Temirhan Medetbek. Altynkópirlikter

Altynkópirlikter

(Qazirgi jastar poeziiasy haqynda)

BASTAÝ SÓZ

Elimiz táýelsizdik alar tusta da, alǵannan keiin de biraz ýaqytqa deiin myna zaman alasapyran kúige túsip, túrli saiasi, áleýmettik sapyrylystardy basynan ótkerdi. Talai-talai kúrmeýi tas túiin daǵdarystar men aýyr da azapty kúizelisterdi kórip úlgerdik. Mine, sol kezeńderde kóbimiz, sonyń ishinde, ózimiz de barmyz, ádebietimiz toqyraýǵa ushyrap tur dep alqynyp aityp ta jattyq, jarysa jazyp ta jattyq. Bul sózdiń shyndyǵy da bar edi. Ádebiettiń aýyr artilleriiasy bolyp sanalatyn proza janry, ásirese, jańa zamandy beineleitin roman, hikaiattar dúniege kele qoimady. Aspan jerge túsip, jer aspanǵa shyǵyp ketkendei alasapyran zamannyń túr-túsin, minez-qulqyn tanyp-bilý, ony kórkem qorytýdan ótkizip, somdap, músindeý úshin ol kezeńderden berirek alyp ketetin ýaqyt alshaqtyǵy qajet bolatyn. Solai bolyp shyqty da. Qazir el úshin talmaýyr tus bolǵan sol bir qiyn kezeńderdi sipattap, sýrettei alatyn roman, hikaiattar jazylyp, jariialana da bastady.

Men ózim óleń jazatyn adam bolǵandyqtan, árine, aldymen baqylaitynym da, birden kóz salatynym da poeziia janry ǵoi. Men, sóz joq, kúndelikti baspasóz arqyly poeziianyń sol jyldary da, onan keiin de birde-bir úzilip qalmai úzdiksiz jumys istep jatqanyn kórip te, bilip te otyrdym.

Biraq nesin jasyryp, jaba toqimyn, ádebietke toqyraý keldi dep tolassyz aitylyp jatqan kópshilik horǵa qosylyp ketken ózim de biraz ýaqyt sol oidyń shyrmaýynda qalǵan bolatynmyn. Poeziia tininiń úzilmegenin bile tura dúdámal kúi keshkenimdi búgin endi jasyra almaimyn. Dúdámaldyń aty – dúdámal. Onda kúdik te, úmit te bolady. Ári tart ta beri tart sol bir kúide birshama ýaqyt júrdim de, aqyry ne kúdigimdi, ne úmitimdi bekiteiin degen nietpen, aldymen táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda, sonan keiin jańa ǵasyrdyń o jaq, bu jaǵynda ádebietke kelgen jastardyń shyǵarmalaryn muqiiat oqyp-bilýge kiristim. Sóitsem, birden aitaiyn, poeziiada túk te toqyraý bolmaǵan eken. Ósken, órkenin jaiǵan. Jańa óriske shyqqan. Iaǵni, basty aiyp ózimizde jatqan bolyp shyqty. Jastar poeziiasyn óz kezeńinde oqyp jarytpaǵanbyz, der kezinde baǵasyn bermegenbiz.

Meniń bul kólemdi maqalam «Altynkópirlikter» dep atalady. «Nege Altynkópirlikter?» Endi soǵan keleiik.

Birden aitaiyn, «Altynkópirlikter» ataýyn men oilap tapqam joq. Bul sóz – Maraltaidyń sózi. Ol óz tolqynynyń ádebietke kelý kezeńin osylai ataǵan. Iaǵni, ol tolqyn sol bir sapyrylysy da, alys-julysy da kóp, búkil el taýqymetti, tarshylyq  zamandy basynan ótkerip jatqan tusta, kóp aqyn-jazýshylarymyz ne isterin bilmei abdyrap, daǵdaryp, qalamy men qaǵazynan kóz jazyp qalǵandai bolǵan kezeńde uly Mártebeli poeziianyń keshegi jaǵalaýyn erteńge, iaǵni búgingi jaǵalaýǵa qosqan kópir mindetin atqardy. Shyn máninde altyn kópir bola bildi.

Men altynkópirlikter poeziiasyn Maraltai Raiymbekuly, Ámirhan Balqybek, Jaras Sársek, Baýyrjan Babajanuly, Nurjan Qýantaiuly, Batyrbolat Aitbolatuly, Álibek Shegebai, Baqyt Bedelhanuly, Dáýren Berikqajyuly, Baqytjan Aldiiar, Almas Temirbai, Tanakóz Tolqynqyzy, Ainur Ábdirasylqyzy jáne  syrttan óz eline endi oralyp jatqan Ularbek Dálei, Toqtaráli Tańjaryq, Nurbátima Baitursyn, Otar Shaýqan shyǵarmalary arqyly tanyp-bilgim keldi.

Árine, jastar poeziiasy osy aty atalǵan jastarmen ǵana shektelip qalmaitynyn, Qudaiǵa shúkir, men jaqsy bilem. Olar áldeqaida kóp. Taǵy da olardyń ishinde men áńgime etkeli otyrǵan jastardan qarym-qýaty da, talant-daryny da bir de kem soqpaityn aqyndardyń bar ekenine, tipti de, shúbá keltirmeimin. Biraq bárin qamtýǵa bir adamnyń múmkindigi jetpeidi ǵoi. Onyń ústine,  ózim syrttai qadirleitin keibir jastardyń jyr jinaqtary qolyma túse qoimady. Sondyqtan men aǵamyzdyń qalamyna biz nege ilikpedik dep ókpe-naz aitatyn ini, qaryndastarym tabylyp jatsa, olardan aldyn-ala  ǵafý ótinem.

Bul jerde oqyrman qaýymnyń esine sala keter bir nárse, altynkópirlikter ózderin jastarmyz dep sanamaidy. Olardyń olai deýi durys ta. Óitkeni olardyń aldy búgin-erteń qyryq jasqa kirgeli otyr. Biraq men úshin olar – jastar. Ol úshin meniń qadirli inilerim men qaryndastarym sóge qoimas.

Sonymen..

«RÝHYMDY QAN MEN SÚTKE ILEP EM»

«Bastaý sózimizde» aitqanymyzdai «Altynkópirlikter» ataýynyń avtory – Maraltai Raiymbekuly. Sóz joq, osy altynkópirlikter ishinde jurttyń kózine jai oǵyndai jarq etip alǵash túsken de osy Maraltai. Men Maraltai óleńderimen toqsanynshy jyldardyń basynda Mańǵystaýda júrgen kezimde tanysa bastaǵam-dy. Onyń sol óleńderinen-aq men á degenge má degeli turǵan shálkes shamshyldyq, iilip-búgilýdi bilmeitin, neni oilap tursa sony aqtara salatyn erkebulandyq, shúrippesi qaiyrýly turǵan  myltyqtai kim-kimdi de seskentip tastaityn ses baiqaǵandai edim.

Sózine tánti bop júrgen Maraltaidyń ózin 1996 jyly Jazýshylar odaǵynyń ekinshi hatshysy qyzmetine kelgen kezimde bir-aq kórdim. Ol kez – «Abaidan Maraltaiǵa deiin» degen tirkestiń de shyǵa bastaǵan kezi. Ainalaiyn Maraltaidyń da aspan asty jer ústine syimai dúrildep-aq turǵan shaǵy eken. Artyndaǵysyn bir teýip sespei qatyryp, aldyndaǵysyn bir qaǵyp japyryp jiberetindei tarpań. Iaǵni, bir óleńinde ózi aitqandai ol kez – Maraltaidyń «bótelkeniń qasynda» júrgen kezi eken. Al «bótelkeniń qasynda» júrgen adam aǵany neǵylsyn, jaǵany neǵylsyn, qyzmetińdi neǵylsyn, quzyretińdi neǵylsyn. Ondai adamǵa attyń ústi túgili tanktiń ústinde otyrǵan kisiń de, pishtý.

Shynyn aitý kerek, sol bir tusta, jastardyń ishinde meniń ábden «nervime» tiip, júikemdi tozdyrǵan da osy Maraltai boldy. Men de qai bir jibektei esilip, túbittei tútilip, bir lyp etip, bir jylp etip turǵan jumsaq adammyn, Maraltaidyń «qoi» degen sózge toqtamai, «men  qoi  emespin, men arystanmyn» dep shatynaǵan kezinde, meniń de qai-qaidaǵy jynym qozyp, tula boiymnan tikireigen tikender men soidiǵan shóńgeler ósip shyǵa keledi. Biraq, qudai qalap, nesheme ret shekissek te ketisken tusymyz bolmapty. Maraltai erteńine-aq tap bir naǵashysynyń úiine kelgendei kabinettiń esigin shalqasynan ashyp jairańdap jetip keledi. Men de jaiylyp sala berem. Artynsha-aq álgi shálkestigi qaitadan bastalady...

Áiteýir, abyroi bolǵanda, kúnderdiń-kúninde Maraltai da «bótelkeniń qasynan» bosanyp shyqty-aý.

Onyń «bótelkeniń qasynan» bosanyp shyǵýy da bir hikaia. Ol bir kúni, shaqyrmasa da, búkil respýblika jurtshylyǵyna belgili, qadirli aǵaiynyń toiyna barǵan ǵoi. Tsisterna bolmasa da, bóshke-bóshke syra, ózen bop aǵyp jatpasa da qalaýly turǵan deste-deste araq pen sharap. Maraltaijan sol bóshke-bóshke syraǵa qaita-qaita súńgip, qalaýly turǵan deste-deste araq pen sharapqa qaita-qaita aýnap-qýnap qumardan bir shyǵyp, aqyrynda qulap tynbai ma?!  Erteńine kózin ashsa – aidala... Keshegi bóshke-bóshke syrasyn da, deste-deste araq-sharabyn da, solarmen birge júretin qyzyq-shyjyǵyn da ilestirip, kiiz úi bitkenniń bári kóterilip kóship ketipti. Bir sózben aitqanda, Maraltai jurtta qalǵan. Sodan shekesi balǵamen soǵyp jatqandai solqyldap, tili aýzyna syimai salaqtap, ilbip otyryp bir qaraǵa iligedi de áýpirimmen aman qalady. Sonda ǵana Maraltai myna bótelke degen «dospen» dál qazirden bastap at quiryǵyn kesispese, kúni erteń kereksiz jyrtyq shúberektei nemese túbi túsken shelektei birjola jurtta qalatynyn sezedi. Sezedi de «aqańmen» ant berip qoshtasady. Sodan beri Maraltai araqty aýzyna alǵan emes. Bul endi týa bitti tula boiyna bitken minez beriktigi.

Minez degennen shyǵady, bir adamdar bolady, ishken kezinde dúnieni tútip jiberetindei betpaq bolady da, al erteńine jynynan airylǵan baqsydai jýas, betińe qarap sóilei almaityndai montany keiipke túsedi. Al Maraltai olai emes. Ol qashan kórseń de tarpań, qashan kórseń de darqan. Árine, qazir onyń boiynda jyndy sý urttap alǵan kezdegidei esirik minezdiń juqanasy da joq. Ol esti erke, bula minezdiń aqyny. Iaǵni, ol týraly Meiirhan Aqdáýlet aitqandai: «Bul – ábden qanaý men qaqpai kórip, qamytqa jegilińkirep kelgen qazaqy óleńniń erkindikke shyqqan kezindegi «tentek balasy».

Búkil álemniń sháýim basty ǵulamalarynan bastap bizdiń Amanhan Álimulyna deiingilerdiń bári aityp kele jatqandai aqyndy aqyn etetin minez, tabiǵi talant minezi. Qai talant ta óz minezimen týady.

Meniń janym appaq emes, qap-qara.

Qapiiada ot tigendei maqtaǵa.

Qarap qoiam ainasynan ýaqyttyń,

Mańdaidaǵy taǵdyr deitin taqtaǵa.

Tánine orap táliminiń kebinin,

Jalpyldaidy kóptiń jyqpai kóńilin.

Jatyrynda qýlyq penen sumdyqtyń

Essiz ósken bala-syndy ómirim.

Júrek sodan jetim jandai ashynar,

Ashynar da shanshyp, qaita basylar.

Jalǵyz Jerde jalǵyz ǵumyr keshtim men,

Kózim, sirá, kórge kirip ashylar.

Bala armanym óldi eken dep tereńde,

Bolmas iske qabaǵymdy kerem be?!

Jerge syilap jansyz qalǵan tánimdi

Kókke ketem kóresimdi kórem de!

Mine, minezdi óleń! Áitpese, «meniń janym appaq emes, qap-qara» dep qaisymyz aityppyz. Aitsaq, bárimiz de maqtadai appaqpyz. Janymyzǵa shań da qonbaǵan, tozań da túspegen. Titimdei kinámiz de, tyrnaqtai kúnámiz de joq siiaqty. Osylai deý adam aldynda da, ar-ujdan aldynda da, Alla taǵala aldynda da baryp turǵan kúpirshilik ekenimen jumysymyz joq. Shyn adam, shyn aqyn ǵana óz boiyndaǵy min men óz basyndaǵy kúnáni jasyryp qala almaq emes. Abaidyń ózi «at kótere almas minimdi» demeýshi me edi. Jurt boiyndaǵy mindi árkim-aq kóre alady. Myqty bolsań, óz boiyńdaǵy mindi kóre bil! Pendeshilik jasap otyryp, perishteniń aýzynan túskendei appaqpyn dep keýdeńdi kerip, kókiregińdi urma! Bul opasyz jalǵanda, Qudai-aý, beishara pendeshiliktiń qarmaǵyna kim túspedi deisiń, onyń kúl-qoqysyna kim bylǵanbady deisiń!  Bul ómirde qýlyqtyń quityrqy, sumdyqtyń surqiia joly kimdi adastyrmapty. Óziń adaspasań, ózgeler aldap-arbap júrip adastyrady. Ol da min, ol da kúná. Ondaida shyn adam ǵana ózin-ózi aqtaityn dálel men dáiek izdep ketpei, ózin-ózi jerden alyp, jerge salyp dattai almaq. Sondai jan ǵana ózin-ózi uiattyń ýysyna salyp úgitip, ózin-ózi ardyń daryna asyp qoia almaq. Sondai adam ǵana kúirep, kúiinip sóilep, sondai adam ǵana ashynyp turyp ashyǵyn aitpaq. Sondai adam ǵana «kózim, sirá, kórge kirip ashylar» dep ózinen-ózi bezinip, ózinen-ózi túńilip sóz aitpaq. Sonda ǵana adam jany las bylǵanysh pen kúl-qoqystan arshylmaq.

Maraltaidyń ózin-ózi bir otqa, bir sýǵa salyp sóileýi, ózin-ózi kinálap, ózin-ózi aiyptap sóileýi osy óleńmen ǵana aiaqtalmaidy. Ol arqasyn qaita-qaita doiyrdyń astyna tósep, mańdaiyn qaita-qaita soiyldyń soqqysyna tosady.

Búgingi tún – men úshin aqyrǵy tún,

Ómirimniń ajalǵa atyn burdym.

Myń umtylyp Allaǵa dilim jetpei

Aian bop tur saitanmen jaqyndyǵym.

Árine, aqynnyń ózin-ózi kileń osylai jerlep, ózin-ózi osylai qaralai berýi, túptiń-túbinde, ony ishtei kúizeliske túsirip qana qoimai, aqyrynda rýhani kúireýge alyp keleri kádik. Bul jerdegi aqynnyń «meni» jalqylyq mánnen jalpy uǵymǵa ulasyp ketetinin bile tura osyndai oiǵa kelmeýimiz múmkin emes. Óitkeni jalpy uǵym da jalqy kóńil-kúiden shyǵady. Bir-birimen jalǵas, bir-birimen muńdas. Al ol jalǵas, muńdas uǵymdardy bailanystyryp turǵan názik tinge sonshalyqty aýyr salmaq túsire bermeý kerek. Áitpese, sonshalyqty aýyr salmaqtan názik tin byrt etip úzilip ketýi kádik. Ondai kezde aqynnyń jalqy kóńil-kúii jalpylyq mán bolýdan qalady da, ony oqyrman qaýymnyń qabyldaýy qiynǵa soǵady. Dál osyny óziniń ishki instinkti arqyly, óz boiyndaǵy sezim talshyqtary arqyly jaqsy túsine bilgen Maraltai aqyn tez serpilip, tez túleidi.

Bári meni aldaidy, aldanam men,

Alla, ózine amanat qalǵan óleń, –

dep alady da:

Júregimnen júz butaq órip shyǵyp

Ainalyp ketse, shirkin, talǵa denem, – deidi. 

Bul endi aqynnyń janyn jep jatqan kúmán men kúdiktiń temir torlaryn tas-talqan etip dúr silkinip, qarǵa aýnaǵan túlkidei túlep shyǵa kelýi. Meiirim men qaiyrymǵa, izgilik pen jaqsylyqqa umtylýy. Bul joldar – Maraltai shyǵarmashylyǵyndaǵy kúre tamyr, basty kredo. Endi ol qashanǵy «kóleńkelermen súiisip» ómir súrmek. Endi ol, bir sátke bolsa da, «qobyz tartyp qańqyldap» ómir súrgisi keledi.

Ásili, minez ǵana adamdy ózgelerden daralandyryp, minez ǵana aqyndy ózgelerden tosyn sóiletpek. Ondai minezdi aqynnyń qýanyshy da ózgeshe obrazdy tilmen jaýap qatpaq. Senbeseńiz, onyń náresteli bolǵan kezdegi sátine kóz salyńyz.

Ómirge mursat berildi...

Jaryq dúnie  didaryn –

Ekeýmizge  birge  jazdy  kórýdi.

Mende dos kóp, sende jaý joq (ádemi!)

Durystaldy dúnieniń sálemi.

Lastaýǵa laiyqsyz – Lá il Allam,

Súiinshige janymdy alsań, al endi!

Bes kún oidym besigińniń bederin.

(O, kishkentai, – qaitalanbas óleńim).

Shúmegińnen shúmeteiiń shyqsa aman

Kórimdi de óziń qazsań dep edim.

Tuńǵysh ret perzentti bolyp kókiregi qars aiyrylyp turǵan ákeniń jan-júregin qaq tilip turǵan osy óleńnen bárimizge etene tanys qazaqy qýanyshtyń iisi burqyrap turǵan joq pa?!

Birde ózine-ózi kúmán men kúdikpen qarap, endi birde, náresteli bolǵanda, jer men kókke syimai qýanatyn aqynnyń, keide bárimiz siiaqty, myna qym-qýyt, qyryq qubylyp turǵan dúnieniń qyry men syryn da, qatpar-qatpar bop jatqan qyrtysyn da, tylsym-tuńǵiyǵyn da túptep tani almai ári-sári kúi keship dal bop turatyny bar. Óitkeni ol áli de ózin-ózi tolyq tanyp bolǵan emes. (Jalpy, adam balasynyń ózin-ózi tanyp, bilýi múmkin be?!) Eger ol ózin-ózi tanyp bolsa, birde «quran súiip», endi birde «sharap iship qarqyldap» júrmes edi ǵoi. Aqyn jany tunyp turǵan qarama-qarsylyq, bir-birimen ketisip, bir-birine keri kelip turǵan qaishylyq. Sondyqtan da ol keide:

Ait dediń-aý, ne aitam, janym, saǵan.

Eldi aitam ba etegin jańa japqan.

Jerdi aitam ba denesin jara japqan.

Kóldi aitam ba shól bolyp bara jatqan, –

dep jol aiyryǵynda turǵan jandai ańyrap muńyn shaǵady.

Qai jaǵynan qarasa da kóńil jubatarlyq, kóz súisinterlik eshteńe taba almai qabarjyp qamyqqan aqyn:

Jazylmaǵan jyrymdy oqyp turamyn

Qazylmaǵan qabirimniń qasynda, –

dep bir-aq qaiyrady.

Qazir Maraltai shyǵarmashylyǵy babyna kelgen der shaǵy. Jilik maiy to¬lyq, sińiri bolat symdai berik, eń bastysy – rýhy qairatty. Óitkeni ol rýhyn halqynyń «qany men sútine» ilep alǵan. Ondai talanttyń bizdi áli de talai- talai tamsandyra bereri sózsiz.

«KÓŃILIME TAÝDY ALYP,

SENIMIME ASPANDY AP»

Keide kózge kórinbeitin tozańdardan qaptaǵan gúlder, nemese tyrnaqtai ǵana dánderden aǵashtar ósip shyǵatyny siiaqty, kishkentai ǵana eleýsiz bir detaldan da qairatty óleń dúniege keledi. Oǵan kóptegen mysaldar keltirýge bolady...

Altynkópirlikterdiń taǵy bir talantty ókili bolyp sanalatyn Ámirhan Balqybekte de sondai bir tamyryn tereńnen tartqan qairatty óleń bar. Óleń – «Baba-yrym» dep atalady. Taqyrybynyń atyna mynadai túsinik berilipti: «Babalar yrymy boiynsha tili shyǵýy kesheýildei bastaǵan sábige itaiaqtan sý ishkizedi eken. Sondai jaǵdai meniń basymda da qaitalanypty». Endi sol óleńdi oqyp kereiik.

Jutańdaýmyn, demen biraq jarlymyn.

Baba yrymy, álegi emes jarǵynyń.

Qyzyl tildi sózge iiltý úshin de

Itaiaqtan sýdy da ishken bar kúnim.

Itaiaqtan sýdy da ishkem, sókpegin.

Aiyptarǵa ózge kúnám kóp meniń.

Yrzyǵymdy tabam qazir eńbekpen,

Tildi biraq iemdendim tep-tegin.

