷدەسiنەن شىعۋعا, ارمان بيiگiنەن تابىلۋعا قۇشتار. زور ەرەكەت ٷستiندە. وعان مىنا تٶمەندەگi جولدار كۋە.

كٷندەر كٷڭگiر,

ٶمiر مىناۋ بۇلىڭعىر.

قايتسiن جٷرەك سول ەلەستi قۋىپ جٷر.

ۇمىت بولماي, ٷمiت بولىپ ٷلبiرەپ,

قولعا تٷسپەي تورعا تٷسكەن سەزiم بۇل.

قۇس ۇشپادى.

قارلىعاش تا كەلمەدi.

ساعىنىشتى تٷسiنبەدi-اۋ مەندەگi.

كٶكتەم بولىپ,

قار جاۋعانى جامان-اق,

جاس بٷرشiكتiڭ جايى مەنi تەربەدi.

اڭساعانىم جۇلدىز دا ەمەس,  اي دا ەمەس.

بiراق وعان جارىق بiتكەن ساي كەلمەس.

نۇرعا عاشىق, جىرعا عاشىق جانىما

كەز بولادى –

قايسى بيiك, قاي بەلەس?

نۇربەتيما وسى ٶلەڭiندە ايتىپ وتىرعانىنداي ٷلكەن اسۋ الدىندا تۇر. ول اسۋدى الۋعا ونىڭ قۋاتى دا, قاجىر-قايراتى دا تولىق جەتەدi دەپ بiلەمiز.

وتار شاۋحانۇلىنىڭ ٶزiندiك بiر ەرەكشiلiگi – ول الدىنداعى قاتار-قۇربىلارى سەكiلدi ايتارىن اشىق ايتقاننان گٶرi, ٶز iشiنە ٶزi كiرiپ, ٶزiنە-ٶزi تىعىلىپ ايتقاندى جاقسى كٶرەدi ەكەن. كەيدە سول ٶزiنە-ٶزi تىعىلىپ ايتقانى تٷڭiلiپ ايتقانداي ەستiلەدi ەكەن.

ماڭدايىمنان سٷيەدi جەل ەركەلەپ,

دەگەندەيiن,

اياۋلىم مەنi ەرتە كەت!

جالىققانداي جالعاننان كiرiپ بارام

قۇشاعىنا ٷرەيدiڭ كٶلەڭكە بوپ.

ەرينە وتاردىڭ ٷرەيدiڭ قۇشاعىنا كٶلەڭكە بوپ بارا جاتقانىنان قورىقپاۋ دا, ٷرiكپەۋ دە كەرەك. ٶيتكەنi ول ٷرەي قۇشاعىندا دا دٷنيەنi كٶرە بiلۋ كەرەك, تەك كٶرiپ قانا قويماي, ونىڭ قىرى مەن سىرىن اداقتاپ اقتارۋى تيiس. بۇل ٶمiردi جان-جاقتى تانۋ ٷشiن كەيدە وسىنداي بiر جۇرت كٷتپەگەن سەتتەر دە كەرەك.

وتار اقىن ٶزiنە-ٶزi تىعىلىپ, جاپادان جالعىز جٷرiپ-اق, كٶپ نەرسەنi اڭعارىپ, كٶپ نەرسەنi الدىمىزعا جايىپ سالادى.

مەن جىلاپ وتىرمىن.

كٷڭiرەنەمiن جالعىزبىن.

تەرەزەدەن تەلمiرiپ تٷنگە قاراپ بارامىن,

جالعىزدىقتان جابىققان ٷنiن ەستiپ بايعىزدىڭ.

مەن قييالداپ جاتامىن

جٷرەگiمە ەم iزدەپ,

ارمان ارىتىپ ساعىم قۋعان كەزiم كٶپ.

جارتاستارعا تiل قاتام

جالىعىپ مىناۋ ٶمiردەن,

امال نەشiك, مىلقاۋ ماڭ,

ٷن قاتادى ٶزiم بوپ.

اينالا تiرشiلiكتiڭ بەرi مۇڭلى. ٶيتكەنi ولار دا وتار سەكiلدi ٶزiنە-ٶزi تىعىلىپ, جالعىزدىقتان اڭىلجىپ جاپا شەگiپ تۇر. تiرشiلiكتiڭ مۇنداي قاپالى قۇبىلىستارىمەن تiل تابىسا بiلۋ ٷشiن سەنiڭ دە تابيعاتىڭ, بولمىس-بiتiمiڭ سولارعا تارتىپ تۋۋى كەرەك. وتار ٶلەڭدەرiنiڭ تابيعاتىنان مەن سونى ۇقتىم.

تەمٸرحان مەدەتبەك

2008 جىل.