تاتارستاندىق تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, ەتنوگراف دامير يسكاكوۆ التىن وردانىڭ ەلەم تاريحىنا تيگٸزگەن ەسەرٸ تۋرالى پٸكٸرٸمەن بٶلٸستٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
«التىن وردا – شەكپەنٸنەن تٷركٸ ۇلتتارى شىققان الىپ يمپەرييا. سول ٷشٸن بۇل مەملەكەتتٸڭ تاريحى بارلىعىمىز ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. ونىڭ مەدەنيەتٸ مەن تاريحى – بٸزدٸڭ ورتاق قۇندىلىعىمىز. بٸز ەردايىم التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋٸمٸز كەرەك. سەبەبٸ ونىڭ ٶمٸر سٷرگەن شاعى - بٸزدٸڭ ۇلتتاردىڭ قالىپتاسۋىنىڭ شەشۋشٸ كەزەڭٸ. بٸزدٸڭ تٷپكٸ تامىرىمىز بار. ەلبەتتە, كٶنە تٷركٸ كەزەڭدەرٸن ىسىرا المايمىز. الايدا التىن وردا دەۋٸرٸ – ول شەشۋشٸ ۋاقىت, تٷركٸلەردٸڭ جۇلدىزدى ساعاتى! سەبەبٸ, مۇنداي اۋقىمداعى يمپەرييانى تٷركٸلەر ودان بەرٸ قۇرا العان جوق. بۇل مەملەكەت – كٶشپەلٸ شارۋاشىلىقتى وتىرىقشىلىقپەن ۇشتاستىرعان ەل. ول ٶز دەۋٸرٸندە قاتتى ٶركەندەدٸ. ول دەۋٸردە قالالىق ٶمٸر دە بولدى. ەدەتتە, تاريحشىلار التىن وردانىڭ دامۋ دەڭگەيٸن باعالاي بەرمەيدٸ», - دەدٸ تاتارستان عالىمى ەلوردادا ٶتٸپ جاتقان «التىن وردا. تاريح پەن تاعىلىم» اتتى دٶڭگەلەك ٷستەل الدىندا تٸلشٸلەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.
دامير يسكاكوۆتىڭ ايتۋىنشا, پوۆولجەدە, ورتالىق ازييا مەن قازاقستان اۋماعىندا التىن وردا تۇسىندا گٷلدەنگەن بٸرنەشە قالانى اتاپ ٶتۋگە بولادى.
«بۇل جەردە التىن وردادان ەۋروپاعا, مەسەلەن, يتاليياعا استىق جەتكٸزٸلٸپ تۇرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. سول سەبەپتٸ, ونى بٸز تەك كٶشپەلٸ مەملەكەت دەپ ايتا المايمىز. قاي جىلدار ارالىعىندا, قانداي جولمەن, قانشا كٶلەمدە ساتىلعانى تۋرالى دەرەكتەر جوق دەۋگە بولادى. بٸراق گەنۋيا مەن ۆەنەتسييا التىن وردادان جەتكەن استىقتى ازىق ەتكەنٸ انىق جازىلعان. گەرمانييا, يتالييا, فرانتسييا, گەرمانييا تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرٸندە دە ول تۋرالى اراكٸدٸك كەزدەسەدٸ. ەرٸپتەسٸم يۋلاي شەمٸلوعلى وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ كەلەدٸ. نەمٸس عالىمى بەرتولد شپۋلەردٸڭ دە ەڭبەكتەرٸندە بۇل جايلى ناقتى مەلٸمەت بار. سوندىقتان, التىن وردا تۋرالى سٶز قوزعاعاندا ٶركەنيەتٸ كٷردەلٸ مەملەكەت ەكەنٸن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. ول ەلدە سلاۆياندار دا تۇرعان. قازٸرگٸ ورىستاردىڭ دا سول جاقتان شىققانىن ۇمىتپاعان ابزال. سەبەبٸ, ولار بٸر كەزدەرٸ وسى يمپەرييانىڭ قۇرامىندا بولعان. التىن وردانىڭ سونىمەن بٸرگە ٶزگە ايماقتارمەن, اتاپ ايتقاندا يۋان يمپەريياسى, يرانمەن, ەۋروپا ەلدەرٸمەن قارىم-قاتىناسى جولعا قويىلدى. تٸپتٸ ەۋروپانىڭ ەڭ الىس اۋماعىنا التىن وردانىڭ ەسەرٸ تيگەن دەگەن كٶزقاراس بار», - دەدٸ ول.
تاتارستان ەتنوگرافى ٶز سٶزٸندە قىتاي مەن ەۋروپانىڭ ساۋدا بايلانىسى التىن وردا اۋماعى ارقىلى ٶتكەنٸن ەسكە سالدى.
«ۇلى جٸبەك جولى التىن وردا تۇسىندا دا بولدى. ەڭ باستىسى, التىن وردا – بٸزدٸڭ حالىقتىڭ تاريحي ساناسىندا ٷلكەن ٸزٸن قالدىرىپ كەتتٸ. ەپوستاردا, اڭىز-ەپسانالارىمىزدا التىن وردادان شىققان باتىرلار جىرلانادى. مىسالى, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بەرٸندە ەدٸگە باتىر تۋرالى جىر بار. سول سەبەپتٸ, بۇل ەپوستى وقىپ وتىرىپ, التىن وردانىڭ كٷنٸ قالاي سٶنگەنٸن سەزٸنەسٸز. بۇل داستاندار بٸزدٸڭ تاريحي سانانىڭ بٸر بٶلٸگٸ», - دەدٸ ول.
تاتار عالىمى ٶز سٶزٸندە التىن وردا تۋرالى ەلەم ەلدەرٸندە پٸكٸر ەرتٷرلٸ ەكەنٸن ايتادى.
«ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ ساناسىندا بۇل ەل جاۋ مەملەكەت رەتٸندە قالعان. ورىستاردا دا تاتار-موڭعول شاپقىنشىلىعى دەگەن سٶزدٸڭ بارىن بٸلەسٸزدەر. بۇنىڭ بەرٸ تاريح. تاريح تولقىنى جەكەلەگەن ەلدەردٸڭ بارلىعىنىڭ ساناسىنا ەسەر ەتتٸ. الايدا بۇل جايسىز پايىم-پٸكٸرلەر, تٷسٸنٸكتەر ەسكٸرەرٸ داۋسىز. ٶيتكەنٸ, تاريحتى بٸز سابىرمەن قابىلداۋىمىز كەرەك», - دەدٸ دامير يسكاكوۆ.