Itaiaqtan sýdy da ishken bar shaǵym

Kez emes-ti ol kóńil kúpti, arsa muń.

Sen sharshadyń sándi qýyp, men baiǵus

Baba-yrymǵa baǵa tappai sharshadym.

Itaiaqtan sýdy da ishkem.

Babanyń

Yrymyna minezi jat qalanyń

Kóshesinde kóp-kórikti qyzben de

Qyzyp ketsem yryldasyp qalamyn.

Osy boldy-aý zamananyń óleńi.

Kóp bolǵan soń kór sezimi, kóbeńi.

Isi tilge ilikpegen jandarǵa

Itaiaqpen tamaq bergim keledi.

Qudai saqtasyn.

Bir yrym – bir detal. Al odan ónip shyqqan óleń qandai! Sol óleń kóterip turǵan júk qandai! Shoq jutqandai kókiregińdi kúidirip jiberetin ashyný men yza qandai! Árine, Ámirhan ol ashý men yzasyn ala kózdenip aiqailap, jer toqpaqtap baibalam salyp aitpaidy. Isi tilge tilderi synbai júrgenderge «itaiaqtan tamaq bergisi keletinin» aityp salady da, sol bir ashynýǵa toly yzaly oiynan shoshyp ketkendei «Qudai saqtasyn» dep jaǵasyn ustap, táýbege kelgendei bolady. Biraq aitylýǵa tiis sóz, ne bolǵanda da, aitylyp ketti.

Shyn aqyn – ulttyń úni, rýhy. Ulttyń úni bola almaǵan aqyn, bar bolǵany óleń qurastyrýshy ǵana. Árine, ár aqynnyń tabiǵaty da. bolmys-bitimi de, dúnie tanymy da ár qily. Aqyn bitkenniń bári ulttyń urandy sózi men úni bola bermeidi. Bireýleri – tabiǵat qubylystaryn, ekinshileri – mahabbatty, úshinshileri – adam janynyń iirimdi qatparlaryn, taǵy bireýleri – sulýlyq pen ásemdikti jyrlaýǵa beiim turady. Biraq shyn mánindegi aqyn bolatyn bolsa, sol tabiǵat qubylystarynan da, mahabbat taqyryptarynan da, adam janyndaǵy iirimdi qatparlardan da, sulýlyq pen ásemdikten de qazaqy áýen, qazaqy minez, qazaqy kózqaras tabýy kerek.

Sóz joq, joǵaryda biz keltirgen Ámirhan óleńi búkil qazaq halqynyń muńy men zary bop kelgen búgini kómeski, erteńi buldyr til taǵdyryn kór¬sete bilgen. Iia, bárimiz kórip otyrmyz, dál qazir eldiń eki tizgin, bir shylbyryn qoldaryna ustap otyrǵan azamattar til taǵdyryn ári tart ta beri tart etip, qaqpaqyl etip oiynshyqqa ainaldyra bastady. Ámirhannyń osy óleńin oqyǵan kezde solardyń bárine, óz qolyńmen, itaiaqtan tamaq bergiń kep ketedi. Jaqsy óleńge tánti bolý degen, oǵan tamsanyp, tańdai qaǵyp, kó¬zińdi jumyp bas shaiqaý emes. Jaqsy óleńge tánti bolý degen seniń de tutas boiyńda jatqan oi men soidy, áreket pen «báleketti» qozǵap, ornynan kóterý. Tebirentý, tolqytý.

Jalpy, Ámirhan Balqybek ýaqyt pen keńistikte ózin erkin sezinedi. Sodan bolsa kerek ol búginnen erteńge, erteńnen ótkenge emin-erkin ótip kete beredi. Ol, tipti, kesheni jyrlap otyryp búginniń gábin, búginniń muńyn aityp otyryp kesheniń muńyn eshqandai kedir-budyrsyz úilestirip jibere alady.

Bul – Ámirhannyń ádebietke mol daiyndyqpen kelgenin kórsetse kerek. Shynynda da, Ámirhanmen ádebiet týraly áńgimelesip pikir jarystyra qalsań, aitysqan adamyn bilimpaz Asqar Súleimenov sekildi alyp ta, shalyp ta jyǵyp ketpese de, birqatar máselede kóp adamǵa aldyrmaidy da, shaldyrmaidy da. Boiynda  intelektýaldyq qýat jetkilikti. Onyń ýaqyt pen keńistik ishinde ózin «erkin jel» sezinetini sodan bolsa kerek. Sondyqtan da ol:

Jandy terbep máńgiliktiń aǵyny

Tán arydy. Arman birge arydy.

Janarymdy qytyqtaidy nurymen

Myń jyl buryn sóngen juldyz  jaryǵy, –

dei alady.

Ádette, ýaqyt pen keńistikte ózin erkin sezinetin aqyn, eń aldymen, óziniń ótkenin, iaǵni, rýhani tamyryn izdese kerek. Ondai aqyn sol rýhani tamyrdan qorektenip, rýhani tamyrdan kóktep-óneri sózsiz. Ámirhan dál sondai aqyn. Tipti onyń ǵasyrlar ar jaǵynda qalǵan ótkenińizben kúndelikti qatysyp, habarlasyp, solarmen aralas-quralas qatar qonǵandai bolyp otyratyny bar.

Aptap.

Ystyq

Aqyl-esten tandyrǵan,

Durys bolar keń dalada qańǵyrǵan.

Qonatuǵyn jer joq deme,

Qyr asty

Balbal qala qarsy alady aldyńnan, –

dep ǵasyrlar qoinaýyna kirip bara jatady. Árine, sol balbal qalany qyzyqtap, oǵan tamsanyp, tańǵalý úshin emes. Eń aldymen, ózin kórý úshin, ózin taný úshin.

Bári osynda,

Qas batyr da, qaǵan da.

Bári osynda

Arǵy atań da, anań da.

Aitshy, dosym,

Ózińdi emes, Ózińniń

Ózegińdi kóre bilseń jaman ba?!

Endi ol bizdiń boljamymyzdan da árirek ketti. Óitkeni aqyn ol balbal tastardan ózin ǵana emes, óziniń ózegin, iaǵni túp-tamyryn tanyp-bilmek. Tipti ol balbal tastarǵa jan kirgizip, olardy áreket pen qareketke túsirip qoiady. Onyń balbal tastarmen «dostasyp» alǵany sonsha, «qala jaqta janjal bolsa jan-jaǵyń, balbal jigit syilar saǵan qanjaryn» dep olardan qolma-qol kómek alatyn dárejege jetken. Ári qarai oqiyq.

Er muratyn qoldaǵandai daýys kóp.

Tostaǵanda túk qaldyrmai taýys tek.

Bala bolyp attanasyń dalaǵa,

Dana bolyp oralasyń qalaǵa...

Sosyn seni oilaidy jurt aýysh dep.

Qala ómiri,

It tirshilik taǵy da.

Asaý mezgil maza bermei qanyńa

Shóldegende...

Tostaǵanyn usynǵan

Balbal tastar oralady jadyńa.

Bárin bylai qoiǵanda, aqyn endi ǵasyrlar qoinaýynda qalǵan balbal tastardyń qolyndaǵy sýsynǵa shúpildep turǵan tostaǵanynan shólin basypty, meiirin qandyrypty. Endi ol shaqpaq tasqa qairalǵan sharbolat qanjardai ári qairatty, ári ótkir.

Dei turǵanmen, ol qanshama ótken tarihpen kórshi-qolań qonyp, onymen aýyz jalasqan dos-jarandai aralasqanmen, ol báribir osy ýaqyt pen zamannyń aqyny. Óitkeni ol: «On ǵasyr buryn týǵanda, babamnyń jolyn qýǵanda, toǵysqan toǵyz taraptyń tańdaý bop biri turǵanda, boiyńdy, oiym, jasyrma. Kim bolar edim rasynda?» dep, ótken zamannan óz ornyn izdep alaǵai da bulaǵai kúige túsip, búgingi kúnniń kókeiińdi birde kesip, birde tesip jatqan san qily, san syrly tirshiligine qaita oralady. Oralady da ýaqyttyń daýyldy ótinde qaltyrap, qamyǵyp turǵan halqyn, tyǵyryqqa keptelip qamalyp turǵan sol halyqtyń kózderi jáýteńdegen armany men úmitin kóredi. Janarynda – jas, júzinde – nala.

Ýaqytymdy kúte-kúte bitti álim.

Mańai tuman, juldyz bitken adasty.

Kim biledi, kimder ne istep jatqanyn,

Kimder qalai jubataryn alashty? –

dei kelip,

Qasiretimdi túsin meili, túsinbe,

Óz talaiyn árkim ózi tapqandai.

Jonarqamda, julynymnyń ishinde

Jaýynqurty qabir qazyp jatqandai.

Bul – tek qana aqynnyń jeke qara basynyń ǵana azaby emes, árine. Bul – halqynyń búgini men erteńin oilap qamyǵyp-jabyǵatyn bar qazaqtyń qazirgi hali. Shynynda da, halqynyń keleshegin oilap qabyrǵasy qaqyrap sógilip bara jatatyn, ózin-ózi qadirleitin qai qazaqtyń da sanasyn jebir qurt kemirip, julynyn jaýynqurt jalmap jatqan joq pa?! Taǵy da Ámir¬han julynyńdy jaýynqurt jalmap jatyr demeidi. «Julynyńnyń ishinde jaýynqurt qabir qazyp jatqandai» deidi. Beine bir myna qatygez taǵdyr, zulym ýaqyt tánińdi jerge bermei-aq ózińe-ózińdi kómetindei. Netken qatal úkim!

Myna dúnie tý-talaqai bop tozyp, oiyń onǵa, sanań sanǵa bólinip, tula boiyńnan qan sorǵalap qansyrap, jan-jaǵyńnan andyzdaǵan san suraqqa jaýap taba almai sansyrap qalǵan aqyn ne isteý kerek.

Ia, Arýah!

Qalmasam da turalap,

Bizdiń bastan ushady endi, sirá, baq.

Aqynyń bop ańyraiyn sońǵy ret,

Sońǵy sózdi Táńirimnen

Surap ap!

Ámirhannyń ózi aitqandai «Qudai saqtasyn» deisiń mundaida. Ondai haldi basymyzǵa bere kórmesin. Biraq jaman aitpai jaqsy joq demep pe edi dana halqymyz! Bul sózder tipti de kúirektik emes. Qairaý. Seni, meni oilandyrý. Oiatý. Silkinip, serpilmeseń túp-tuqiianyńmen qurdymǵa jutylyp quryp ketesiń degeni. Áitpese, Ámirhan Balqybek «kóńiline taýdy alyp, senimine aspandy ap» júre alatyn aqyn.

Tek meniń bir baiqaǵanym, baiqaǵanym emes-aý, baiqap júrgenim Ámirhan Balqybek tym sarań jazady. Árine, sarań jazý kemshilik emes. Ony ózine-ózi qatal qaraý dep aqtap alýǵa bolady. Biraq onyń da sheti men shegi bolsa kerek. Ne bolǵanda da, meniń oiymsha, Ámirhan óz múmkinshiligin tusap, óz qarym-qabiletin arqandap ustap otyrǵandai kórinedi de turady. Arqyrap-sarqyrap kelip turǵan shabyt arynyn tizgindep, ekpinin tejep, ózi aitqandai «shabytty qulyptap ómir súrý kúná». Bul jerde men onyń óz «Eskertýin» ózine qaratyp aitqym kep tur.

Bir ǵasyrdyń aiaǵy, bir ǵasyrdyń basynda,

Shabyttary qulypta, shashy aǵarǵan otyzda.

Qyryǵynda qart bolǵan aqyndardyń da

Bolǵanyn

Ei, Ýaqyt, umytpa!

Umyttyrmaý úshin ne isteý kerek ekenin basqa-basqa Ámirhan jaqsy biledi.

«AQYN BOLÝ AZAP QANDAI, TÁŃIRIM»

Jaras Sársek – kisiligi de, kishiligi de  bir basyna molynan jetetin, jurtty da syilai alatyn, ózin de syilata alatyn jaisań azamat. Aspaidy da saspaidy. Biiazy sóileidi, bipaz júredi. Tipti úlkenge sálem berer kezinde de aldymen jaǵa, omyraýyn jóndep, shashyn tarap alyp baryp sálem beredi. Júrisi de erek. Denesi qarshyǵadai shaǵyn bola tura, qashan kórseń de, salmaǵy tonna tartatyndai asyqpai bappen basyp bara jatqany. Ol osynysymen, óleńinen de, ózinen de, sózinen de Jetisýdyń búkil ósimdiginiń iisi burqyrap turatyn qurdas zamandasym,  marqum Jumatai Jaqypbaevty eske túsiredi. Ol da osy Jaras siiaqty jartas kóterip kele jatqandai asyqpai bappen basatyn.

Júris-turystary uqsas bolǵanmen, ekeýi bir-birine múldem uqsamaityn bólek aqyndar. Arnalary da bólek,  óristeri de bólek.

Jaras ta altynkópirlikterdiń ishinde alǵash kóringen, jurt aýzyna erterek ilingen, kózge birden túsken aqyndardyń biri.

Halqy erkeleý,

Súmbe deitin aýyldan

Almatyǵa ózimdi izdep kelip em, – 

deidi ol alǵashqy óleńderiniń birinde. Basqa jurt Almatyǵa ilim-bilim, orta izdep kelýshi edi, al bizdiń Jaras Almatyǵa ózin izdep kelgen. Á degende  tosańdaý estilgenmen, ańlap qaraǵan jan bul joldardyń astarynan úlken mán men maǵyna kórgen bolar edi. Shyndyǵynda da, qai-qaisymyz Almatyǵa ózimizdi taný úshin, iaǵni ózimizdi tabý úshin keldik qoi. Ózińdi tani almasań ózińdi taba almaisyń. Iaǵni ózińdi taba almasań, ózińdi tani almaisyń. Jurt ta seni tani almaidy. Bul – beseneden belgili jait. Jaras osyny dál tapqan. 

Ózimdi izdep taba aldym ba bul mańnan

Ol jaiynda jar salǵam joq erterek.

Moinyn qysyp muńdanady bir arman,

Qoinyn ashyp bir úmit júr erkelep.

Árine, men ózimdi-ózim tanydym, ózimdi-ózim taptym dep eshkim de aita almaidy. Tipti, ózin-ózi tapqanyna kózi jetken adam da. Aitsa, ol adam dańǵoi, nemese ózin-ózi áli tappaǵan adam. Seniń ózińdi-óziń tapqanyńdy bylaiǵy jurt aitýy kerek.

Bizdiń syrt kóz retinde birden aita¬rymyz, Jaras Sársek ózin ózi tapqan aqyn. Onyń qazir ádebiette óz orny, óz daýysy bar.

Ol, taýda ósse de, taý ózenderindei burqan-talqan bop, tasyp-tógilip, astan-kesteni shyǵyp, aptyǵyp, asyǵyp sóileitin aqyndardyń soiynan emes. Óziniń júris-turysy siiaqty bappan sóileitin, bappen sóilep otyryp, qatparly qyrtysqa, astarly astarǵa úńiletin aqyn. Sondyqtan da ol jurttyń bári kóre alatyn jaittardy emes, «tigisterdiń qyrtysyn qalqan etken bitterdi, asaiaqtyń erneýin talqan etken itterdi» kórgendi jaqsy kóredi. Sondyqtan da ol:

Topyraǵyn tamyrdyń  jerinbeitindigine,

tańqalamyn

Sodan soń kórinbeitindigine, –

deidi.

Atam qazaqta «aitpasań, sózdiń atasy óledi» degen asa qadirli, asa qasietti sóz bar. Bul sóz, eń aldymen, aldyna aq qaǵazdy aq jainamazdai jaiyp, qolyna tekti qustyń qaýyrsynyndai qalam ustaǵan aqyndy úlken múddelerge mindettep turǵan sóz. Eger sen tabiǵat bergen talantyńdy sol mindettiń údesinen shyǵarýǵa jumsai almai, anadan bir úrkip, mynadan bir shoshyp, anaǵan bir jaltaqtap, mynaǵan bir jalbaqtap, ózińdi-óziń rásýa etip aita almadyń ba, onda sen sózdi ǵana emes, ózińdi de óltirip tynǵanyń. Sóz, qashanda kieli. Sóz ólse de, onyń kiesi ólmeidi. Onyń kiesi dúnieni kezip júretin bolsa kerek.

Ertede-erte, tunshyǵyp ólgen sózder myń,

Túregep kelip túsimde meni qarǵady.

Táńirim,

Maǵan kórsin dep taǵy kóz berdiń,

Kórsoqyr ekem,

Aqtalar amal qalmady.

Sózim men kózim kebinsiz ólik sekildi –

Jalańashtandy,

Barady bastan kúz ótip.

Halqyma qaityp kórsetem qansyz betimdi.

Ólikterimdi otyrar bolsam kúzetip.

Siz endi, bir páske, sózderdiń ólikterin kúzetip otyrǵan aqyndy kóz aldyńyzǵa elestetińizshi. Tula boiyńyz dir ete túseri sózsiz! Sonan keiin aqyn:

Kelisti ul deýge keipimde keskin kem meniń

Besikten bosap,

Esikke jetpei kónergem, –

dep jabyǵyp, kúizeledi. Jabyǵyp, kúizelmei qaitsin «ermin dep elge semserdi súiip sert etse de» «qara orman oidy qashqaqtap júrip mert etip, onyń da beiitin keýdesine salyp» kóterip júrse.

Bul óleń, sóz joq, ózin eldiń perzentimin, halyqtyń azamatymyn dep júrgen kim-kimdi de qatty oiǵa qaldyratyn, osy men ózi ne istep júrmin, ne siteýim kerek edi degen máńgilik suraqtar astyna bailap qoiatyn óleń. Shynynda, biz nege osynshama kúigelek, nege osynshama jaltaqpyz?

Apyr-aý, biz myna ómirge «urpaq únin uran etsem dep edim, muń-zaryńdy bir án etsem dep edim» dep kelmep pe edik?! Sol anttai ýádeniń údesinen, kózin almai qadalyp qarap otyrǵan qalyń qaýymnyń seniminen nege shyǵa almaimyz?! Jandy jaralaityn, oi-sanany sarsyltatyn suraq kóp. Suraq, suraq, suraq! Jaras ta sol suraqtarǵa jaýap izdeidi. Árine, onyń áleńkedei jalańdap turǵan bul suraqtarǵa naqty jaýaby joq. Bul suraqtarǵa eshkim de naqty jaýap bere almaq emes. Onyń tek naq bileri, sol eliń men jeriń úshin áreket et, qolyńdaǵyny úlestir, aýzyńdaǵyny jyryp ber. Sondai áreketke daiyn ekenine ol ǵashyq jannyń aldynda turyp sert bergendei bolady.

Sezim deitin janymdy órtep jasyndy ot,

Sen shól bolsań jaýmaq bolǵam jaýyn bop.

Asqaq basyn tabanynda taptaǵan

Átteń meniń babam-syndy jaýym joq!

Seniń ǵana ústem bolyp jarlyǵyń,

Meniń tipten shyqpai sónip  qaldy únim.

Men denemdi tórtke bólip joq bolam

Úlestirip kemtarlarǵa barlyǵyn.

Kóńilimnen kórip sońǵy jolymdy,

Kózsiz taýyp baram sonsoń qorymdy.

Áli eshkimniń jaǵasynan almaǵan

Syiǵa tartam qolsyzdarǵa qolymdy.

Shatastyrǵan jasyq penen jasyndy

Qanshańyzdy bassyz iyq basyndy.

Syiǵa tartqan qolymmenen kesip al

Azyǵy kóp, jazyǵy joq basymdy.

Endi aqyn óziniń qolymen óziniń basyn kesip alsyn meili, báribir ol, ne nársege de beiil.

Iyǵyna úlken júk arqalatyp, aldyna iri maqsat qoiǵan ondai aqyn myna dúnieniń jalt-jult etken qyzyǵy men dýyldaǵan toi-dýmanyna qaramaq emes.

«Kóńildi jyr jazýǵa kelmei qoidy yńǵai bir» dep ondai jaltyldaq, jyrtaqai ómirden ózin syrt ustap qana qoimai, qulqynyń da, nietiniń de múlde joq ekenin bildiredi. Al ondai aqyn sonda ne istemek, neni baqpaq?

Ózime-ózim aqyn boldym, láilidim,

Jyrǵa qosyp Májnúnin Láiliniń.

Qara túnde bilte shamnyń túbinen

Aýylyn sholyp otyramyn qaiǵynyń.

Endi aqynnyń muńdasy da, syrlasy da eliniń qaiǵysy. Mundai sátte onyń kózine «qardyń ózi appaq qaiǵy» bop kórinedi. Degenmen, eger aqyn tek halqynyń qaiǵysyn baqylap-sholýshy deńgeiinde qalsa, onda ondai aqynnan ne úmit, ne qaiyr. Onda ol ózin ǵana emes, oqyrmanyn kúiretýge, onyń saǵyn syndyrýǵa qyzmet etse kerek. Shyn aqyn, ádette, halqynyń qaiǵysyn kóre otyryp, oǵan qanjylap ortaqtasa otyryp, odan rýhani qairat alýǵa tiis. Iia, iia, qaiǵynyń ózinen rýhani qairat alýy tiis. Osyny jaqsy túsine bilgen Jaras Sársek aýylyna hat jazǵan bir sátinde «daiyn bol, tańdanbastan, men bir kúni naladan naizaǵaiǵa ainalǵanda» dep óziniń basty maqsatyn jaiyp salady. Halqynyń búkil muń-zary men ýaiym-qaiǵysyn jan-júregine quiyp alǵan aqyn, qalaida naladan naizaǵaiǵa ainalýǵa mindetti. Onsyz bári beker, bári bos sóz. Árine, qaiǵyǵa ortaqtasa bilý de úlken azamattyq bolmys. Biraq ol aqyn úshin azdyq etedi. Óitkeni aqyn paryzy qaiǵyǵa ortaqtasa otyryp, sol qaiǵyny seiiltýge umtylsa kerek. Osyndai maqsat-tilekke bilegin sybanyp, belin býyp shyqqan aqyn «attap ótip óziniń qabirinen» jolǵa shyǵady. Tosyn minez. Tosyn áreket. Basqa-basqa óz qabirin attap ótip jolǵa shyǵý, tipti «qaida bararyn» anyq bilmei tursa da, osyndai tosyn minezdi qajet etse kerek.

Sóz joq, ol joldyń kedir-budyry, ireleń-buralańy kóp. Ol endi talai-talai qiiamet-qaiym qiyndyqqa, talai-talai sarsańǵa túsirip sabyltyp qoiatyn kedergilerge kezdeseri haq. Ómir degen de qyzyq qoi. Júrgen saiyn, ony kórgen saiyn, oǵan úńilgen saiyn dal bolasyń, tipti bárinen kóńiliń sýyp, aidalada qalǵandai búkil ishki dúnień ańyljyp, ne isterińdi bilmei del-sal bop, daǵdarysqa túseriń haq. Ondaida aqynnyń:

Qyr basynan tómenge senbei qarar,

Qaiyńdar-ai, bul kúnde jaiym basqa.

Shariǵat pen tabiǵat uqsas deýshi em

Adam basqa eken ǵoi, qaiyń basqa... –

dep muń shaǵatyn tustary az bolmaidy, árine.

Biraq, báribir, dúnieniń ár bir úni men dybysyna qulaǵy túrik, onyń ár bir qimyl-qareketine kózi ashyq, bárin bylai qoiǵanda «Táńiriniń kerýetiniń syqyrlaǵanyna» – deiin estip, bilip otyrǵan Jaras Sársektiń «aqyn bolý azap qandai, Táńirim» dep aitýynyń ózi-aq onyń zor mindet, úlken maqsat jolyna túskenin kórsetse kerek. Bizdiń Jarastyń sol azapty jolda arymasyna senimimiz mol.

«KIRPIGINE QAN QATYP QOǴAMYŃ TUR»

Baýyrjan Babajanuly barynsha qarapaiym jazady, sheshen jazady, bir sózben aitqanda, qazaqy aqyn. Tabiǵaty qazaqy. Bizde qazaqy jazýdy, qazirgi zaman qubylysynan kesh qalyp qoiǵandai, ýaqyt kóshine ilese almai qalǵandai, kóne stil, eski súrleýdi shiyrlap júrgen siiaqty kóretinder bar. Baýyrjan týraly olai oilaý kúná. Ol tipti de zaman qubylystarynan da, ýaqyt kóshinen de syrt qalǵan aqyn emes. Qazaqy  kórineiin dep óleń joldaryna qaptaǵan arhaizmderdi arqalatyp ta qoimaidy.

Onyń ereksheligi sonda – qandai bir kúrdeli uǵymdy da qazaq janyna jaqyn etip qoryta biletindiginde. Ol sóz izdep, ony jamap-jasqap jatpaidy, sózdiń ózi tabiǵi túrde quiylyp jatady. Iaǵni, qazaqy sitihiialyq minez. Qai óleńin oqysańyz da, odan kókirek saraiyńdy ashyp jiberetin dalanyń ańqyldaǵan jeli esip, nóserden keiingi jýsannyń kermek iisi burqyrap qoia beredi. Onyń óleńderindegi mundai qazaqi jaidary minez ulttyq taqyryptardy jazǵanda ǵana emes, múlde basqa taqyryptardy jyrlaǵanda da, atap aitqanda, «Eskendirdiń múiizi», «Súleimenniń júziginde» de anyq kózge uryp turady. Máselen, sol «Súleimenniń júzigin» alaiyqshy. Bul óleńde Baýyrjan jurttyń bárine belgili oqiǵany habarly sóilemdermen baiandap jatpaidy. Odan osy zamanǵa sai filosofiialyq mán-maǵyna izdeidi. Izdegende de naqty áreket arqyly, iaǵni Súleimenniń júzigin qolyna kiip alyp sóileidi.

Qairan basym bolǵan kezde bir álek

Jalǵai almai bir oilardyń úzigin,

Paiǵambardan qalǵan maǵan mura dep

Taqtym qolǵa Súleimenniń júzigin.

Sodan keiin kúnder keshtim qyzyqty eń,

Qushaǵy ystyq Baqtyń aýylyn mekendep.

Sáýle túsip, jazý shyqty júzikten

«Baiqa, bala, bul kúnder de óter» dep.

Taqyrypty qazaqsha qorytý, iaǵni qazaq uǵymyna jaqyn, qazaq uǵymyna sińimdi etip berý degen osy. Áitpese, Súleimenniń júzigindegi mátinde «baiqa, bala», degen tirkes joq qoi. «Baiqa, bala, bul kúnder de óter» degen tirkes qazaq úshin áldeqaida salmaqty, álde qaida uǵynyqty.

Árine, Baqyt degenińiz de baiansyz. Ol da tas tóbeńde bulbuldai tamyl

jytyp sairap, totyqustai myń qubylyp turady da, kúnderdińkúninde basyńa bir sańǵyp ushyp ketedi.

Attan tústim, tústim dushpan toryna,

Azap shektim, it ómirden jerindim.

Dalbasalap qarap edim qolyma

Bul kúnniń de ótetinin uǵyndym.

Álbette, Baýyrjandy qinaityny óz basynyń hali emes. Ony qinaityn jait, kókirekteri aiaqqaptai-aiaqqaptai bop, keýdelerine nan pisip, ysqyryqtarymen jer jaryp, jeti qabat taralǵyny qatar úzip jibererdei bop shirenip, kózderin shel basqan asyp-tasqandar. Solardy kórip turǵan Baýyrjan:

Sońyna ergen kóp itine úrgizip

Endi tize batyrmas dep myna elge,

Tym bolmasa tússe kókten bir júzik

Kigizer em, shirkin, ana bireýge... –

deidi. Óleń bitti. Biraq oqyrmandy tolǵandyratyn, tolqytatyn tolǵaqty oi qaldy. Jalǵandy jalpaǵynan basyp júrgen sol shirengen shirkinderdiń qoldaryna seniń de Súleimenniń júzigin kigizgiń kelip ketedi.

Jalpy, Baýyrjan sózdi asa qasietti uǵym, iaǵni, dúnieniń altyn dińgegi, asyl qaǵidasy dep biledi. Ol erterekte jazylǵan «Sóz» degen óleńine kieli kitaptaǵy «áýeli sóz bolǵan» degen tirkesti epigraf etip alýynyń ózi sodan bolsa kerek.

Maqsat basqa, ózge arman,

Bolmysym da... kónerdi.

...Atamyzdan sóz qalǵan,

Ne qaldyram men endi?

Sap, sap, kóńilim – bozjorǵam,

Joq nársege nalyma.

«Eń áýeli sóz bolǵan»,

Sóz bolady sońy da!

Ras qoi. Adamdy shyr etip jerge túskennen áýeli sóz kútip alady, sońǵy saparǵa attanarda sóz shyǵaryp salady. Sondyqtan da, sóz qadirin bilý degen sóz – óz qadirińdi bilý degen sóz. Óz qadirińdi asqaqtatam deseń, onda sen sóz qadirin asqaqtat. Óitkeni myna dúnie sózben ǵana ólshenedi, sózben ǵana baǵasyn alady. Ómirdiń alaǵai da bulaǵai alasapyran tirshiligine de, adam janynyń jyqpyl-jyqpyl túkpirlerine de qoǵamda bolyp jatqan aq tútek, qara quiyndy qubylystary men sapyrylystaryna da tek sóz arqyly úńile alasyń.

Nesin aitasyń, qazir bizdiń kúnimiz, qashanǵydai, «qasqyr bailap ustaǵandai qorada» bolyp tur ǵoi. Ylǵi bir bitpeitin de qoimaityn  arbasýmen, ańdysýmen kún keship kelemiz. Sodan baryp san soǵyp opynasyń, tipti omaqasa qulap, bir jaq qabyrǵań opyrylyp qulaǵandai bolasyń. Olai bolmasa, aqyn:

Men, men edim, men edim,

Taýǵa ainaldym, tóbe edim.

Egemendi el boldym,

Endi máńgi jaiqalady jelegim

... dep edim.

Biraq, biraq azat, darqan elime

Tilim kerek bolmady.

Dilim kerek bolmady.

Dál osylai kete berse egerde

Meniń daǵy bolar ma eken keregim?! –

demes edi ǵoi. Dál qazir bárimizdiń janymyzdy jep, etimizdi ezip, súie-gimizdi kemirip jatqan suraq osy ǵoi. «Men, men edim, men edim» dep júrgen myna eldiń keregi bar ma ózi?! Ái, qaidam... Óitkeni «Qazaqty aldaý» deituǵyn bir oiyn bar, Qazaqstan deitin memleketimde»... sol oiynnan «oiynymyz osylyp» ketpese igi edi...

El men jer taǵdyryn oilaýmen qabarjyp júretindikten be, joq, álde o bastaǵy tabiǵi bolmys-bitiminen be, Baýyrjannyń eń bir jaqsy kóretin mezgili – Kúz. Kúzdi mol jyrlapty. Tipti ol kúzdi adam keipine engizip, ony shálkes minezdi, doly, dúlei qimyldy  Qudaǵai retinde qabyldaidy.

Sálem berdik, tórge shyq, Kúz-qudaǵai,

Qurmetimiz qalǵan ba, sizge unamai?

Qabaǵyńnan qaimyǵyp, ketti shyǵyp

Qyz minezdi jaz deitin bizdiń aǵai.

Dańǵyratyp bult-nóker shelekterin

Jeliktirer anaý jel jelókpeni.

Ájemizdiń órmegin kúrt úzipsiz,

Sál sabyr et, qudaǵai, o netkeniń?

Bizdiń árbir isimiz kúná syndy.

Órshelene jaiasyń qulashyńdy.

Jekjat jónin bilmeitin el emespiz,

Aqylǵa kep, ber endi bir ashýdy.

Qaiyń shashyn julypsyz, obaldaǵy-ai,

...Buryn qalai kelgenbiz abailamai.

Biz eńkeigen saiyn siz shalqaiasyz

Minezińiz, apyr-ai, qalai-qalai?

Bul óleńge túsinik berip jatýdyń ózi artyq. Sýret – óleń. Obraz – óleń. Eshqandai talqylap, taratyp jatpai-aq bári ap-aiqyn. Bul óleńniń taǵy bir kózge uryp turǵan ereksheligi barynsha qazaqy minezinde, iaǵni qazaqy oryndalýynda. Sol úshin de ádeii keltirdim, Baýyrjannyń sózden ózimizge etene tanys sýret sala biletin sheberligine tánti bolǵandyqtan. Áitpese, Abaidyń «Qys» óleńinen bastap jyl mezgilderin adam keipine keltirip sýretteitin óleńder, Qudaiǵa shúkir, jetip artylady.

Negizinen, Baýyrjan kúzdi ózimniń kóńil-kúiimniń aýa raiy, jan quby-lystarymnyń klimaty dep biledi.

Móldir bulttan párenji jamyldy Ai da,

Sharshady ǵoi... aspan sál damyldai ma?

«Jylama endi, súrtkin, – dep – kóz jasyńdy»

Aqyl aitar kúzge eshkim tabylmai ma?

Men-aq aqyl aitar em, túsin, biraq...

Bireý alyp ketkendei kúshimdi naq.

Aiqailaimyn, daýysym shyǵar emes,

Tur óitkeni, meniń de ishim jylap.

Kóńildiń kóp boiaýy ońar sherden,

Bizge-daǵy kóp adam bolar sengen.

Sol senimnen shyǵaiyq, jylama, kúz,

... Aldymenen sen toqta, sodan soń Men.

«Kóńiliniń kóp boiaýy sherden ońyp» ketken Baýyrjannyń ishin qanjylatatyn jaǵdaiattar kóp bolyp tur. Tym kóp. Óitkeni «shyndyǵyńyz búginde tuldyry joq tul jetim». Óitkeni ol «mystan-ómir qolynan kózemenen qaiǵy ishken». Óitkeni ol:

Danǵazanyń býyna mań dala mas,

Japyraqsyz qýrady orman-aǵash.

Kirpigine qan qatyp qoǵamyń tur.

Úmit kútken urpaǵyń ol jalańash.

Armanymen qondyrǵan aiǵa óleńin

Adaldyqtyń ár kezde bairaǵy ediń.

Etik satyp erteńiń bazarda júr,

Endi kúniń ne bolar qairan elim? –

degen etin ezip, súiegin úgitip jiberetin aýyr suraqtyń astynda júr. Qai jaǵyna qarasa da eńsesin basyp, jan-júregin talap, sezim talshyqtaryn otap jiberetin kórinisterdi kóre-kóre kóńili ábden qaitqan aqyn «baqytsyzdyq pen aqynda bar ma eken álde úndestik» degen zil batpan tujyrymǵa keledi.

Men bul maqalamdy Baýyrjannyń óz óleńimen aiaqtaǵym kelip tur. Óitkeni ol óleń kóbimizdiń qazirgi kóńil-kúiimizdiń eń kerekti pernesin dál basyp, sher-muńymyzdyń shegin der kezinde qaǵyp jiberetin jup-jumyr qalpynda, aiaq-qoly balǵadai bop týa salǵan óleń eken.

Júregimdi bilegende nala-muń,

Hal-jaiymdy surai berme, qaraǵym,

Qulai-qulai taýsylǵan bar amalym,

Kúrsinýden kúlge ainalǵan janarym.

Laýlai almai, byqsyp janǵan shalamyn.

Qarashanyń bulty-syndy túnergen

Qara kózden qan aǵyzyp kúlem men.

Janarynda qaiǵy jýsap, muń órgen

Qara túnniń úrpinen men jyr emgem.

Sodan bolar kóńildiń kóp keteýi,

Meniń janym – kóńilsizdik mekeni.

Qiialymnyń qanjylaǵan janary,

Armanymnyń jasqa tolǵan etegi.

Kókiregimde kúrsingende sherli óleń,

Sábi-muńdy besigimde terbep em...

Óz sezimin ózi óltirip jerlegen

Qandy qoldy qatygezbin men degen.

Hal-jaiymdy surai berme sen menen.

«ORMANDY SÓZDIŃ AIMAǴYN OMBYLAǴAN OI BUZAR»

Osy toptama maqalalarymnyń bas jaǵynda Ámirhan Balqybek týraly jazǵan pikirimde men onyń tym sarań jazatynyn eskertkendei sóz aityp, biraq sarań jazýdyń tipti de aiyp emes ekenin, solai bola tura, qolyna qalamdy jiirek qolǵa alǵanyn qalaitynymdy bildirgendei bolyp em. Bul tolqyndy oqi kele, sarań jazý «aýrýy» olardyń bárine de tán ekenin uqtym. Aldy qyryqqa kep qalǵan, baiaǵy bizder sekildi qyspaq pen qursaýda, iaǵni qatyp-semip qalǵan, syqiǵan standartta emes, alasapyrany da, alys-julysy da kóp qym-qýat, alaquiyn dúnieniń ishinde júrse de nege sonshalyqty sarań jazatyndaryna túsinbei-aq qoidym. Qudai-aý, óleń deitin birde jamyrasa tabysyp, birde jaǵalasa tebisip jatqan myna qatal da qazymyr ýaqytpen shappa-shup ustasyp, qoian-qoltyq tartysqa túsetin son¬shalyqty ushqyr janr emes pe?! Árine, ne bolsa sony jaza bermeý kerek, ne bolsa sonyń jeteginde kete bermeý kerek, ne  bolsa sony eshqandai elekten ótkizbei, ishki qýat-qarymyńda qorytyp almai, dúmbilez qalpynda óleń ete bermeý kerek. Munyń bári túsinikti. Dei turǵanmen... Dei turǵanmen...

Biraq, solai bola tura, bul tolqynǵa  súisingenim, olardyń ár qaisysynyń óz joly, óz daýysy bar. Bir-birine múlde uqsamaidy. Shyǵarmashylyq ara-jikteri bir-birinen alshaq-alshaq jatyr. Biri men birin tipti de shatastyryp almaisyń.

Osy «sarańdardyń» qataryndaǵy Nurjan Qýantaiuly da óleń degen kúre tamyrdai dańǵyl jolǵa óz soqpaǵymen kelip qosylypty. Bul jerde biz jol men soqpaq metaforasyn tekten-tek aityp otyrǵan joqpyz. Óitkeni onyń «Kúmbir» kitabynyń alǵashqy betindegi óleń «Jolda» dep atalypty. Bul óleń – aqynnyń ózin qanaǵattandyrǵan, kóńilinen shyqqan alǵashqy óleńderiniń biri bolsa kerek. Óleńdegi «súreńsiz kúnniń sút qosqan shaiǵa bir qanǵan Anama uqsap ashylyp qapty qabaǵy», «qoǵa men qamys úńilip turdy japyrlap, etekti kesip esile aqqan ózenge» degen joldar, sóz joq, jas aqynnyń ári sergek, ári baiqaǵyshtyǵyn kórsetse kerek.

Nurjan qiiadaǵyny qapy jibermeitin baiqaǵysh qana emes, sol kórgenin qarshyǵadai qaǵyp túsetin alǵyr. Taǵy da ol kórgenderiniń bári qazaq janyna  jaqyn. Ulttyq koloritke bai.

Sary shaldyń taramdalǵan

saqalyndai

Oshaqta ot kólbeńdeidi jel lebimen.

Kim-kimdi de qyzyqtyratyn jandy sýret.

Jalpy, Nurjan sózben sýret salýǵa sheber-aq. Taǵy da ol sýretterdiń bári sondai naqty, boiaýy sondai qanyq. Sonymen birge, ol sýretterdiń bári de ýaqyt tabymen kómeski tartyp kónermeitindei. Beine bir olardyń bári jańa ǵana, seniń kóz aldyńda salynǵandai. Tipti ustasań qolyńa boiaýy juǵyp qalardai nemese naqty bir zattyń taby alaqanyńa seziletindei. Oqyp kóreiik.

Ańdaýsyzda aspanǵa nuryn shashyp

Nálisindei etiktiń... Ai qaǵyldy.

Nemese:

Bulaqtyń sýy búiiri qyzyp biledi

Qaqpaqyl qylyp qairańda malta tastardy.

Nemese:

Jańa sytylǵan terisi qusap soǵymnyń

Kókjiek sonaý kólbeń de kólbeń bý bolyp.

Nemese:

Aqsha bulttar tútinindei múshtiktiń.

Nemese:

Jaiyp qoiǵan órege aq maltadai

Aýyl úii kóringen aǵarańdap.

Nemese:

Saly sýǵa ketken kóktiń

Eńsesi

Eski tonnyń etegindei salbyrap.

Mine, osylai jalǵasa beredi, jalǵasa beredi. Árine, bul sýretterdiń bári derlik ǵylymi-tehnikalyq tóńkeris zamanynyń shynjyr tabany jerin taptamaǵan, soraiyp-soraiyp turǵan turba óńeshteri kógine kókala tútin quspaǵan týǵan jerdiń tunyp turǵan kelisti kelbetteri. Biraq sol aishyqty sýretter men ádemi kórinisterdi kóterip turǵan ol sulý aimaqtyń da suńǵyla tarihy bolmas pa? Árine, kórgen kózdi suqtandyryp, aitqan aýyzdy tamsandyryp jiberetin sol ǵajap kórinisterge toly bul aimaq ǵasyrlar boiy osyndai tamyljyǵan qalpynda turmaǵan eken, ol jer de talai-talai qandy oqiǵalardyń kýási bolyp, basynan talai-talai tartysty oqiǵalardy ótkergen eken...

Endi aqyn da óziniń qylqalamyn kóz ben kóńildi qatar arbaityn sary ala, jasyl boiaýlardan aryltyp, qara ala, qanqyzyl boiaýlarǵa malyp alady.

Torǵaiy ushqan sor dalam,

Tolǵamaly naiza tolǵatar  erdei qomdanam.

Tutam emshektei tý bie úshin nar babam,

Tuttai balanyń turmysy úshin nar babam

Basy qaida qalmaǵan?

Salqar tarihty saiyna tyǵyp sar dalam:

«Qarasha jurttyń qai sózderin qarmanam»,

Qadiri qashqan, qahary asqan zamanda

Qazaǵym qaida aýmaǵan.

Endi aqyn boiynda ne nársege de, qandai qubylysqa da tarihi kózqaras qalyptasa bastady. Aqyn boiyndaǵy tarihi kózqaras degen kategoriiany naqty bir tarihi aiada ǵana qarastyrýǵa bolmaidy. Bul jerde ol uǵymdy qai taqyryptyń da arǵy astaryna úńilip, tamyryna boilap, qyrtysyn arshyp, tegin tanýǵa umtylý dep qaraǵan jón. Iaǵni Nurjannyń kórý aiasy aýqym¬dalyp, dúnie tanymy men kóńil kókjiegi keńi tústi degen sóz. Iaǵni, endi ol qylt etip kóringendi kánigi fotograftai syrt etkizip túsire qoiatyn nemese kózdi arbap turǵan kórinisti shuǵyl túrde kóshire qoiatyn peizajisten góri, taqyrypqa ainalǵan materialdyń arǵy jaǵyna, ishki álemine zer sala bastady. Sol áreket, sol jolǵa túskennen-aq myna jaryq dúnieniń sheti de, shegi de joq ekenine kózi jetip, onyń dramasy men tragediiasy andyzdap shyǵa keldi. Aqyn endi qiiametten de qiyn sol dúnieniń ishine kirdi.

Kókjiektiń kemeri,

Kózimdi meniń aldama.

Shegi bar jerdiń dep edi,

Sheksiz eken-aý jalǵan, á?

Kókjiektiń kemeri

Kózime qarar suǵyna.

Jalyqpai-aq el senedi

Jalǵannyń jalǵandyǵyna.

Kókjal taǵy qaida bar?

Kózime aitshy, syr búkpe.

Diirmen qusap ainalar

Dúniesi de, tirlik te.

Dúnie shyrkóbelek ainalýda. Taǵy da diirmen qusap.  Alapat ainalys. Dándei basyńdy undai úgitip tartyp jibermek. Kókjiekti, kókjiektiń kemerin ol buryn da kórgen bolatyn. Ol kezde kókjiektiń kemerinde bulyń-bulyń etip jatatyn «saǵymdy maltyp barsam ba» dep ádemi bir  oinaqy qylyq kórsetip, týǵan jerge degen ańsar sezimin ǵana bildirip qoiǵan-dy. Sóitse, tabiǵat kókjieginiń kemerinen góri, ómir kókjieginiń kemeri áldeqaida aýyr da qiyn bolyp shyqty.

Nurjan aqyn endi kómeiine túskenniń bárin un etip tartyp jiberetin diirmendei ainalyp turǵan dúnie men tirshilik túgili, kúni keshe ǵana mop-momaqan bop montiyp, jup-jumsaq bop jutynyp, óziniń búkil sulýlyǵy men symbatyn syrtyna shyǵaryp jatatyn tabiǵattyń ózinen de drama, tabiǵattyń ózinen de tartys kóretin boldy. Óziniń kóńil-kúii men kózqarasyn sol tabiǵat qubylystarymen astastyra qarastyryp, óleńin sol qubylystarmen úilestire, úndestire óretin boldy.

Sire, sire, sire qar,

Sire qarda kim ońar.

Siri qalǵan myna biz,

Siz tabyńyz bir amal.

Qara túnniń qaimaǵyn

Aiqai buzbas, oi buzar.

Ormandy sózdiń aimaǵyn

Ombylaǵan oi buzar.

Aitylar oidyń, ishki psihologiialyq arpalystyń balqyǵan qorǵasyndai bop quiyla qalǵanyn bylai qoiǵanda, oryndalýynyń ózi qandai ádemi. Qulaǵyn keltirip, buraýyn qalai dál túsirgen. Syńǵyr-syńǵyr, syńǵyr-syńǵyr. Beine bir ár býyn, ár bir sózge kózge kórinbeitin quitaqandai-quitaqandai kúmis qońyraýlar ilip qoiǵandai.

Aqyn myna tirshilikke burynǵydan da jiti, burynǵydan da sergek qaraityn boldy. Kórý de, sonymen qosa kózqaras ta ózgerdi. Bir kezde qaǵylǵan nál siiaqty kórinetin Aiyńyz, endi «bultqa sińgen qaýǵanyń shelegindei sýǵa batyp bara jatatyn» boldy.

 Aldynan «oshaqqa uqsap jurtynda qalǵan moladai sýyq qystaqtar» shyǵyp, solardy kórgen óziniń de kóńili «qabyrǵasy qulaǵan eski jurttai qaqyrap» qalatyn boldy. Mahambet aqynnyń: «Ejelgi dushpan el bolmas, etekten kesip jeń bolmas» dep qylyshtai tilip sóilegenin oqyp, ony kóńiline myqtap toqyp ósken aqyn, endi myna aiar zamannyń sol bir serttei berik sózden syrt ainalyp ketkenin kórip «ejelgi dushpan el boldy, etekten kesip jeń boldy, teń-teń boldy, teń boldy, teń-teń júgiń jem boldy» dep qamyqty.

Nurjan Qýantaiulynyń taǵy bir meni súisintkeni óziniń bir shyqqan biiginde qalyp qoimai, ózine de, ózgege de tosyn, ózine de, ózgege de belgisiz tyń óristerge shyǵýǵa qumarlyǵy. Bul rette ol oqyǵan kózge de, estigen qulaqqa da oqshaý kórinip, tipti oǵashtaý estiletin obrazdar men sóz tirkesterinen de qashpaidy. Abai aitqandai «qiynnan qiystyrar er danasy» degendei Nurjan da  qiynnan qiystyrady. Qiystyrady degen sózden (tipti Abaidyń ózi solai dep tursa da) bireýler shoshyp ketýi kádik. Óitkeni kóp jurt úshin óleń degen quiyla salý kerek. Olar óleń degeniń de ómir ekenine mán bere bermeidi. Olai bolsa, ómir siiaqty óleń de keide mozaiika siiaqty qurastyrylady. Tek sol qurastyrýda úndestik bolsyn, sendire alatyn qýat bolsyn deńiz. Máselen ol: «Meniń jyrym – sonaý erte kóktemde qasat qardy teýip shyqqan báisheshek» deidi. «Qasat qardy teýip shyqqan báisheshekti sizdiń, árine, qabyldamaýǵa tolyq haqyńyz bar. Al men osy obrazdy qabyldadym. Kórinbeitin protsess bolsa da, kórip turǵandaimyn. Taǵy da Nurjan «Almatynyń betine ala plakat jabysyp» turǵanyn kóripti. Muny endi qabyldamasańyz da qabyldaisyz!

Nurjan shyǵarmashylyǵy týraly pikir jazǵan Bekjan Áshirbaev: «Jańa, tyń teńeýler, úirenshikti emes leksikaǵa umtylý, oqys metaforalar jasaý, sharttylyqtan jalt burylyp ketý Nurjan poeziiasynda az kezdespeidi» depti. Men bul pikirge ábden qosylam.

«SORDAN BAQYT TARTYP ALDYM BIR SÁTTIK»

Meniń aldymda shyǵarmashylyǵyn ózim qadaǵalap júretin aqyndardyń biri Batyrbolat  Aitbolatulynyń «Men ǵashyq qyz» atty bir japyraq qana jyr kitaby jatyr. Ádebietke ol erterek kelse de, kitaby tek 1996 jyly ǵana jaryq kóripti. Sodan beri on bir – on eki jyl ótken. Ózderińiz baiqap otyrǵandai, bul toptama maqalalarymda  altynkópirlikterdiń tym sarań jazatyndaryn aityp ótkem. Biraq bul sózdi tek birjaqty túsinýge bolmaidy. Sarań jazady degende olar qalamdaryn múlde sýytyp qoiǵan degen uǵym týmaý kerek. Sóz joq, olardyń qai-qaisysynda dál qazir eń quryǵanda bir-bir jyr jinaqtary daiyn ekendikteri sózsiz. Alaida olarǵa degen ministrlik tarapynan da, baspalar tarapynan da tiisti yqylas pen qamqorlyq jetpei jatyr ǵoi dep oilaimyn.

Pyshaqtyń qyryndai ǵana sol jinaqtaǵy alǵashqy óleńderdiń biri «Óz álemim bar meniń» dep atalady. Sol óleńinde ol: «Jańa jyrdy shyraq etip kiremin pendelikti bosaǵada qaldyryp» deidi. Al aqynnyń ishki álemi degen myna qapylysy da, qaqtyǵysy da jeterlik, muńy men qýanyshy salalasyp-sabaqtasyp, birde qatar órilip, endi birde tarqatylyp jatqan, dúrkiregen dúrmegi de kóp, sheshimi tabylmai jatqan kúrmeýi de kóp dúnie ǵoi. Ondai álemge endep kirip, ondaǵy bolyp jatqan qym-qýyt oqiǵalar men alys-julys arpalystarǵa kesim aityp, sheshim shyǵarý úshin sen, eń aldymen, óz basyndaǵy kúnkóris qamyn ǵana oilaityn kúibeń-kúibeń minezden, beishara pendeshilikten arylyp alýyń kerek. Tek sonda ǵana sen ózińniń eń bir jaýapty aimaǵyńa kire alasyń... Aqyn, mine endi, óziniń ishki álemin qarastyryp otyr.

Kúz sypyryp ketti ishimdi

Úzdim oidan japyraq-muń.

Toǵysharlaý, toq pishindi

Aqymaqqa – aqymaqpyn.

Kóńil qaldy pendelikten

Álim bitti – zaia kúnder.

Tappai kelem sendelip men

Sezimimdi qoiatyn jer.

Aqyn jany da myna ómirdiń ózi siiaqty alai-dúlei, yǵy-jyǵy, sapyrylys. Tipti onda sezimińe de oryn joq. Ómirdiń ózindei alai-dúlei bolyp jatqan óz álemine úńilgen aqyn, ádette, sol alai-dúlei dúnieni rettep nemese «jýasytyp» tastaý úshin úńilmeidi, sonyń ishinen keregin taýyp, qajetin «óndirip» alý úshin, ony rýhani igilikke ainaldyrý úshin úńiledi.

Ókinbeimin! – Jandy jyrmen jumsarttym,

Ash kóńildi abadanǵa qursaq qyp:

Kókke qarap ulyp turyp qasqaiyp

Sordan baqyt tartyp aldym bir sáttik.

Keide aqyn dál osyndai ójet, doly bolýǵa tiis. Jaqsylyqtan árkim-aq baqyt taba alady. Myqty bolsań, tipti bir sáttik bolsa da, sordan baqyt tartyp al! Mine, qairat! Mine, rýhani qýat. Adamnyń namysyn janyp, jigerin qairaityn joldar osyndai bolsa kerek edi.

Árine, «sordan baqyt tartyp alatyn» aqynnyń ózi de kileń mańdaiy jarqyrap, jaly kúdireiip, mereii ósip, mártebesi biiktep jeńiske jete bermeidi. Onyń da jabyǵyp jasyp qalatyn, soqqyǵa jyǵylyp, taýany qaitatyn tustary az bolmasa kerek. Al ondai kezde aqyn kúii qandai bolmaq?

Rýhymdy dertke shaldyrdym

Kisápirlikke obaly.

Tánimdi jerge qaldyrdym...

... Juldyzym joǵary.

«Rýhy dertke shaldyǵyp» aqyry  tánin jerge qaldyryp baqilyqqa ketse de, báribir órshelene ójettik tanytyp «juldyzym joǵary» dep tur.

Biraq onyń qanshama órshelenip, qanshama ójettik kersetse de ainalada  bolyp jatqan alaquiyn, alasapyran tirshilikten qajyp sharshamaýy múmkin emes. Bul – bárimizdiń basymyzdan ótetin jait. Ondai sátterde tumandai tunjyrap, itsilikpeń shyǵyp qaljyrap qalatynyń haq. Sondai bir sátti Batyrbolat ádemi-aq aitqan.

Bir túnimnen uiqym qashty,

Bir túnimnen kúlkim qashty...

Baiansyzdaý sezimderdiń

Baisal oiym

jurtyn basty.

Betke jamap jasań árdi,

Kóńilimniń shashy aǵardy...

Kózden qyzyq bul-bul ushty,

Kórgen qyzyq tasalandy.

Jeńdi bilem turmys meni

Jurttyń, qyrttyń túrli isteri...

Jerip, toiyp,

oidan múlgip

Qartqa ainaldym jiyrma úshtegi...

Bir túnimnen uiqym qashty...

Bir kúnimnen kúlkim qashty...

Nebir kisápirlikter men músápirlikterdi kóre-kóre jiyrma úsh jasynda-aq qartqa ainalǵan Batyrbolatty ǵana emes, sondai sátterdiń talaiyn basynan ótkizgen kózi ashyq, kóńili oiaý barsha esti qaýymdy aiaisyń!

Óziniń ishki áleminde bolyp jatqan san sapyrylystar men san qapylystardy, berish bop qatqan muńy men shemen bop jatqan sherin aqtaryp sóilei alatyn Batyrbolat, báribir, eń aldymen lirik.

Lirik bolǵanda da, tógilip turǵan lirik. Mahabbat lirigi. Ony «Jumataidyń inisimin óleńde sińilisine óle ǵashyq Láiliniń» dep ózi de moiyndaidy. Ol árine, 

Qylyǵy bala syqyldym,

Qytyǵym jeńip utyldym:

Janarymdy urlap jutyndyq,

Tamaǵym qurǵap, jutyndym,

Qylyǵy bala syqyldym... –

dep tandaiyna kámpit salyp tamsanyp turǵan bul óleń, odan góri tereńirek, odan góri áldeqaida qýatty estiletin «Mahabbatyn máshhúrleitin munara bitken kúni basy alynar sheberdei» degen basqa bir óleń joldaryna aýysady. Bárimiz de mahabbat týraly jazǵanbyz, biraq kóbimiz barsha álemge pash etý úshin mahabbat munarasyn salyp ap, basyn semser astyna tosatyn sheberdei hal keshtik dep aita qoiýymyz ekitalai-aý, ekitalai. Sonda aqyn ǵashyq bolǵan qyz, Qudai-aý, qandai bolǵany?!  Ai dese aýzy, kún dese kózi bar, kórkimen kóńilińdi de, kózińdi de arbap turatyn siqyr periniń qyzy ma, joq, álde, kókten ǵana kólbeńdep kórinetin perishte me?! Endi júzimizdi soǵan buraiyqshy.

Myna jalǵan – jalǵan eken, tym jalǵan!..

Beibaq basqa bergen boldy-aý muńdy arman.

Men súigen qyz syimaidy eken jalǵanǵa, –

Nemese oǵan laiyq emes bul jalǵan! – dep biz kútkendegiden de asyra maqtap, marapattap alady da:

Osy bolsa ómirińniń siiaǵy,

«Óleń emes, óksik» desem siiady.

Túkirdim men sol beineden basqaǵa

Jetpeitindei esh pendeniń qiialy!..»

Al, áitpese! Súise, Májnún ǵana osylai súigen shyǵar-aý! Biraq aqyn ózegin sýyryp bererdei bop ólip-óship súigen sol jannyń qasyna barýǵa jasqanady, batyly jetpeidi. Taǵy da aqynnyń oqyrmandy ári-sári ǵyp, ne aitaryńdy bilmei al-dal etip qoiatyn bir qyzyq tusy, ol óziniń ǵashyq qyzyn ózine de qimaidy! Túsinip otyrsyz ba, ózine de qimaidy!

Qudai kýá, qol sozýǵa jasqanam...

Sen óitkeni erekshesiń basqadan!

Ózime de qimaǵan soń, qorqamyn

Qadirińe jetpei me dep basqa adam.

Sútten de appaq, aýadan da jeńilsiń...

Suqtanǵandar baǵańdy uqpas seniń shyn.

Názikten de, názigim-aý, meniń sol

Olar seniń qadirińdi ne bilsin?!

Talshybyǵym, tań shyǵyndai

tunyǵym,

Sábi syndy súp-súikimdi qylyǵyń.

Ómirine júregimniń júginip,

Táńirime ainaldyrdy uǵymym.

Atyńdy men aiattaiyn jattadym,

Kóz monshaǵym, káýsar aýam, aq tańym.

Gúl qaýyzdy erinińnen ádemi

Qiialymda óbýge de batpadym...

Baqiǵa has baqytyma mas bolam,

Sen erekshe jaralǵan soń basqadan...

Ózime de qimaǵan soń, qorqamyn

Qadirine jetpeidi-aý dep basqa adam.

Súigenin «qiialynda da óbýge batpaityn» mundai aqynnyń júregi tańǵy shyqtai taza, aq bulttai appaq bolsa kerek. Al ondai taza, ondai appaq júrekten, ne aitsa da, ańǵardan soqqan jeldei bop búkpesiz ańqyldap aitylatyn, kináratsyz talai-talai syr men gáp tyńdai bererimiz sózsiz.

«KÓŃILDI MUŃMEN KÓKTEPPIN»

Men qazaq poeziiasyndaǵy Tólegen Aibergenovten keiin kól-kósir mol saǵynyshqa Álibek Shegebai óleńderi arqyly kezdestim. Árine, ekeýiniń saǵynysh tamyry bir bolǵanymen oryndalýy, adam janyna áser etýi eki túrli. Tólegen saǵynyshy tulpar tuiaqtyń tastaq jerge túskenindei dúbirli, dúrmekti, qýatty saǵynysh bolsa, Álibek saǵynyshy egilip turyp, esilip aitylatyn muńly saǵynysh. Biraq muńly saǵynysh degende, ony túnekke túskendei túnerip, qalyń qorysqa kirgendei tunjyrap qalatyn saǵynysh dep qabyldaýǵa bolmaidy. Onyń saǵynyshy týǵan jerdiń sary  ala belderi men aq adyrlaryn, batalaryn berip jatatyn atalaryn ańsaityn, tileýles baýyrlary men qarlyǵash qaryndastaryn izdeitin, sóitip seniń janyńda da óz aýylyńa degen úlbirep turǵan ańsar sezimdi oiatyp, júreginiń dál basynan ósip shyqqan shidei jip-jińishke úmit sabaǵyna shyraq ilip ketetin názik saǵynysh.

Sabyrym qansha dem berdi

Áli de talai shydarmyn.

Saǵyný úshin senderdi

Alystap ketken shyǵarmyn, –

deidi. Bul, árine, aýyldan alystap ketkeni úshin aqtalý emes. Bul, eń aldymen, óziniń de, ózgelerdiń de kóńilin aýlap, jubatý.

Ásili, saǵynysh degen de dert. Ol dert seniń oiyń men boiyńdy, janyń men sanańdy ábden meńdep alǵan kezde es-tústen airylǵandai bop máńgirip qalar sátteriń az bolmasa kerek. Ondai haldi Álibek myna tómengi joldarmen ádemi jetkize bilgen.

Soqqylap júrektegi tasqyn aǵyn,

Kóldetti kóńilimniń jas quraǵyn,

Mende bir túri jaman aýrý bar

Osylai anda-sanda asqynatyn.

Árine, Álibek óleńderindegi týǵan jerge, týǵan aýylǵa degen saǵynyshty tek ańsaýdan, ańsar sezimnen ǵana týǵan saǵynysh desek, qatty qatelesemiz. Onyń óleńderindegi muń – aq dákedei jup-juqa  sharby bult astynan, nemese  aýada jep-jeńil býaldyr ishinen súzilip túsip, nuryn sebezgilep quiatyn kún sáýlesindei jup-jumsaq marǵaý muń da emes. Taǵdyr-talaiymy bar muń. Óitkeni kúni keshe ǵana myna zamannyń qabaǵynan qar jaýyp, dúnieni alaǵai da bulaǵai etip áýre-sarsańǵa túsirgen qatal kezeńde tálkekke túsken týǵan aýylynyń taǵdyryna, múshkil haline beitarap qarai almaidy.

Aǵashtar tur tyr jalańash tonalǵan,

Ótken kúzdi endi qalai sógersiń.

Qyrman qash-a-a-n bul aýyldan joǵalǵan

Itaiaqqa kóz tigedi kógershin.

Aq niettiń simvolyndai kórinetin kógershinniń ózi itaiaqqa telmeńdep kóz tikken soń-aq bul aqynnyń aýyr halin búkil bolmys-bitimińizben uǵaryńyz haq. Týǵan aýylynyń jyrtyq shekpen kigendei jadaý, jaǵy sýalyp, bilegi talyp qalǵan júdeý keskinin kórgen aqyn jany jabyǵyp, oiy onǵa, sanasy sanǵa ketip, sergeldeńge túseri sózsiz.

Qairan kúnder, qaiteiin, kóp sendelgen,

Kóp sendeldim kóńilge kóp sengennen.

Jalǵyzdyqty kózime shuqyǵandai

Top shymshyqtar ushady top sheńgelden.

Top shymshyqtar ushady

jazbai jubyn,

Maishamdaǵy biltedei mazdaidy kún.

Azaptady-aý bular da jan-jaramdy

Azaptalǵan aiaýsyz azdai muńym.

Jeteginde qiialdyń júrek samǵap,

Armanyma jetýge júrem san qap.

Alsam dep em aýnap bir tóskeiine

Bul dalanyń shóbi de kileń jantaq.

Jyr jutatyp júrektiń shoǵymenen

Shyqqan aqyn bul jerden sońy men em.

Top bop ushqan shymshyqtar,

Top sheńgelden

Top jyńǵylǵa qonady tobymenen.

Aqyn bolyp ne taptym sonymenen?!

«Top bop ushqan shymshyqtardyń top sheńgelden top jyńǵylǵa qona-tyny» ana jerden de, myna jerden de ne baraqat, ne baiyz tappai sansyrap sandalǵan aqyn janynyń beineli kórinisteri ǵoi.

Turalap jatqan aýylynyń búgingi halin kórip kóńili qulazyǵan qalalyq aqynnyń kúni kún emes. Zamannyń eki ókpesi qysylyp, jan-jaǵynyń qýyrylyp, qysylyp bara jatqany mynaý. Ýaqyt salmaǵy da eki iininen basyp, janshyp barady. Aqyn jany da aýyl siiaqty ári jadaý, ári júdeý. Aýyl da, qala da ábden dińkelep, qaljyrap qalǵan. Ashqursaq. Ashqursaq jan– ashkóz. Sondai haldi Álibek taiǵa tańba basqandai etip kórsete bilipti.

Kei kezderi dóńbekshýmen túnimdi ár

Uiyqtai almai ótkizemin uǵyńdar.

Qaiyrshynyń aldyndaǵy jinalǵan

Aqshaǵa da kózdi tikken kúnim bar.

Bul – kúni keshe ǵana tek aqyn basynan ǵana ótken jai-jaǵdai emes, bul – sol kezdegi zaman keskini, ýaqyt portreti. Kóz aldynda júndei tútilip, bordai úgitilip tozyp bara jatqan myna zamannyń  keipin kóre-kóre, jan-tánimen seze-seze «ómiri sary ýaiymǵa ainalǵan» aqynnyń

Bári bar, tańym da bar, kólim de bar,

Bult súzgen shyńym da bar, shólim de bar.

Óń men tústiń arasyn ómir deidi,

Óń men tústiń arasy ólim bolar, –

degenine eriksiz ilanasyz. Ondai kezde aqynnyń «ól-e-e-eń dep em aiqailap, meń-zeń dala qaitalady ól-e-e-em dep jańǵyryǵyp» degenine de senesiz.

Árine, Álibek, eń aldymen jas. Tipti jastyq shaǵy, jastyq dáýreni álgindei áýre men sarsańǵa, sanany sandaltyp, sezimin sergeldeńge túsirgen ýaqytqa tap kelse de, Abaisha aitqanda: «Mahabbat qyzyq mol jyldaryn» talaq etýi múmkin emes. Jany qansha jabyrqaý tartyp, júregi qansha ezilip tursa da ony selt etkizip, ainalaǵa basqasha kózben qaraityn qudiretti kúshke eriksiz moiynsynbaýǵa onyń áddi joq.

Kúnderim syrǵyp átteńmen,

Kóńildi muńmen kókteppin, –

dei tura, sol bir qyzdy kórgen kezde ol:

Ózińdi kórgen sátten men

Ómirge ǵashyq bop kettim, –

dep salady. Beine bir jabyqqan aqyn janynda tóńkeris bolǵandai. Ábden jabyǵyp taryqqan aqyn sol bir aiaýly jandy kórgennen-aq basqasha qam-qareketke kirip, basqa keiipke enedi. Álibektiń osy kezeńderde jazǵan óleńderin oqyp otyryp, «álemdi sulýlyq qutqarady» degen danalyq sózge eriksiz den qoiasyz.

Qasyń qandai qiǵash edi,

Kórgen kóz de qimas edi.

Allam ózi jibergendei

Jer betine syiǵa seni.

Kirpik qandai qaiyrylǵan

Bir talyna qaiyń qurban.

Jigitti endi túsindim men

Júreginen aiyrylǵan.

Shashyń qandai tarqatylǵan,

Sholpan ba ediń tańda týǵan.

Talai jandar júr-aý jerde

Ózińdi oilap tańdy atyrǵan.

Bitim qandai, kútim qandai

Kóz de senen utylǵandai.

Sharshap turǵan shaldyń ózi

Sharasyzdan jutynǵandai.

Alqym qandai, altyndalǵan,

Altynyńmen jarqyldar mań.

Sendei qyzdy týa bilgen

Joq ta shyǵar halqymda arman. 

Mine, bul sulýlyqqa oda. Árine, arýdyń qasy men kózin, kirpigi men shashyn Álibekke deiin de talai-talai aqyndar tań-tamasha bolyp tamyljytyp jyrlaǵan. Ol óleńderden bul óleńdi bólek etip kórsetip turǵan sońǵy eki jol: «Sendei qyzdy týa bilgen joq ta shyǵar halqymda arman!» Halyq týdyrǵan sulýlyqqa qandai sulýlyq teń kelmek. Al ondai sulýlyqqa ǵashyq jannyń hal-kúii qandai bolmaq. Árine, beimaza kúi keshpek. 

Namyssyz dep sanama,

Momynǵa da balama.

Aimen birge tentirep

Kútip júrmin dalada, –

deidi. Ondai sulýlyqqa ǵashyq jan, tentirese de Aimen birge tentireidi. Bul – mahabbat  iriligi!

Qalai bolǵanda da, adam jany qatpar-qatpar, san salaly, san jyqpyldy, taraý-taraý tutas bir álem ǵoi. Búgin opyrylyp, opynyp qalsań, erteń jadyrap qaita silkinesiń. Búgin qýanyshqa kenelip qulpyryp tursań, kúni erteń itsilikpeń shyǵyp sharshap-shaldyǵyp, beishara halge túsesiń. Sondai bir sátte aqyn:

Ólimdi keledi eken ómir aityp,

Jalǵan-ai! Bilmegenbiz sony qaitip.

Joqtaý aityp jylaǵan sezimime

Kelip tur qaiǵy men muń kóńil aityp.

Qudai-aý, basqa emes, qaiǵy men muńnyń ózi kóńil aityp keletin ol netken uly qasiret. Ondai qasirettiń aýmaǵy teńizdei kólemdi, ondai qasirettiń salmaǵy taýdai aýyr bolý kerek qoi! Mundai sózdi tek «jany tánin jylatyp, táni janyn jubatatyn» aqyndar ǵana aita alsa kerek. Ainala qarasa, ózin qoishy, bárinen buryn, janyna batatyny, áldekimder eli men jerine bálesin úiip-tógip, jalanyń qara kúiesin jaǵyp, tý-talaqai etip tozdyrǵysy kep, búlik kirgizip buzǵysy kep jatyr. Budan ótken qasiret bolar ma?! Ásili, adam balasy, myna ómirdiń qysastyǵyn kórip opynyp,myna ómirdiń kisápirligin kórip ókinip «átteń-ai» dep barmaq shainaýmen ótse kerek.

Átteń-ai, átteń, átteńim,

Átteńim netken kóp meniń.

Kúlip kelgenmen kóktemim,

Jylap barady ótkenim.

Túk kórmegen bop tur kúnim.

Jasatyp jerge quldyǵyn.

Táp-tátti edi-aý tirligim,

Ý qosyp ketti kim búgin?

Janymdy jeidi kei-keide

Kútkeniń týra kelmei  de.

Tirlikte mynaý baiqasań

Adamnyń bári shynynda

Gói-góilep júrip ólmei me?!

Átteń-ai, átteń, átteń-ai!

Dál solai dep biz de bul óleńniń sońyna jamyrasa qol qoiamyz.

«ZARYŃDY AITYP KÓKKE UShADY TYRNALAR»

«Kókemaral – tamyr qoshy ańqyǵan iirdeiin ieli, kiik-otyndai kieli dárý shóp. Úiirin jaýǵa bermeitin kerbez de kesek ker buǵylar jyrtshyqtardan jazataiym jaraqat ala qalsa, kókemaral dárýine aýnap-qýnap saqaiady. Keralań zamandardyń talaiyn bastan ótkerip, endi-endi ǵana erkin tynystai bastaǵan Elimizdiń de Jan jarasy men Tán jarasy jeterlik, Meniń «Kókemaralym» soǵan shipa bolsa eken» depti Baqyt  Bedelhanuly óziniń jyr jinaǵy jaiynda. Sóz joq, yqylas toly izgi niet. Qanshama ǵasyrlar boiy zorlyq pen zombylyqtyń ózegine qorǵasyn quiylǵan toqpaqtai jýan doiyrynyń astynan, bosaǵasynda buralqy ittei súmeńdetip qoiǵan kemsitý men qor¬laýdyń tepkisinen, jyrtqysh, qorqaý azýlylardyń aiaýsyz talaýynan ólip-talyp, qansyrap zorǵa qutylǵan baiǵus halqymyzdyń, nesin aitasyz, taǵdyry da, jany da,  julym-julym, jara-jara. Ony emdeý úshin halqym dep qamyǵa biletin qaisymyz da dárý tabýǵa, shipa izdeýge mindettimiz.

Kezinde abyz aǵamyz Ábish Kekilbaevtyń dýaly aýzymen úni de, ýili de eshkimge uqsamaityndyǵynan, airyqsha tosyndyǵynan «birtúrli aqyn» atanyp ketken Tynyshtyqbek Ábdikákimuly osy jinaqqa jazǵan alǵysózinde bylai tebirenipti: «Túpki Jaratýshyny da baiyrǵy babalar dástúrimen «Jupar iie » (Jupar Alla) aitatyn Baqyttyń «Kókemaralynyń» ishi toly  óleńshóptei qulpyra qaýlaǵan. Óleńsóz! Bireýi onyń shashyratqydai ashy, ekinshisi – qyzamyqtai jasyl, úshinshisi – barqytshóptei boiaýǵa bai, tórtinshisi – qyzanaqtai átir iisti, besinshisi – bes saýsaqtai tátti, altynshysy – qarǵakózdei bek ýytty, jetinshisi – kádimgi ... gý-gý gúldeý ústinde! Qalai desek te, sonyń bári, óz ýaǵynda, óz kezeginde, qazirgi myna jatbaýyr qoǵamnan da ógeilikti kóp kórip óksip júrgen ózekterge, avtordyń ózi tilegendei, ózinshe em bolyp qonady dep oilaimyn» dep ádemi tilek aitypty.

Kókemaral shóbi nege sonshalyqty dárýli, nege sonshalyqty shipaly? Eń aldymen, ol ósip turǵan topyraq – qasietti topyraq. Óitkeni ol topyraqty aralap myna halyqtyń «san ǵasyrlyq qany júr». Iaǵni, kókemaraldyń boiyna da ǵasyrlar boiy tógilgen qannyń ystyǵy men qýaty sińgen. Ol qan ystyǵy men qan qýaty dárý men shipaǵa ainalǵan. Sonymen birge, týǵan jerdiń topyraq, tas, shóbine deiin aqynmen tamyrlas. Tipti taǵdyrlas.

Men osy altynkópirlikterdiń shyǵarmalaryn oqyp otyryp bir súisingenim, tamyrlaryn da, taǵdyrlaryn da ótkennen izdeitinderi boldy. Beine bir olar ótkensiz ómir súre almaityndai. Iaǵni, olar ótkeniń tuldyr bolsa, erteńiń buldyr dep biledi. Olardyń óleńderindegi ótken men búginniń, búgin men erteńniń tize qosyp birge ómir súrip jatatyny qandai jarasymdy. Tipti Baqyt Bedelhanuly ótkenge búginniń kózimen ǵana qarap qoimaidy, ótkenniń kózimen búginge de qarai alady. Kúni keshe ǵana alqam-salqam bop ashylyp, qora-qopsylary shashylyp, esik-terezeleri úńireiip qalǵan aýylǵa kimder qarap tur deisiz ǵoi.

Kúiki tirlikpen mújilgen aiadai ǵana

Aýylǵa qara, qorymdar qarap tur, áne...

Biz, ádette, búginsiz ótken de, erteń de joq dep jatamyz ǵoi. Sóitsek, ótken de búgin men erteńsiz ómir súre almaidy eken. Ótken de kileń bir óli tómpeshikterden turmaidy eken. Ol da tiri álem eken. Ol da bizge, búgin men erteńge alań eken.

Búgin túgili, ótkenniń bizge alań kóńilin ańǵara bilgen sergek aqyn bul jalǵan dúnieniń túp-tamyryn kemirip, ishinen úńgip, etin ezip, súiegin úgip bara jatqan ne bir áleýmettik zardaptardy kórip qapalanyp, nalyp sóileidi. Ne nársege de árirek, tereńirek qaraýǵa shaqyrady. Árine, uran tastamaidy. Atamzamannan beri kele jatqan ári qadirli, ári kádeli sózdiń baiybyna barýǵa, bailamyn ańǵarýǵa, túpki túiinin ustaýǵa shaqyrady. Ondai kezde Baqyt úshin taqyryp bolýǵa halyqtyń «qarǵa tamyrly qazaqpyz» degen dana tirkesi jetip jatyr.

Qarǵanyń jaryq dúniesi-ai,

Ainalasy túgel appaq par.

Alaqustyń aitqan áńgimesi-ai,

Taqyldap turǵan taqpaqtar.

Taqpaqty qoishy, qarǵany aitam da,

Qarǵa tamyrly qazaq-aý!

Álde bir qustai zarlamai tańǵa

«Qarq» etken úni ǵajap-aý, –

dep súisinedi. Qudai-aý, ádette, biz úshin qarǵadan ótken sumpaiy, qarǵadan ótken jeksuryn qus bar ma edi?! Bul uǵym – zańdylyqqa ainalǵan uǵym edi ǵoi. Qazaqtyń qarǵa tamyryna qurt túse bastaǵanda ol uǵymymyzdyń da tas-talqany shyǵady. Bireýi olai, bireýi bylai qarap bara jatqan qalyń qazaq balasy tamyryna qaita bir qaiyrylyp qaraǵanyn qalaidy.

Jalyna taqtyń jarmasyp ólgen,

Kókesi,

qarǵany jazǵyra kórmeshi!

Qarǵa tamyrly qazaqpyz ǵoi

Úmitimdi úshke bólmeshi.

Tas kereń bop qalǵyr qulaǵymyz talai-talai esitip, aǵyp túskir kózimiz talai-talai kórip júrgendei qazir  kóp-kóp azamattarymyzdyń boiyn kesapatty keselge, oiyn jazylmas dertke shaldyqtyryp bara jatqan rýshyldyq pen júzshildikti Baqyt ta az kórmegendei. Solarǵa ol «úmitimdi úshke bólmeshi» dep yzalana jalbarynady.

Jalpy, Baqyt Bedelhanuly – tynyq aýany ysqyrtyp tilip túsetin óleń joldarynyń jylan baýyr bishigin siltei alatyn yzaly aqyn. Týa bitti ta¬biǵaty solai ma, joq, álde, myna ómirdegi attaǵan saiyn andaǵailap shyǵa keletin keleńsizdikter men ospadarlyq¬tardy kóre-kóre solai bolǵan ba, bilmedim.

Kóp aqyn kúiinip sóilese boldy kúirep shyǵa keledi ǵoi, al Baqyt olai emes, kúiinip sóilese-aq qaqpanǵa túsken qasqyrdai óz aiaǵyn ózi shainap, yzaǵa tolyp, órshelenip, alasuryp ketedi eken.

Arman jolynan taiqyp ketti.

Jalǵan janymnan tartyp ketti.

Qalǵan kóńilim qamyǵyp,

Ardan kebinin jamylyp

Appaq álemge qaityp ketti.

Ýaqyt sanamdy qyrqyp ketti

Baqyt jaǵamdy jyrtyp ketti.

Kimnen kórerin bilmei,

Kimge senerin bilmei

Úmitterim úrkip ketti.

Adam da, qoǵam da

bári ádemi ǵoi dep

Anaý kókem

Nemeneni qyrtyp ketti?!

Men osy joldardan, dál qazir, ábden yzaǵa bulyqqan jannyń, biraq basqa qylar amaly qalmai otyz eki tisin shaqur-shuqyr etkizip qairaǵanyn estip turǵandaimyn.  Men bul jerde bolmashy nárse úshin ón boiynan boran turǵyzyp, túkke turmaityn nárse úshin tulandai tútigip shyǵa keletin beishara pendeshilik ashý men yzany aityp otyrǵam joq, halqynyń qamyn oilap býlyǵatyn azamattyq ashý men yzany aityp otyrmyn. Sondai adam ǵana «tirimde – sirimin, ólgende – tirimin» dei alsa kerek.

Taǵy da Bedelhanulynyń yzasy – muńdy yza. Muńdy yza! Bylaisha tirshilikte bir-birimen qabysyp-tabyspaq túgili, múlde janaspaityn keraǵar uǵymdar ǵoi. Aqynnyń aqyndyǵy sonda, keide ol keraǵar uǵym-dardy da qabystyryp, tabystyryp jibere alady. Sondyqtan da oǵan «muńdymyn, keide, jyndylyǵymmen qundymyn» degen sózderdi de sol tabiǵi bolmysy aitqyzyp tur.

Keide Baqyttyń da alasurǵan ashý-yzasyn aqylǵa jeńdirip, baraqat taýyp aialdap, saliqalyqqa boi aldyryp, sabyrmen sóiler  tustary bolady. Ondaida ol:

Ol jaqtaǵy ólermeniń

Ómir syndy qiiali.

Oý, aqynym, bógelmegin

Qalamyńa siia qui.

Qaqtap saýyp qanyńdy qui

Appaq aryń sóilesin!

Al, ol úshin janyńdy qi

Toqtamasyn oi-kóshiń.

...Qanbadyń ba áli uiqyńa,

Aldyńda azap tur búkil.

Tasqa ainalǵan taǵdyryńa

Taǵdyryńmen til bitir.

Biraq mundai saliqalyq pen sabyrlylyq bir sáttik qana hal. Ainalada bolyp jatqan kisápirlikter men músápirlikterdi, zorlyq pen zombylyqtardy kóre turyp, tóbesinen jańǵaq shaǵyp jatsa da túk bolmaǵandai, etegi egis, jaǵasy jailaý bop otyra beretin, tipti, toidan-toi ótkizip jatatyn myna qalyń qaýymdy kórip nazalanǵan aqyn qaitadan qyl shylbyrdai shiratylyp shiyrshyq atyp shyǵa keledi.

Ulyńdy qurban shalyp,

Kúńińdi dýman salyp

Kórgenim úshin,

Kún úshin tildi satyp

Birine-birin shatyp

...Kelgeniń úshin, –

deidi ol aýzymen ot búrkip jibergendei. Endi ol olai sóilemei qalai sóilesin. Qarap tursa, halqynyń muńy myń batpan, halqynyń zary myń qatpar.

Pendelikke qaramaityn pysqyryp,

Sur zamanǵa qaitedi aqyn sus qylyp.

Óz keýdesi, óz bólmesi – keń sarai,

Tabanynda qoǵam jatyr ysqyryp.

Arasynda jannyń zary tyńdalar...

Taý basynda munarlanyp muń qalar.

Muńyńdy aityp jerge sińer jylǵalar,

Zaryńdy aityp kókke ushady tyrnalar.

Bul qatygez dúlei dúnie endi tyrnalar únimen aspannan aitylar ol muń men zardy estir me eken?! Ái, qaidam-aý...

«ÝLAǴAN SAIYN JANARYŃ ULY AQYN BOLYP BARAMYN»

Dáýren Berikqajyulynyń 1996 jyly jaryq kórgen jyr jinaǵy qolǵa túspedi. Qolǵa tigeni – bittiń qabyǵyndai ǵana sońǵy jinaǵy. Sodan da men Dáýrenniń tolyq múmkindigin qamtyp sóilei almaityn siiaqtymyn. Biraq onyń aqyn ekendigi anyq. Bul sózimizge osy jinaqtyń alǵashqy betin ashyp qalǵanda-aq, janyp turǵan peshtiń aýyzyn ashyp qalǵan kezdegi jalyn qyzýyndai lap ete túsetin ekpindi lep kýá.

Esire soqqan Ebi jel,

Ekilen taǵy, ekilen!

Ez týǵan elge egesip,

Egiziń bolyp ketip em...

Bóltirik elim shyǵaryp

Bóriligin esinen

Qanymdy meniń qaraitsa

Qan maidan shyǵar, nesibem!

Osyndai quryshtai berik, arqar múiizdi, atan jilikti sózder jonyn kúdireitip aldyńnan antalap shyǵa kelgen kezde, ony aqyn emes deýge kim-kimniń de áddi bara qoimas.

Ásili, óleńniń óleńdigi, eń aldymen, ózegine rýh quiylǵan sózde ǵoi. Maiy taýsylǵan shamdai biltesi byqsyp óleýsiregen óleńnen, tipti obrazy bar, teńeýi ornynda, uiqasy minsiz bola tura, biraq rýhy  joq bolsa, iaǵni qairatsyz bolsa, ne úmit, ne qaiyr. Óleńniń jan bitiretin tamyry – rýh. Ony Dáýrenniń «Naizaqaramen tildesýinen» de tanyp-bilýge bolady. 

Ei, ajary talaq – kókbet shyń!

Namysty týǵan nar qaida?

Órtenbei jatyp ókpek muń,

Ókirtip bizdi almai ma?!

Mańdaida ne tur, mańdaida.

Eńsesi biik er bitken

Aiylyn tartsa bolmai ma?!

Arýaǵy biik qai-qaida –

Abylaidai Ar qaida?

Naýryzbaidai nar qaida?

Alańsyz, arsyz aiqaiǵa

Shańq etpei sherim tarqai ma?!

Ei, qatýly qabaq – naiza shyń!

Daýyldy kúngi arqyrap, shýlap kóteriletin teńiz tolqyndaryndai jal-jal bop kóterilgen sózderdiń oramdary seniń júzińe dym búrkip, sý silkip jibergendei sen de tiktenip, shiryǵyp bara jatasyń. Taǵy da onyń asqaqtyǵyn, iriligin aitsańshy. «Ei, ajary talaq – kókbet shyń» dep tur ǵoi. Aqyn beine bir naizaqara shyńnan da biikte turyp sóilep turǵandai.

Ózeginde oty bar aqyn, kezeginde eshkimge de esesin jibermeidi. Aitatynyn aityp qalady. Ondai aqynnyń taqyryby da, qadap sóiler núktesi de áiteýir bir qaýqar-salmaǵy joq kákir-shúkir, usaq-túiek bolmasa kerek. Keshe ǵana Naizaqaramen keýdesin kerip sóilesip turǵan aqyn, búgin endi nege tómenshiktei qalsyn. Endi ol ór Almatymen til qatysyp tur. Árine, Almatyǵa kirý de, oǵan sińý de ońai emes. Ol orasan qarsylyqqa ie. Ol qarsylyqty jeńý úshin úlken kúsh kerek, qaitpas ji-ger kerek. Álbette, Almatyǵa etigińniń jyrtyǵynan  shulǵaýyńdy súiretip, súmelektenip súmireiip  kirýińe de bolady. Solai kirdiń be, onda sen sol súmelek qalpyńda qaldym dei ber. Sen Almatydan óz ornyńdy  súimenmen muz oiǵandai oiyp turyp almaǵannan keiin, bári beker. Sondyqtan da ol Almaty tabaldyryǵyn atoi sap attaidy.

Hanyń bar ma ádiletti?!

Bar datym!

Men bolaiyn eń aqyrǵy

Zarly aqyn.

Óz emińe jarap qalar

Ulyńdy

Ózegine teppeshi endi,

Almatym!

Taǵy da ol Almatyǵa júk artaiyn dep, salmaq salaiyn dep nemese bál

sinip, buldanyp kelip turǵan joq. Dertti Almatyny emdeiin dep kelip tur. Bul – azamattyq irilik!

Jalpy, Dáýren kesek týrap, iri sóileitin aqyn. Jan-júregi irilikti qalaityn aqyn. Jaratylysy ondai aqynǵa myna qý tirshilik, jalǵan ómir-diń qybyr-jybyryn kórý aýyrdyń-aýyry. Sondyqtan da ol:

Támám bolyp sal-serileý ǵumyrym,

Arǵy bette adasady aqyl da.

Jer betinde jándikterdiń jybyryn

Kórý qandai qiyn edi aqynǵa! –

dep, basqa emes, týra Táńiriniń ózine shaǵynady. Bul óleń odan ári órbi kep:

Meniń beinem ómirińizde bar kúni

Maǵan beker jymiiasyz, Táńir, siz.

Qaraly kún aqyndardyń barlyǵy

Qara jerge jerlenedi qabirsiz!

Mine, tosyndyq! Ári kermek demimen keýdeńdi qaq jaryp jibererdei ashy shyndyq. Halqynyń basynan ótken nemese kúndelikti bolyp jatqan ne¬bir náýbetter men tolaiym taýqymet terdi kórip júrgen aqyn bitkenniń bári kún saiyn, sát saiyn jer toqpaqtap opynyp, kúnde bir ólip, qara jerge qabirsiz jerlenip jatqan joq pa?! Sony dóp basqan, dál aitqan. Órttei ókinishke orap, derttei kúiinishke býyp turyp aitqan.

Dáýren óleńderin oqyp otyryp, taǵy bir uqqanym, ol óleńdi  tek sher tarqatar, syr aǵytar, adam janyn emder dári men dárýim dep emes, kerek kezinde ainalaǵa aibar kórsetip tula boiyna taǵynyp alatyn qarý-jaraǵym dep biledi.

Jalǵyz ózim qap, jabyrqap turmyn...

Qaidasyń, meniń óleńim?

Bárińe búgin tańyrqap turmyn...

Qaidasyń, meniń óleńim?

Elderge taǵy egesip turmyn...

Qaidasyń, meniń óleńim?

Ertóstiktermen keńesip turmyn...

Qaidasyń, meniń óleńim?

Óleńdi qarý-jaraq etip muzdai  qursanyp alǵan mundai aqyn kim-kimge de esesin jibere qoimas.

Biik azamattyq irilikpen sóilei alatyn Dáýrenniń kóp óleńderi mahabbat taqyrybyna arnalypty. Biraq ol názik sol taqyrypta da iri sóileýden bir tanbaidy-aý, bir tanbaidy.

Týlaǵan saiyn anaryń

Bula tún bolyp qaradym.

Ýlaǵan saiyn janaryń

Uly aqyn bolyp baramyn.

Qyz aldynda qysylyp-qymtyrylý, inabattyq kórsetý degen bolmas pa?! Joq, qaita burynǵydan da qairattanyp «uly aqynǵa» ainalyp bara jatady.

Árine, mahabbat bolǵan soń, onyń ainalasynda shybyndai qujynaǵan gý-gý sóz de erini-erinine juqpaityn sympyldaǵan ósek te kóp bolýy múmkin. Ondai kezde de Dáýren óz minezine ábden berik. Álgindei pasyq, byqsyq sózderdiń eshqaisysyna  pysqyryp ta qaramaidy. Ondai sózderdiń bárine qolyn bir-aq silteidi.

Ósek bolyp,

Tósek bolyp keregi,

Meili, jaǵy talǵanynsha tolǵasyn.

Bul el solai «ańyz» aita beredi,

Men siiaqty súie almaityn bolǵasyn.

Aqyn tákappar. Aqyn biikte tur.

«TAMUQTAMYN KÚNDIZ, TABYTTAMYN TÚNDE»

Men joǵaryda jazǵan sózderimniń birinde jas aqyndardyń óleńderi týraly osy ýaqytqa deiin pikirler joqtyń qasy, olardyń shyǵarmashylyǵy múlde derlik nasihattalmaidy degendei sóz aitqan edim. Árine, men bul pikirdi jastar shyǵarmashylyǵyna degen buqaralyq aqparat quraldarynyń qatysynan shyǵaryp aitqan bolatynmyn. Árine, osylai ekenine eshqandai kúmán bolmasa kerek. Deiturǵanmen, olardyń shyǵarmalary múlde eskerilmei, kóńilden aýlaq, kózden tasa qaldy deýge bolmaidy. Ara-tura, aýyzeki bolsyn, olardyń shyǵarmashylyǵy týraly áńgime birjola sýalyp, tartylyp qalǵan emes. Onyń ústine, ol aqyndardyń jyr jinaqtaryn aqtaryp otyryp olarǵa jazylǵan birqatar alǵysózderdi oqydym. Ol alǵysózderdiń bári derlik shyn niet, jaqsy tilekpen jazylǵan alǵysózder.

Máselen, Baqytjan Aldiiardyń «Qubyla» atty janaǵyna óz basym asa qadir tutatyn úlken kórkemsóz  sheberi Marhabat Baiǵutov «Qazyǵurtqunar qalamger, Ógemóristi óleńder» degen taqyryppen salmaqty da, saliqaly alǵysóz jazǵan eken. Marhabat óziniń Baqytjan inisiniń shyǵarmalaryna jan-jaqty toqtalyp, tereń taldaý jasapty. Baǵyt-baǵdaryn anyqtap, baǵasyn beripti. «Baqytjan Aldiiardyń muńy da, syry da tereńde. Ol kúndelikti kúibeń tirlikte de, óziniń ózgeshe óleń-derinde de ishki rýhani erkindigine zalal keltirgisi joq kúide qinala tirshilik keshedi. Halyqtyń, qazaqy ulttyq kórkemdik ýyzdyń qainarlarynan bastaý alatyn Baqytjandyq til, Aldiiarlyq dil – biz sóz etip otyrǵan aqynnyń airyqshalyǵy» – deidi Marhabat. Bul ornyqty pikirge Baqytjan óleńderin oqyǵan kim-kim de bir sózge kelmei kelisetinine men kepildik bere alam. Ásirese, maǵan osy pikirdiń ishinde «ishki rýhani erkindik» degen tirkes qatty unaidy. Aqyndy aqyn etetin eń basty qasiet – osy. Ishki rýhani erkindigiń joq pa, anaǵan bir jaltaqtap, mynaǵan eki jaltaqtap óziniń qara basyna óz biligi júrmei ómir súrdiń be, onda, ásili, qolǵa qalam almai-aq qoiǵan abzal.

Shynynda da, Baqytjan óleńderin oqyp otyryp onyń ishki rýhani erkindigine tánti bolmasqa sharań joq. O basta-aq «Alla meni jaratarda  mańdaiyma óleń jazǵan bir shýmaq» dep óziniń iia baǵy, iia sory ekeni belgisiz paryz-boryshty, rýhani mindet-jaýapkershilikti moiyndaǵan aqyn, eshteńeden de taiynbaq emes.

Sóz joq, mańdaiyna óleń jazylǵan aqynnyń bul ómirden kórer quqaiy da, bul tirshilikten kórer táshpishi de az bolmasa kerek. Tipti Alla taǵala óleńdi de tek sondai jannyń ǵana mańdaiyna jazatyn bolar.

Ien dala, eren dúz,

Iesi biz degenbiz.

Alań sútin ishkenbiz,

Aiý etin jegenbiz, –

dep jelpinip júrgen aqynnyń kúnderdiń-kúninde ańshy ákesi qansonardan qaitpai qalady. Sonan keiin-aq qońtorǵai tirshilik qana emes, iini túsken jadaý, iyǵy jamaý, júdeý tirshilik bastalady. Bir kezde «qabylanmen qaǵysyp, qanyn juttyq qasqyrdyń» dep keýdesin kerip júrgen bala qabaǵy kúreńitetin de turatyn suryqsyz surqai ómirge tap keledi.

Endi ol «piste satty sheshemiz... pisirdi ǵoi bizdi ómir» deitin boldy. Biraq ol jabyǵyp jasyp, qamyǵyp aryp qalmaidy. Qaita ketilgen ústine jetilip bara jatady.

Kólge-kózge jas tunbai,

Keýdeni ózge bastyrmai

Janymyzdyń jarasyn

Jalap jazdyq qasqyrdai.

Óltirem dep ópremdep kelgen taǵdyrdyń bolat tyrnaǵynan qaimyqpastan órshil ójettigin kórsetedi.

Ondai janǵa bul ómirden óz ornyn,  ornyn bolǵanda da, bireýdiń yǵynda nemese tasasynda júretin emes, qaita bireýge pana bolatyn, jerdiń shetinde, jeldiń ótinde júretin oryn belgilep alý ońai emes. Sonda ǵana Marhabat aitqandai «ishki rýhani erkindikke» ie bola almaqsyń. Ondai jannyń tar qaýyzǵa, tar qaýyz emes-aý, myna jalpaq dúnieniń ózine siia qoiýy qiyn. Ondai jannyń ómirden alar enshisi – sergeldeń ómir,  sansyraǵan sana.

Jarytpastan jyr túlep

Kózimdi ashsam kil túnek.

Álemińe syimadym

Ár páterge bir túnep.

Aqyn ósti. Aqyn erjetti. Endi ol óz qaraqan basynyń qiyndyǵyn ǵana emes, ýaqyt pen zaman ústinen ótip jatqan aýyrtpalyq óz basynan ótip jatqan aýyrtpalyqtan da aýyr, zilmaýyr ekenin bildi. Baiqasa, myna qý ómir zymiian júris, surqiia áreketke de, jyn-jybyr, qyl-qybyrǵa da, qudai-aý, qaptap ketken eken ǵoi.

Kónergenniń este tutpas kóbin el,

Kórem degen kózge biraq kóriner, –

Jer ústinde – ybyrsyǵan tiriler,

Jer astynda – yńyrsyǵan óliler.

Netken kúiinish, netken ashyný deseńizshi?! Dúnieniń qorqaý qulqynyn kóre-kóre jany túrshigip shoshynyp, dúnieniń sumpaiy surqyn bile-bile jany kúirep bezingen jan ǵana osy¬lai sóilese kerek. Myna kúiki tirshilikte ómir súrip jatqan «ybyrsyǵan tirilerge» nazaly bolǵan «yńyrsyǵan ólilerdi» jan-dúniesimen uǵyp otyrǵan aqyn bulai sóilemei, endi qalai sóilemek. Bul óleń:

Baq – iesiz, bap kiesiz qalmaq pa?

Ei, aǵaiyn, árýaǵyńdy ardaqta!

... Arqa súiep temir qorshaý sharbaqqa

Ainalaryn túsindi me árýaqqa

Bir qariia jylap turdy aýlaqta, –

dep aiaqtalady.

Kimge qalai ekenin qaidam, men úshin aitar oiyn ashyp aitqan aqynnan góri, aitar oiyn tuspaldap, astarlap aitqan aqyn áldeqaida jaqyn. Óitkeni astarly oi oqyrmannyń ózin kóbirek oilandyryp, kóbirek tolǵandyrady. Qazaqshalap aitqanda, oqyrman úshin shainap bergennen góri, ózi shainaǵan áldeqaida dámdi, áldeqaida qunarly. Olai bolsa, temir sharbaqqa súienip jylap turǵan qariianyń ishki iirimine kóz salyp kórińiz. Kúni erteń ol qariia da árýaqqa ainalmaq, iaǵni jer astynda, dálirek aitqanda, ybyrsyǵan tirilerdiń aiaǵynyń astynda kúńirenip, yńyrsyp jatpaq. Ol sol úshin jylaidy. Mine, aqynnyń tuspaldap aityp otyrǵan oiy. Eriksiz, sol qariiaǵa degen, onyń árýaqqa ainalatyn fánilik taǵdyryna degen kúiinishti sezim seniń búkil alpys eki tamyryńdy qutyrta qýalap eseńgiretip, sansyratyp jibergendei bolady. Myna dúnieden osy siiaqty misápir qubylystardy kóp kórgen aqyn «tamuqtamyn kúndiz, tabyttamyn túnde» deýge ábden haqy bar. Biraq ol eńsesin túsirip, qysastyqtyń qursaýyna qamalyp, kúirei jyǵylyp, ornynan tura almastai halge túsip, opynyp turalap qal-maidy. Aqyn báribir árekette, báribir jolda. Óitkeni ómirdi burynǵydan da tani,  burynǵydan da bile  túsýi kerek. Árine, qatygez zaman men qatybas ýaqytpen kelisý úshin de emes, ketisý úshin de emes. Kúresý úshin! Jalpy, myqty aqyn eshýaqta da ózi ómir súrip jatqan zamanmen kelispek emes. Tek kúrespek! Jeńilse de kúrespek! Sondyqtan da ol jolda, sondyqtan da ol árekette.

Asaǵandarǵa qasasyp,

Qashaǵandarǵa tós ashyp,

Kórgisiz kórden qos asyp,

Belgisiz belden bas asyp,

Oralmas jerge jol aldym,

Bola almas jerde bop aldym.

Molamnyń óttim janynan

Oǵan da bir kún soǵarmyn.

Endi onyń molasynyń da janyna aiadaýǵa murshasy joq. Bárin bilý kerek, bárin kórý kerek. Endi ol «nán ótirik – minbede, naǵyz shyndyq – tómende» ekenin uǵý úshin de, «it jetektep barady áldebireý, jeteginde biz júrmiz it-ómirdiń» dep apshý úshin de, «ishqusalyq zarpymen ishken ýy basqa ekenin Abaidyń» dep tereńirek úńilý úshin de ómir súrýi kerek.

Baqytjan ótken men búginniń, búgin men erteńniń ári salalas, ári quramdas ekenin búkil bolmys-bitimimen, búkil tamyr-talshyǵymen sergek sezinetin aqyn. Osy sózderimizdiń kýási retinde onyń bir óleńin sál uzaqtaý bolsa da tutas keltirgim kelip tur.

Báz-baiaǵy keler kún men ótken kún,

Tanys maǵan gúli ánebir kóktemniń.

Men osydan eki júz jyl buryn da

Jer betinde ómir súrip ketkenmin.

Munym, sirá, bop kóriner, sirá, ańyz,

Senbeseńiz tabiǵattan surańyz.

Dál osydan eki ǵasyr buryn da

Maǵan óle ǵashyq bolǵan myna qyz.

Aýyq-aýyq kúrsinetin ana aspan,

Anaý taýlar kók aspanmen talasqan.

Baiaǵyda-aq keiipker bop jyryma

Sodan beri máńgilikke jol ashqan.

Taý men tasty óleń etken sol aqyn,

Búginde de áigilegen joq atyn.

Baiaǵydai jurt ta...

Biraq, ol kezde

Ezderinen erleri kóp bolatyn.

Táńirinen tiriligin tilegen,

Jurt sózinen tappaǵan soń tirek, em,

Kúltegindei kúlli jahan bilsin dep

Jartasqa oiyp jazǵam sosyn bir óleń.

Sol óleńnen áli kúnge joq derek,

Kórkem sózdi etpegen soń kóp kerek.

Jer betinde júrip-júrip bir kúni

Ǵarysh jaqqa ketip qalǵam ókpelep.

Edi, mendegi muńǵa ǵashyq

kári ólke,

Tańǵalǵyshtaý júregimdi taǵy órte.

Úlgermegen jyrlarymdy jalǵasam

Degen edim, keldim bilem sál erte.

Juldyzdardyń arjaǵynan jobalap

Ýaqytyńnan jańylysqan jaman-aq.

Talai jyldan tanys bolǵan qara jer,

Tánim saǵan amanat,

Qaityp kelgenshe...

Átteń, jadyń berik bolsa, jattap-aq alatyn óleń.

Baqytjannyń kóp óleńderi mahabbat taqyrybyna arnalypty. Ol óleńderge biz bul joly aialdai almadyq. Biraq ol óleńderdegi tunyp turǵan sezimge bir súńgip shyqtyq. Baqytjannyń ol mahabbat álemi birde typ-tynyq kúndegi kóldei móldirep, birde qutyrǵan daýyldy kúngi qumdai burqyrap, birde syńarynan airylǵan aqqýdai suńǵaǵyn sozyp suńqyldap, birde bulttai kóship, endi birde  arnasynan asyp-tasyǵan ózendei sarqyrap... jatqan álem eken.

Biz bul maqalada onyń tek óz yńǵaiymyz ben ózimizdiń ońtaily tusy-myzǵa keletin óleńderine ǵana toqtaldyq.

«KÚRSINÝMEN KÚN ÓTIP, ÓKINÝMEN ÓTTI TÚN» 

Aiym týyp solymnan

Adasaiyn jolymnan.

Jeti basty jalmaýyz

Jetelesin qolymnan

Qý jiylsyn qasyma,

Ý buiyrsyn asyma!

Buldyryqtai oq jaýsyn

Judyryqtai basyma.

Mańdai terim qurysyp,

Samai terim tyrysyp! –

Jat jerinde jataiyn

Óz-ózimmen urysyp!

Taqtan taisyn taqymym,

Jatqa ainalsyn jaqynym.

Ómirem qap óleńim

Adyra qap aqylym!

Júikem júndei burqyra,

Shybyn janym shyrqyra!

Itim ólip ishimde

Iisi shyqsyn syrtyma!

Otyz omyrtqam úzilip

Qyryq qabyrǵam qaqyra!

Ibilistiń ilimine qyzyǵyp,

Kir tigizsem,

Til tigizsem

Aqyn degen atyma! –

deidi tegeýrindi  talant iesi Almas Temirbai.

Shirep tartylyp qozyjaýyryn jebe ushyrǵan adyrnadai ańyrap nemese  atylar kezdegi jylandai shiratyla búktetilip, shiyrshyq atyp nemese tastaq jerde tulpar tuiaǵyndai dúbirlep nemese taý domalaǵan tastardai satyrlap estiletin bul óleń, sóz joq, kez-kelgen anatologiianyń raiyn kirgizip, shyraiyn keltiretin, ajaryn asyratyn myqty-aq óleń.

Biz óz ómirimizde talai-talai sert te, talai-talai ant ta estip kele jatyrmyz. Ásirese, keiingi kezde altynmen aptap, kúmispen kúptegen ertegidei ǵajaiyp orda-sarailarda kekireiip kerdeńdegen áldekimder pápkisin jaiyp, kózildirigin jóndep halyqqa  qamqor bolam, elge qyzmet etem dep ant-sý iship jatady. Biraq olar bergen anttarynyń  údesinen shyǵa almaidy. Olardan bergen anttaryńnyń údesinen nege shyqpadyńdar dep surap jatqan eshkim joq. Sóitip qasietti ant sóziniń de qutyn qashyryp, qadirin ushyryp bitkendei ek. Taǵy da ol ant pen sertterdiń sózderi de qandai jadaǵai, qandai qurǵaq edi deseńizshi! Súiek jutqandai óńeshińdi oryp jiberetin.

Almastyń myna óleńin oqi otyryp qadiri ushyp, quty qashyp ketken, úlken árippen jazylýǵa tiis Antpen qushtarlana qaita qaýyshqandai boldyq. Qudai aldynda turǵandai qarǵanyp turyp, aitylǵan duǵadai estiletin úlken aqyndyq tegeýrinmen, aqyndyq shabytpen aitylǵan mundai Ant pen sertti buryn-sońdy estimegen ekenbiz. Shyǵaryp salý úshin aityla salǵan jai sóz emes, kóktiń tósinen úzilip ushqan jai oǵyndai sóz ekenin birden-aq uǵasyz.

Almas Temirbai sózdiń iinin de, iirimin de, ekpinin de, tepkinin de, qurylysyn da, qubylysyn da jete meńgergen aqyn. Ol tipti kez-kelgen sózdiń ómirden alatyn úles salmaǵyn ǵana bilip qoimaidy, keide sol sózderdiń quramyn jańa elementtermen baiytyp, ony burynǵydan da salmaqtandyryp, burynǵydan da sán-saltanatyn keltirip qubyltyp jibere alady.

Almastyń eki jyr jinaǵyna alǵysóz jazǵan qazaq poeziiasynyń úlken ókilderi bolyp sanalatyn, iri talant ieleri Serik Aqsuńqaruly men Esenǵali Raýshanovtar da onyń poeziiasyna tánti ekendikterin jasyra almapty. Serik aitady: «Adamzattyń altyn rýhani beketi – uly Mártebeli poeziiaǵa aqyn ataýly eki jolmen kelip at shaldyrǵan. Bireýler óleńge óleńnen keledi. Bireýler ómirden keledi. Almas Temirbai óleńge ómirden kelgen aqyn. Oiy – ordaly, seziminde selkeý joq. Shyǵarmashylyǵy – ómirdiń ózindei shynaiy. Jattandylyqtan ada. Ómirdiń ózindei qainaǵan qaishylyqtarǵa toly. Taqpaq oqymai, óleń oqyp otyrǵanyńdy birden sezesiń». Endi Esenǵali aitady: «Kókshetaý bir taza jer peri júrgen, munda joq jyn men saitan órip júrgen» – deýshi edi ǵoi Iliias Jansúgirov. Almastyń óleńderin oqyǵanda osy joldar oiymyzǵa orala beredi. Jany taza, rýhy biik, dúnieaýi zattarǵa aldanbaǵan, bylǵanbaǵan jas júrektiń lúpili seziledi bul óleńderden. Keide tań-tamasha qaldyryp, keide kózińe jas úiirip, keide eriksiz ezý tarttyratyn taza jyrlar bul. Onyń ústine, Almas Almatydan shalǵai júrse de, bálkim, ustazdary táýir boldy, álde óziniń alǵyrlyǵy bolar, tehnikasy jáne sodan týyndaityn barlyq shartty jáne shartty emes mindetterdi sheber meńgerip alypty. Bárekeldi, deimiz oǵan!» Osylaisha eki aǵasy da Almasqa ózderiniń júrekjardy pikirlerin bildiripti.

Almastyń ómirdi tanyp-bilýi de tosyn. Tosyndyǵy – ainaladaǵy qubylystardy tosyn obraz, tosyn metafora, tosyn tirkester arqyly ashatyndyǵy.

Dep oilap em: «dúnieni izgi etem».

Sorlylyqtyń soraqysy bizde eken.

Erkekshorań er bolam dep erkinsip,

Qyzdan beter qylymsidy qyztekeń.

It tirlik-ai, ala kózdi aqshittyń,

Men – óligin kórsetpeitin jaqsy itpin.

Apyrmai, á, aqyl tisim shyqqaly

Aqylsyzǵa azýymdy aqsittym.

Ásili aqyn óleńin oqyǵanda onyń astaryna úńilip oqyǵan jaqsy ǵoi. Mun

daǵy aqyn aityp otyrǵan «erkek¬¬shorań» men «qyztekeń» tek tabiǵi keseldi kesapatqa ushyraǵan kemtar, miskin jan ieleri emes. Másele tórkini – áride. Aqynnyń aityp otyrǵany rýhani «erkekshoralar» men rýhani «qyz¬tekeler». Dál qazir myna dúniede márt sózi de joq,  shalt isi de joq kileń bir aiar júzdi, álemish tildi qylymsyǵan qyztekeler men táitik erkekshoralar qaptap bara jatqan joq pa? Ondai sátte «aqyl tili shyqqan» aqyn «aqylsyzǵa azý tisin aqsitpai» tura ala ma?!

Shyn aqyn, ádette, qolyna qalam ustap, aldyna qaǵaz jaiǵan kúnnen bastap ózin-ózi izdeýi kerek. Boldym-bittim dep butyna tolyp izdenisten qol úzgen kúni aqynnyń da kúni bitedi. Aqyn úshin «aiy solynan týǵan» kún – sol kún. Almas, sóz joq, izdenistiń aqyny, iaǵni ózin-ózi izdep júrgen aqyn. Onyń izdenisi de ózgesheleý bolyp shyqty. Baiqasańyz, ol ózin «óliler men tirilerden» syr tartyp izdeidi eken. Áldeqaida qomaqty, tamyrly, tálimdi izdenis. Ózin-ózi izdep júrgen aqynda asa uly jaýapkershilik bolýǵa tiis. Almasta sondai jaýapkershilik bar. «Qolyma qalam alsam, uǵady ishim, ústinde qylkópirdiń turǵanymdy» deidi ol. Ádette, Alla taǵala aldyndaǵy aqiqat – qylkópirdiń ústinde ǵana aitylmaq.

Almasta imandy jyrlar, musylmanshylyqqa ýaǵyzdaityn jyrlar molynan kezdesedi. Biraq ol ýaǵyz óleńder tańdaiy taqyldap turǵan qurǵaq aqyl men naqyl emes, tereńnen yrǵap sóileitin, qolyńmen ustaǵandai nemese kózińmen kórip turǵandai áser etetin beineli sózder.

Shaqyrǵanyn shalyp qaldy qulaǵym,

Buryn qaidan estip edim bul úndi?

...Men qudaiǵa jaqyndap em bir adym,

Qudai maǵan qushaq jaia júgirdi.

Qudaidy kim kóripti deisiń?! Bul jerdegi áńgime Qudaidy kórý, kórmeýde emes. Bul jerdegi áńgime – Alla taǵalanyń óziniń qul-pendelerine degen yqylasynda. Biz Qudaiǵa óz is, óz áreketimizben bir adym jaqyndai alamyz ba!? Jaqyndasań, onda Alla taǵala yqylasy da sen jaqqa aýmaq. Biraq bul ýaǵyzdy dál osylai aitsań ne bolady. Qýaty joq qurǵaq sóz bop qana shyǵady. Al ony qimyl-qaraketke túsirip, kóz aldyńa keltirip sóileseń, onyń áser-yqpaly áldeqaida zor bolmaq.

Almastyń taǵy bir ereksheligi, ol ári siqyrly, ári qupiia dúnie tylsymyna den qoia biletin, qulaq tige biletin aqyn. Onyń búkil bolmys-bitimi, jan-júregi asa bir sezimtal membrana sekildi sál nársege de selt ete túsetin óte sergek.

Túngi dybystar,

Túrli dybystar,

Óli únder men

Tiri tynystar.

Únniń muńy bar,

Buny kim uǵar?!

Janyń oianyp,

Tániń tynyǵar.

Bireý bulqynar,

Bireý julqynar.

Jansyz yńyldar,

Arsyz yńqyldar.

Túngi dybystar,

Túrli dybystar,

Ashy qoryldar,

Tátti sybystar...

Birde úilesim men jarasymnan, endi birde kereǵarlyq pen qaishylyqtan turatyn osynaý dybystar men sybystardy tyńdap, sol dybystar men sybystardan seniń de sonaý jan túkpirińde jatqan áldeqandai bir ańsar muń men káýsar jyrlar samal shaiqaǵan shóptei silkinip qap, sodan ainalańdy diril men gýilge toltyryp jiberetin, tilmen aityp jetkize almaityn qupiia syr men gáp  oianyp ketkendei.

Bul – Almastyń dúnie dybystaryn poetikalyq bolmyspen esite bilýi. Rýhani saqqulaqtyǵy. Ol sonymen birge, ainala ortany poetikalyq qulaqpen esitip qana qoimaidy, poetikalyq kózben kóre de biledi. Iaǵni, ainaladaǵy qarapaiym tirshilik, tipti, jansyz zattaryńyzdyń ózi jandy poetikalyq keiipkerge ainalyp shyǵa keledi.

Áldekimniń jeti atasyn tildedi.

Áldeqaidan áńgúdik, mas jel kelip.

Qaida qashyp qutylaryn bilmedi

Qyz Qaiyń men kári Terek sendelip.

Bir-aq shýmaq osy joldarda qanshama qimyl-qozǵalys, qanshama drama jatyr. «Áńgúdik, mas jel» kelip, álek salyp, júndei tútip jibergisi kep julqylap jatqanda qorǵansyz «qyz Qaiyń men kári Terektiń» teńselip, sendelip ketkenin kórip seniń jan-júregińniń túkpirinde aiaýshylyq sezimi alasurary haq.

Bul tek tabiǵat dramasy ǵana emes, ómir dramasy da!

Bul túngi drama áli bitken joq. Endi aqyn «terezesinen telmirip qarap turǵan túndi» ańǵarady. Qap-qara túnniń de tynyshtyǵy qashyp, berekesi ketken. Sonan keiin ol «shaqyraiǵan shamdy túgel sóndirip, túndi sosyn aldym úige shaqyryp» deidi. Aqyn endi Túnmen birge jatyr. Biraq onyń jany báribir degbirsiz. Amaly taýsylǵan. Óitkeni ol jel ótinde qalyp «dir-dir etken Dúnieni bir bólmege syiǵyza almai» qaýqarsyz halge túsken.

Almas zaman arqyly adamnyń, adam arqyly zamannyń beinesin naqty bir shtrih, dáiekti bir detaldar arqyly salýǵa qumar-aq. Onysy kóbine sátti shyǵady. Týǵan aýylynda on jyl boiy bolmaǵan bir azamat, kúnderdiń kúninde «Taiotasyn» minip quiǵytyp kele jatady. Kóz aldynda baiaǵy aýyldyń darqan da qonaqjai minezi. Topy¬raǵyna meiiri qanǵansha aýnap-qýnap, «jal men jaia jemekshi. Mine, jaqyndap ta qaldy. Qarasa, týǵan jeri it tartyp ketken týlaqqa ainalypty. Al aýyl she?»

Kóshi qaida aýylymnyń maqpaldai,

Kórshi qaida qyz qylyqty, aq mańdai?..

Sol bir sátte sezindi ózin, úige emes

Ziratqa bir kirip kele jatqandai...

Ashy shyndyq. Myna kórinisti kórip seniń de tamaǵyń qurǵap, alqymyńa áldene keptelip qalǵandai... Óitkeni bul kórinis – keshe ǵana bárimiz kórgen kórinis. Almastyń, bálkim, keide «kúrsinýmen kún ótti, ókinýmen ótti tún» deýi sodan ba?! Kim bilsin...

«UIYQTAP KET, QAIǴY, SEN DE ENDI»

Naǵyz aqyn, sóz joq, eń aldymen, ádildiktiń joqtaýshysy, shyndyqtyń tý kóterýshisi. Olai bolmady ma, onda ol, júregi jarylyp ketse de aitý kerek, aqyn emes! Solai bola tura, biz keide jaqsy bir teńeýi úshin, sátti bir obrazy úshin «pa, shirkin, myna bala quiylyp turǵan aqyn ǵoi» dep tańdaiymyzdy qaǵyp tamsanyp, tipti, buryn-sońdy basqa óleń oqymaǵandai tebirenip, emirenip ketetinimiz ótirik emes. Árine, jaqsy teńeýsiz, jaqsy obrazsyz, tosyn sóz tirkesterinsiz jaqsy óleń bolmaidy. Biraq ol óleńderde shyndyq pen rýh bolmasa, álgi  aitqan jaqsy teńeýińiz de,  sátti obrazyńyz da, tosyn tirkesterińiz de jai ǵana álemish, jansyz illiýstratsiialar ǵana bolyp shyqpaq. Sondyqtan ádebiettiń tabaldyryǵyn attaǵan ár bir jas, aldymen aqynnyń sol mindeti men paryzyn bilip alýy tiis. Tanakóz Tolqynqyzy ádebietke aqynnyń sol paryzy men boryshyn bilip kelgen eken.

Aqyn degen kim deidi?

Mahambetpiz biz degen Jáńgirlerdi jylatqan.

Buhar jyraý bolamyz buqarany jubatqan.

 Oihoi, bizder Abaimyz, abailańyz endeshe,

Rysqulbekov Qairatpyz uly Odaqty qulatqan.

Aqyn degen kim deidi?

Qasymbyz ǵoi biz degen Almatyǵa syimaǵan.

Tólegenbiz biz degen táńir tegin syilaǵan.

«Men – qazaq» dep jar salǵan Juban da biz bolamyz.

Taǵdyrmenen tartysyp, taitalasyn tyimaǵan.

Aqyn degen kim deidi?

Tanytady kókesin talailardyń  ol áli.

Muqaǵali sekildi poeziiamyz shoń áli.

Tanymasań, tanyp qoi, dál Qudaidyń qonaǵy.

Aqyn degen, qaraǵym, mine osylar bolady.

Ras qoi. Aqyn degen, mine, osylai bolý kerek. Eldiń kózi, Eldiń sózi! Ol eshqashan da áldekimderdiń qolyna sý quiyp, eshkimniń de mailyq-sýlyǵy bola almaidy. Eshkimniń de aldynda búgejektemei, eshkimnen de taisalmai, aitatynyn aityp tynbaq. Sonda ǵana onyń kóńili tynshyp, sonda ǵana onyń jan saraiy ashylady. Sonda ǵana ol ózine-ózi riza bolady. Árine, shyndyqty aitý ońai emes. Onyń óteýi aýyr bolýy múmkin. Ony aitam dep azapqa da, tuzaqqa da túsýiń kádik. Solai bola tura naǵyz aqyn shyndyqty aityp qana opa tabady. Tanakózdiń «shyndyqty aitý – ol úlken baqyttylyq» deýi sondyqtan.

Shyndyqty aita alatyn adam, ádette, ór, órshil, ójet bolyp keledi. Tanakóz óleńderi de órshildik pen ójettikten týyp jatady eken. «Biz taýlyqpyz!» dep shyń ústinde turǵandai asqaq sóileýi, myna jalpaq dúniege biikten qaraýy sodan bolsa kerek. «Ei, Taýlar! Qudai bizge bergen seni, bir kúni ketpesin dep alasaryp» deýi bizdiń bul sózimizge kýá.

Maǵynasyn asha almai aiattardyń

Taǵy da bir ǵasyr aiaqtaldy.

Bostandyqta qańǵyrǵan, bosqyndar-aý,

Taǵdyrymyz nelikten taiaqtaldy?!

Maǵynasyn asha almai súrelerdiń

Ibilistiń ǵasyry júre berdiń.

Urandardan taptalyp bitti júrek

Quranmenen keledi túregelgim.

Mineki, keshegi, búgingi kún sýretteri. Basqa-basqa, «bostandyqta qańǵyryp bosqyn» bolýdan aianyshty hal bola ma?! Ne aiattyń, ne súreniń maǵynasyn asha almai, ne bostandyqty tanyp-bile almai  dáldúrish bolýdan ótken sorlylyq bar ma eken?! Shyndyq pa? Shyndyq. Betimizge shyjǵyryp basý ma? Shyjǵyryp basý.

Tanakóz, áliginde aityp ótkendei, qaita-qaita óziniń taýlyq ekenin eske salýmen bolady. Ol taýdan qairat pen kúsh, órlik pen asqaqtyq alǵanyn, sondyqtan da alasaryp ómir súre almaitynyn, jaqsy ánniń qaiyrmasyndai qaitalap otyrýmen birge, taýdyń men degende túitkili nemese kúmán-kúdigi joq pa eken degendei keide imenip, keide tartynyp sóileýge májbúr. Óitkeni ol Taý ǵoi! Qansha órshil bolsań da qiiasyna shyǵaryp uiasynda ósirgen Taýǵa ójektei berýge  bolmaidy.

Ei, taýlar, basy bulttan arylmas kóp,

Senimen aqyn jyry saryndas dep

Ózińdi qushaqtaimyn júregimmen

Sen maǵan qaraisyń ba, qaryndas dep.

Ózińe ne basty qaratam dep,

Quiynyn qulshynystyń boratam dep,

Men seni áke kórip masattanam

Sen maǵan qaraisyń ba, balapan dep.

Pań kórkiń balań tildi keri kúrmep,

Aitýǵa dát jetpeidi serigim dep.

Men seni sheshe kórip erkeleimin

Sen maǵan qaraisyń ba, eligim dep.

Betińnen súigim keldi aqyryn kep

Bultyńa jantaimaqpyn jaqynym dep.

Men seni Mýza kórip tańyrqaimyn

Sen maǵan qaraisyń ba, aqynym dep.

Apyr-aý, ánsheiinde adamnyń janyn jegidei jep jiberetin kúmán-kúdigińiz sonshalyqty kesapatty, keseldi qubylys emes eken ǵoi. Kúdik pen kúmán degenińiz keide osy men, alaqanyna sap elbiretip ósirgen týǵan el men jelbiretip tóbesine kótergen týǵan jerdiń seniminen shyǵyp, nietin aqtap júrmin be dep ózine syn kózimen qaratatyn sarabdal da qubylys eken ǵoi. «Taýdyń betinen aqyryn kep» súie alatyn, ony ákesi men sheshesindei kóre alatyn Tanakózdiń maqsaty da úlken, muraty da biik. Endi onyń ózi de taýǵa ainalǵysy keledi.

Men taý bolam,

Jaralansa júregim,

Aq tumannan tabam onyń bir emin.

Appaq bultty dáke etip oraimyn

Júregimniń qanǵa bókken silemin.

Men taý bolam,

Únsiz jiiam kúiikti.

Kún birinshi sodan meni súiipti.

Eskertkish bop turam máńgi munartyp

Ajyratyp alasa men biikti.

Osyndai órlik pen biiktikke qol sozǵan aqyn basynan talai-talai taǵdyrly sátterdiń ótýi zańdy bolsa kerek. Ol da qamyǵyrylyp qamyqqan, omyrylyp taryqqan. Tapqanyn joǵaltqan, barynan aiyrylǵan. Biraq onyń bárin ol ómir bergen sabaq, taǵdyr bergen dáris dep qabyldaǵan. Sondyqtan ol «janyma batsa jeke min, jabyrqap, júdep ketemin. Qaiǵy ǵoi biraq tanytqan – baqyttyń qandai ekenin» dep filosofiialyq mán men maǵyna tabady. Al mundai mán men maǵynaly qorytyndy jasaý úshin aqyn qanshama tar jol, taiǵaq keshýlerden ótý kerek deseńizshi! Qaiǵynyń qanshalyqty aýyr ekenin sezine bilgen jan, ony eshkimge tilemeitin adam tosyn áreketterge, tipti, qiial jete bermeitin qubylysqa ainalady. Árine, ol tek shyn aqynnyń ǵana qolynan kelmek. Sózimiz qur sóz bop qalmas úshin Tana¬kózdiń myna bir óleńin tutas oqiyqshy.

Renjitpes úshin tul quzdy

Kúshimdi barlyq jumsaǵam.

Moinyma taǵyp juldyzdy,

Turmysqa shyqtym, tún, saǵan.

Igerip túnniń siqyryn,

Uiyqtattym barlyq jandardy.

Keregin sonda uiqynyń

Bul álem sonda ańǵardy.

Keýdemde meniń qalǵydy,

Aýyldar, alyp qalalar.

Tynyshtyǵymdy ańdydy

Ózendi qushqan saǵalar.

Ánimnen dala múlgidi

Barlyǵyn uiqy jeńgen-di.

Daladan alyp úlgini

Uiyqtap ket, qaiǵy, sen de endi.

Kúnge de emes, juldyzǵa da emes, túnge turmysqa shyqqan arýdyń tilegi qandai aýqymdy, nieti qandai iri?! Alyp anaǵa ainalyp dúnieni baýyryna alyp, ony tynyshtyq qushaǵyna engizip jiberip, qaiǵyny da uiyqtatpaq bop terbetip otyrǵandai. Osyndai aq adal tilekpen, osyndai súttei appaq nietpen ómir súretin aqynnyń aramyzda júrgeni qandai jaqsy!

«SERGELDEŃ ETPEI SERTIMDI

NE JOLǴA BASTA, NE SORǴA» 

Ainur Ábdirasylqyzynyń «Mezgilsiz dáýren» atty shaǵyn jyr jinaǵyna alǵysóz jazǵan keskekti erdiń soiyndai tegeýrindi aqynymyz Fariza Ońǵarsynova bylai depti: «Aleksandr Pýshkin jazǵan eken: «...eger muńy bolmasa, ol poeziia bolmaidy dep. Ainur aqynnyń óleńderinde muń kóp, iaǵni ol – Aqyn, óitkeni muńsyz aqyn bolmaidy».

Árine, Pýshkin soqtyqpaly zamannyń qai-qaisysynda da solq etkizip soǵyp ótetin aýyrtpalyqqa qairat kórsete almai únjurǵasy túsip, moinyna sý ketip, muńnyń munaryna kirip, qaiǵynyń qalyń tumanynda adasyp ketetin áreketsiz aqyn týraly aityp otyrǵan joq. Qandai bir aýyrtpalyq zamanda da bel sheship, bilek sybanyp kúreske kirisip ketetin áreketi bar aqyn týraly aityp otyr. Iaǵni, Pýshkin muńdy aqyn janyn qozǵalysqa túsiretin kúsh dep bilgen.

Fariza aqyn aitsa aitqandai, Ainur óleńderinde muńdy óleńder, ýaiymdy jyrlar jeterlik-aq eken. Ainur, beine bir, muńmen kindiktes, tipti muń¬men egiz týǵandai. Odan da dálirek aitsaq, kóńildi de, kózdi de qatar arbaityn qyzyldy-jasyldy kóp gúlderdiń ishinde kúńgirtteý qońyrqai boiaýyn ishine tartyp ózinen-ózi tumshalanyp alǵan Muńlyqgúl sekildi.

Álginde aittyq qoi, muń men ýaiym degen keibir aqyn úshin qozǵaýshy kúsh dep. Bul sóz Ainur úshin de aitylǵan. Árine, ol ózine-ózi qanshama tumshalanyp alyp tunjyrap tursa da, báribir ainalasyna muńyn da shashpai, syryn da ashpai tura almaidy. Taǵy da ol muń óziniń qaraqan basynyń qamyn qamdap, jaiyn jaiǵaýdan týǵan muń emes qoi. Onyń muńy – halyq qamyn jeýden, ultynyń erteńin oilaýdan, eldiń iyǵyna túsken zil batpan aýyrtpalyqty qaitsem jeńildetem degen kisilikten týǵan úlken Azamattyq muń.

Taýsylyp bitpes tolǵaýym,

Tarqalyp bitpes shemenim!

Túnektiń kórdiń torlaýyn

Esińdi jishy, er elim!!!

Tusalar tusqa taiadyń:

Tegine tartar túriń joq.

Ańdasań etti, aiaýlym,

Minezsiz ulttyń muńy kóp.

Bul joldar, sóz joq, bárimizdiń ózegimizdi órtep, bárimizdiń janymyzdy jep, etimizdi ezip, súiegimizdi kemirip jatqan oilarmen jymdas, úndes qoi. Janymyzdy jep júrgen ol oilar osy óleń joldaryn oqyǵan kezde taǵy da seniń boiyńnan kól betinen áldeneden dúrlige úrikken qaz-úirekterdei dý etip kóterilip shyǵa kelmei me?!

Mine, dál osy tusta aqyn minezi, aqyn pozitsiiasy aiqyn tanylýǵa tiis. Ol, ne kúltalqany shyǵyp kúirep, bas kótermei qumyǵyp búk túsip jatyp alý kerek, na qairat kórsetip, dúr silkinip ornynan turyp ketýi kerek. Ekiniń biri. Basqa jol joq. Súisingenimiz, Ainur minezi – qairatty minez eken. Sondyqtan da álgi óleń:

Sezimniń senshil shegi joq:

Tuǵyrym, tinim, teńi joq!

Sen barda maǵan semý joq,

Men barda saǵan ólim joq! –

dep aiaqtalady. Bul – naǵyz aqyn minezi. Aqyn qyzyp turǵan tabaǵa túskendei shyjǵyrylyp, kúiip-pisip tursa da kúigelek emes. Biik, eńseli! Minezsiz elinen túńilý de, beziný de joq! Qaita ol óz eliniń tamyryn semdirmeitin de, óz eliniń jaryǵyn sóndirmeitin de kúsh-qýat kózi. Ásirese, Ainurdyń ózine degen, óziniń boiyndaǵy qairatyna degen senimine tánti bolasyń. «Men barda saǵan ólim joq» dep tur ǵoi ol. Netken asqaq, iri sóz! Mundai asqaq, iri sózdi iri minezdi aqyndar ǵana aita alsa kerek.

Ainur sekildi iri minezdi aqyndardyń, sóz joq, ainala qaýymnan da el aldynda tý bop jelbirer, el aýzynda uran bop aitylar iri minezdi ulan izdeýi zańdy. 

Qundylyqtaryń qunsyzdap,

Qurdymnyń jailap jiegin,

Qumyqqan kegi qur syzdap,

Esil de elge  kim  ie?!

Úlgime tutar úrdis jat,

Tuǵyrsyz týǵan tul emen.

Tektiden qalǵan týdy ustap

Burar ma kóshti bir eren?!

... Taǵdyrdyń tańy bozarmai,

Taptyrmai túnek joǵymdy.

Kókjiek jaqtan kóz almai

Kútýmen kelem jolyńdy...

Parasatty erim, pir tulǵam!

Er salsań atqa eltinjal,

Ul ermes bolsa ultymnan

Sabyńda turar sertim bar!

Belgińdi bildir, bekem er!

Jaraǵyn jurtyń sailasyn.

Ǵalamnyń rýhyn kóterer

Ǵasyrdyń uly qaidasyń?!

Kóbimiz aita almai, biraq kókeiimizde hattalyp, kómeiimizde jattalyp júrgen sóz ǵoi bul. Dál qazir bizdiń myna ómirimizge qanynda qazaqtyń rýhshyl qany atqaqtaǵan, janynda qazaqtyń rýhshyl jany lapyldap turǵan, qaraǵaiǵa qarsy bitken, artyq ta týǵan bir ulan kerek-aq.

Mundai jilik maiy tolyq, julyny berik, almastai ótkir sózdi «tolyqsyp turǵan zamannyń ash ózeginen jaralǵan» aqyn ǵana aita alsa kerek. Sondyqtan ol myna zamannyń búkil aýyrtpalyǵyn moinyna alýǵa, ony búkil tula boiymen kóterýge ázir. Taǵy da ol júkti qatar turyp kóterisýge óz zamandastaryn, óz býynyn shaqyrady. Úndep te, urandap ta emes, árine. Mindettep, salmaq sala otyryp!

Talqy-taǵdyr tektisin tulymdaidy.

Kóńiline kóp túnep uryn-qaiǵy.

Qan kesh meili, qaza kesh, ei, zamandas,

Bizdei býyn eshqashan týylmaidy!!!

Qairai tússin kegińdi quiyn-zaman,

Súigenine saqtaǵan syiyn dalam:

Bizden buryn ótkenniń bárine de

Bizdei aýyr amanat buiyrmaǵan!

Mundai emendei eńseli sóz aita alatyn býynǵa senbegende, Qudai-aý, endi kimge senesiz! Sondai amanatty arqalaýǵa bel sheship, bilek sybanyp daiyn turǵan býynnyń anttai adal, serttei berik sózin estigende ishtei shúkirshilik etip eriksiz «Táýbá, táýbe!» deisiń.

Ainur jalt-jult etken álemish boiaýly, jarq-jurq etken ásireqyzyl oiyn-saýyqqa aldanyp, olarǵa boi aldyra qoiatyn jan emes. Áitpese ol, «shattyǵym shyǵar tym taiaz, al muńym meniń – tereńde» demes edi ǵoi.

Qyl shylbyrdai ábden shiryǵyp, shiyrshyq atyp alǵan mundai jan, sóz joq, daýyldy kúni astań-kesteń bop jatqan teńizge de qoiyp ketetin táýekelshil jan. Alǵan baǵyty, tańdaǵan joly qaida aparady? Aldynda ne kútip tur? Qazir onyń bárin esepshotqa sap esepteýge, marshrýtyn syzyp belgilep otyrýǵa ýaqyty da joq, peiil-zaýqy da joq. Ne bolsa da, aitqan betinen qaitpaq emes.

Tiriden tappas tirekti

Óliden izdep óksigen,

Jubatyp jyraý-júrekti

Jebeýshim bolyp jetshi, dem!

Estańdy bolǵan erkimniń

Kúrmeýli kúiin shesh, onda!

Sergeldeń etpei sertimdi

Ne jolǵa basta, ne sorǵa...

Mundai keskekti oi men kesimdi sózdi ár adymyn ólshep, ár qimylyn aldyn ala piship otyratyn, óziniń qamyn ǵana kúittep, óziniń janyn ǵana oilaityn músápir miskin, beishara beibaq aita almaidy. Eli men jeri úshin bárine de ázir, táýekeli zor, jigeri serpindi, namysy naizaly, ózeginde órti bar iri minezdi aqyn ǵana aita almaq.

Bir sózben aitqanda, Ainur Ábdirasylqyzyn biz, qanshama ol «jolsyzdyqtan jaratylǵan eken muń» dep tosylyp qalsa da, «azabym meniń ai-tolǵaq emes, jyl-tolǵaq» dep qinalsa da, báribir muńnan da qairat tabatyn, shemen bop qatqan sherden de kúsh-qýat alatyn qajyrly aqyn retinde qabyldadyq.

«KÚZDIŃ SÝYQ JOLY EDIM MEN EGILGEN»

Shyntýaityn aitqanda, ásirese, táýelsizdik alǵannan keiingi jyldary ádebietimizge úlken oljaly kósh kelip kirdi. Taǵy da ol teń-teń qazyna arqalaǵan qutty kerýen bop shyqty. Qudai sátin salyp, jolyn ońǵara berse, ol kerýen kóshi úzilmes, áli de jalǵasa berer degen niettemiz. Kerýendi olja dep otyrǵanymyz syrtta júrgen qandastarymyzdyń elge oralýymen birge, bizdiń ádebietimiz ben mádenietimizge quiylyp jatqan aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary. Árine, bul úrdis alpysynshy jyldary bastalǵan bolatyn. Sol jyldary kelgen qalamgerlerdiń birqatary qazirgi qazaq ádebietiniń qadaý-qadaý iri tulǵalaryna ainalyp úlgerdi. Qazirgi tolassyz kelip jatqan jastardyń ishinen de kúni erteń-aq irgeli qalamgerler shyǵatynyna óz basym esh shúbá keltirmeimin.

Birden aitarym, ol jastardyń shyǵarmalaryn túgel qamtyp sóileý múmkin emes. Sondyqtan men bul jerde tek el aýzyna iligip, jurt kózine túse bastaǵan úsh-tórt aqyn shyǵarmalaryna ǵana toqtalmaqpyn. Meniń olardyń árqaisysyna jeke-jeke maqala arnamai otyrǵan sebebim, sózime arqaý bolyp otyrǵan ol aqyndardyń shyǵarmalarynyń bári «Japyraqqa tunǵan tamshylar» dep atalatyn, edáýir kólemdi jinaqqa toptastyrylǵan eken. Sondyqtan men de olardyń óleńderin bir maqalada birge qarastyrǵandy jón kórdim.

Birden aitarymyz, olardyń óleńderi de, negizinen, qazaq jeriniń, qazaq eliniń muńymen muńdas, syrymen syrlas bolyp keledi. Syrttan kelgenbiz degen syrǵaqtyq ta, tosyrqaý da joq. Olardyń bári de osy el men jerdiń tól perzentimin, týa bitti ulanymyn dep sóileidi. Bir dińgekten shyqqan butaqtar sekildi. Sózimiz dáiekti bolý úshin Ularbek Dáleidiń «Emhanada» degen óleńindegi myna bir joldaryn oqyp kóreiik.

Bireý júr kóterip anasyn,

Bireý júr kóterip balasyn,

Kim solai kóterip emdeter

Qazaqtyń jaraly dalasyn.

Qarapaiym ǵana joldar. It tartyp ketken bóstektei julym-julym, jyrym-jyrym bop jalbyrap jatqan Qazaq dalasynyń búgingi tańdaǵy múshkil halin kúndelikti bilip, kórip otyrǵan qai-qaisymyz da Ularbektiń osy óleń joldaryn janymyz kúizele otyryp qaitalap aitqymyz-aq keledi.

Ularbektiń ata-baba topyraǵyna degen saǵynyshy da asa zor, asa úlken.

Qýanyshym qum astyna kómilgen

Aqyn em men aianbaǵan ómirden.

Kúzdiń sary japyraǵy em tógilgen,

Kúzdiń sýyq jasy edim men egilgen.

Beiýaqta qarsy aldyńdy kes-kestep,

Beiýaz shaqta julqylasa keshki ókpek,

Saǵan degen mahabbatym dep oila

Jylap jatqan japyraqty etpettep.

Ezilip, egilip turyp aitylǵan osy bir alǵaýsyz aitylǵan júrekjardy mahabbatqa qai-qaisymyzdyń senbeýimiz múmkin emes qoi. Qanshama muń men syrdy arqalap turǵan bul joldar tamyr-tamyryńdy qýalap, jan-júregińdi tolqytyp jibereri haq.

Jalpy, Ularbek qulyptaýly jatqan qupiiasy da, quiyndai úiirilgen quityrqysy da kóp myna ómirdiń jurt kútpegen tusynan kep tosyn áreketter jasap, tosyn sózder aitýǵa qumar. Onysy kóbine-kóp, ózin-ózi aqtap ta tur

Tún keldi.

Tátti shaǵyn kimge berdi?

Men turmyn joǵaltqandai birdeńemdi.

Syrly ómirdiń syrtynan buǵyp baryp

Bastap kep jiberer em dúrbeleńdi.

Bul joldardyń siqyrly qýaty sonda, sen de Ularbekpen qosylyp buiyǵyp jatqan myna ómirdi bir silkip, bir julqyp oiatyp alý úshin dúrbeleńdi bastap-aq jibergiń keledi. Enjar tartyp, eńsesi túsip bara jatqan eldiń boiynda ereýil turǵyzǵyń keledi.

Ularbek jyrlarynyń taǵy bir meni súisintkeni astarly syrshyldyǵy. Ol óziniń syry men muńyn, zary men sherin jalańash, qasań qalpynda bere salmaidy. Eger olai etse, ol syr men muń da, zar men sher de bizdiń júregimizge sińbes edi, janymyzǵa boilamas edi. Qasań nárse qalai sińip, qalai boilasyn! Máselen, ol óz boiyndaǵy muń men sherdi qaharly qystyń qyspaǵynda, borandy jeldiń ótinde qalǵan baq arqyly beredi.

O, zarly baq, zarly baq!

Oiandyń ba, óz qaiǵyńmen qaljyrap.

Qart terektiń qabaǵynda qarys muń,

Qaýsap bitken iyqtary salbyrap.

O, zarly baq, jetim baq!

Súrkei kúnnen oiandyńdar ne tyńdap?

Jelikti me qystyń sýyq borany

Sábi taldyń aiaq-qolyn otyndap.

Ózińdegi qasiretti, qaiǵyny,

Túsine alar adamdardyń qai biri?!

Ólip-óship qulady ma ústine

Aq kebindi albastydai Ai nury.

Dúniege tirlik otyn mazdatqan,

Kóktem keler shýaq shashyp jan-jaqtan.

Jaýdan qashqan jalǵyz kempir sekildi

Shashyn jaiyp joǵalady qarly aqpan.

Bul tek qysqy baq ishinde bolyp jatqan drama ǵana emes. Aqyn janynda bolyp jatqan drama.

Osy jinaqqa engen Toqtaráli  Tańjaryq ta tógilip turǵan aqyn eken.

Bolǵan shyǵar bolmashy erkeligim,

Erkeligim – eken ol kelte kúnim.

Men endi keshegige ertegimin,

Men endi búginginiń erteńimin.

Tegin bilip keledi tentek ulyń, –

depti ol ónerdiń úlken jolyna shyǵarda ákesinen bata surap.

Álbette, jas jigittiń mahabbat taqyrybyn ainalyp ótýi múmkin emes. Onyń súigenine degen yntyq pen yntyzarlyqqa toly sezimi taýdyń bókterinen kóshken tumannan qalǵan shyqtai móp-móldir, tap-taza. Móp-móldir, tap-taza ol shyqtar aqyryn ǵana soqqan samal jelden mólteń-mólteń etken samal jelden úzilip keterdei dir-dir etedi.

Ózińe buiyrǵym keledi, syr bolyp.

Kózińe quiylǵym keledi,  nur bolyp.

Shashyńdy taraǵym keledi,  jel bolyp.

Ózińe qaraǵym keledi,  sen bolyp.

Ózińe jetkim keledi,  úsh attap,

Ózińdi ópkim keledi qushaqtap.

Moinyńa asylǵym keledi.  bilek bop.

Keýdeńe bas urǵym keledi  júrek bop.

Seniń kúigim keledi,  otyńa,

Seni súigim keledi, shoshyma...

Júrektiń eń bir alys túkpirinen laq etip tógilip, sol qalpynda quiyla salǵan jyr ǵoi bul. Dál osyndai yntyzar haldi, Qudai biledi, bárimiz de jas kezimizde basymyzdan ótkerdik qoi. Sol yntyzar ystyq haldi Toqtaráli tap-tuinaqtai etip tamjylytyp-aq qaǵazǵa túsirgen eken.

Toqtaráliniń ainala qubylystarǵa qulaǵy túrik, kózi jiti. Ne nárseni de qalt jibermei qaǵyp alady. Taǵy da sol kórgenin oqaly obrazben orap, bederli beineli sózge bólep kórsete alady.

Oqýshylar qaitqandai mektebinen

Qustar qaityp barady lek-legimen.

Ájem meniń kóz tikti kók aspanǵa

Aiyrylǵandai kóńildiń kókteminen.

Toqtaráliniń qustardyń qaitqanyn mektebinen qaitqan oqýshylarǵa teńeýi qandai ádemi bolsa, sol qustarǵa qarap turyp kóńildiń kókteminen aiyrylǵan qart ájeniń beinesi qandai aianyshty. Tirshilikten ozyp bara jatqan qart ájeniń kóńil-kúiin qustardyń qaitqanymen astastyra aitylýy janyńa muń uialatar jarasymdy shyqqan. Bul óleń:

Kúizelýmen batty da kúrsinip kún,

Japty ólkeni jabyrqaý túrshigip tún.

Mysy qaityp barady qart ájemniń,

Qusy qaityp barady tirshiliktiń.

Endi bul óleń biz oilaǵannan da árirek, iaǵni jan-júregimizdiń qalta-rys-túkpirlerin aralap ketetin mán men maǵynaǵa ie boldy. Qart áje kóńiliniń kókteminen ǵana aiyrylyp qoimai, kúshi de, qusy da qaitqan tirshilik iesine ainaldy. Obraz tutas somdalyp shyqty.

Biz sózimizdiń bas jaǵynda Toqtaráliniń qulaǵy túrik, kózi jiti dep aitqan bolatynbyz. Sol sózimizge taǵy bir dáleldei onyń ádemi bir óleńi bar. Ol óleńge taldaý jasap, túsinikteme berip jatýdyń tipti de qajeti joq. Ony tek oqyp shyǵyp, tula boiyńmen sezinýiń kerek.

Jatyrmyn uiqym kelmei,

Boiymdy bilep aldy siqyr nendei!

...Beimaza shaqtaryma jartykesh ai

Áinekten syǵalaidy súisingendei.

Qadaidy óńmenimen suǵyn qaiǵy,

Juldyzdar da ún-túnsiz jymyńdaidy.

Qos qulaǵym nelikten shyńyldaidy,

Sybyrlaidy,

Áldene sybyrlaidy.

Bul túnniń susy qandai?

Báiekpin ózime ózim túsine almai.

Jup-jumyr judyryqtai júregimde

Ǵalamnyń ǵalamat bir kúshi bardai.

Muń degen sary kúshik,

Sanamda sarpaldań bop sabylysyp.

Kóz aldyma bir beine elesteidi

Aq júzi ai nurymen shaǵylysyp.

Jatyrmyn uiqym kelmei,

Kókiregim kei sátte kúrsingendei.

Meniń názik janymda,

Oi, táiir-ai,

Bar eken tylsym nendei?!

Jatyrmyn uiqym kelmei.

Ularbek pen Toqtaráliniń zamandas qurbysy bolyp sanalatyn Nurbátima Baitursynqyzynyń da óleń men ómir jaily aitatyny kóp eken. Tipti, áli jap-jas bola tura. Ásili, ómir jaily sóileý tek ómirlik tájiribesi mol, kórgen-túigeni kóp jandardyń ǵana enshisinde bolmasa kerek. Óitkeni keide ómir tájiribesi mol jandardyń ishinde de ómir jaily jarytyp eshteńe aita almaityndary bolady. Al keide órimdei jas, áli oń-solyn tanyp-bilmegen deitin óskeleń urpaqtyń sarabdal saqa adamdardan da beter bárin kórip, bárin bilip qoiǵandai sóileitinderi az emes. Taǵy da ol sózderi seni sendirip, baýrap alatyndaryn qaitersiń?! Bul da bir aqyn boiyndaǵy talanttyń qupiia bir qubylysy bolsa kerek.

Ómirdiń mynaý soqpaqtarymen,

Kelemin keide ot qaptalymen, –

depti bir óleńinde Nurbátima.

Nurbátimanyń aldyna qoiǵan maqsaty da úlken, armany da biik. Qa-zir ol sol maqsattyń údesinen shyǵýǵa, arman biiginen tabylýǵa qushtar. Zor áreket ústinde. Oǵan myna tómendegi joldar kýá.

Kúnder kúńgir,

Ómir mynaý bulyńǵyr.

Qaitsin júrek sol elesti qýyp júr.

Umyt bolmai, úmit bolyp úlbirep,

Qolǵa túspei torǵa túsken sezim bul.

Qus ushpady.

Qarlyǵash ta kelmedi.

Saǵynyshty túsinbedi-aý mendegi.

Kóktem bolyp,

Qar jaýǵany jaman-aq,

Jas búrshiktiń jaiy meni terbedi.

Ańsaǵanym juldyz da emes,  ai da emes.

Biraq oǵan jaryq bitken sai kelmes.

Nurǵa ǵashyq, jyrǵa ǵashyq janyma

Kez bolady –

Qaisy biik, qai beles?

Nurbátima osy óleńinde aityp otyrǵanyndai úlken asý aldynda tur. Ol asýdy alýǵa onyń qýaty da, qajyr-qairaty da tolyq jetedi dep bilemiz.

Otar Shaýhanulynyń ózindik bir erekshiligi – ol aldyndaǵy qatar-qurbylary sekildi aitaryn ashyq aitqannan góri, óz ishine ózi kirip, ózine-ózi tyǵylyp aitqandy jaqsy kóredi eken. Keide sol ózine-ózi tyǵylyp aitqany túńilip aitqandai estiledi eken.

Mańdaiymnan súiedi jel erkelep,

Degendeiin,

Aiaýlym meni erte ket!

Jalyqqandai jalǵannan kirip baram

Qushaǵyna úreidiń kóleńke bop.

Árine Otardyń úreidiń qushaǵyna kóleńke bop bara jatqanynan qoryqpaý da, úrikpeý de kerek. Óitkeni ol úrei qushaǵynda da dúnieni kóre bilý kerek, tek kórip qana qoimai, onyń qyry men syryn adaqtap aqtarýy tiis. Bul ómirdi jan-jaqty taný úshin keide osyndai bir jurt kútpegen sátter de kerek.

Otar aqyn ózine-ózi tyǵylyp, japadan jalǵyz júrip-aq, kóp nárseni ańǵaryp, kóp nárseni aldymyzǵa jaiyp salady.

Men jylap otyrmyn.

Kúńirenemin jalǵyzbyn.

Terezeden telmirip túnge qarap baramyn,

Jalǵyzdyqtan jabyqqan únin estip baiǵyzdyń.

Men qiialdap jatamyn

Júregime em izdep,

Arman arytyp saǵym qýǵan kezim kóp.

Jartastarǵa til qatam

jalyǵyp mynaý ómirden,

Amal neshik, mylqaý mań,

ún qatady ózim bop.

Ainala tirshiliktiń bári muńly. Óitkeni olar da Otar sekildi ózine-ózi tyǵylyp, jalǵyzdyqtan ańyljyp japa shegip tur. Tirshiliktiń mundai qapaly qubylystarymen til tabysa bilý úshin seniń de tabiǵatyń, bolmys-bitimiń solarǵa tartyp týýy kerek. Otar óleńderiniń tabiǵatynan men sony uqtym.

Temirhan Medetbek

2008 jyl.