كٶكتەم جەڭگەمنٸڭ بٸر كٶزٸ كٶكەك, بٸر كٶزٸ مامىر دەۋشٸ ەدٸ باياعىلار. بٸر كٶزٸ جالتاق, بٸر كٶزٸ شۋاق دەۋشٸ ەدٸ. جەردٸڭ بەتٸ بۋسانىپ, بۋلانار بولسا جىلان باۋىرىنان, توڭ قاتسا ٷسكٸرٸك شالدىڭ سۋىپ ٷلگەرگەن قوينىنان دەۋشٸ ەدٸ-اۋ. بۇلتيعان-بۇلتيعان تٶبەلەرٸن جالاڭاشتاپ كەلدٸ بيىل جەڭگەم. جاسىل جەلەگٸڭ قايدا, جەڭەشە?
شاردارا دەرگەيٸنە جول شەككەن ساحارا بوزىمدارى. بىلتىر اعامىزدى اققا وراپ الا كەتٸپ, ورالتپاعان, قارتايعاندا قىلىق شىعارعان عازيز جەڭگەم – كٶكتەمنٸڭ, بيىلعى تىرجالاڭاش ەلپەتٸ ەكٸنشٸ ٸستەگەنٸ. يە, بٸز ارداكٷرەڭ ەمٸرحان بالقىبەكتٸڭ جىلدىق اسىنا بارا جاتىرمىز.
ەمٸرحان جۇمابەكۇلى بالقىبەك 1969 جىلى 19 مامىردا وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, شاردارا قالاسىندا دٷنيەگە كەلگەن. ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ تٷلەگٸ. «مەتامورفوزا» (1996 جىلى), «سىنعان سەۋلەنٸڭ شاعىلىسۋى» (2001 جىلى), «قاسقىر قۇداي بولعان كەز» (2008 جىلى) ٶمٸردەن قايتقان سوڭ «اقىن اپولوگيياسى» (2015) اتتى كٸتاپتارى جارىق كٶردٸ.
اقىن ەمٸرحان بالقىبەك بٷگٸنگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ەڭ تالانتتى ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ ەدٸ. كٶپشٸلٸك وقىرمان ونى قاراپايىم دا كٷردەلٸ جىر شوعىرلارىنىڭ اۆتورى رەتٸندە عانا ەمەس, ٶزٸندٸك ايتارى بار ويلى تٷركٸتانۋشى, زەردەلٸ ميفولوگ رەتٸندە دە جاقسى بٸلەدٸ. 2014 جىلدىڭ 8 سەۋٸرٸندە 45 جاسقا بٸر اي قالعاندا قايتىس بولدى.
يە, بٸز اجال ماقامىنا ەلتٸپ بارا جاتىرمىز. كەۋدە شەرگە, كٶمەي جىرعا تولى. مەنٸڭ دە ٶلەڭ وقىعىم كەلدٸ. قاق ماڭدايدان قارييا قازىعۇرت كٶسە يەگٸن تىر-تىر قاسىپ, سىناي قاراپ تۇر…
– بەۋ, قازىعۇرت!
تٶبەڭە قاراپ ٶز باسىم,
تٶگٸلٸپ كەتتٸ كٶز جاسىم –
تٶبەلەر سىندى ەسكٸرٸپ,
تٶبەلەر سىندى توزعاسىن;
– تٶبەلەر سىندى قارتايىپ
تٶبەلەر سىندى توزعاسىن!
اسسالاۋماعالەيكٷم باۋىرىم, بٸز ەندٸ تانىستىق.
باقىتجان الدييار ەكەۋمٸز ەكٸنشٸ رەت وسىلاي تانىستىق. العاشقى تانىسۋىمىز كٷنٸ كەشە ەدٸ, اسىلى بٷگٸن تانىستىق. انادايدان, تاۋ قۇنىسىنىڭ قولتىعىنان تاناباي نارمانوۆتىڭ سۇلباسى قاراۋىتتى. جەلكەسٸندە قىلشىق, شەكەسٸندە مٷيٸز بايقال-مايدى. ەرۋاقتار دالانى كەزٸپ جٷرەدٸ… كٶلٸك دوڭعالاعىنىڭ استىندا جول قاشىپ بارادى تەرٸستٸككە. «بەۋ, قازىعۇرت! ەتەككە قاراپ كيەلٸم, ەگٸلٸپ قانا تۇرمىسىڭ?»
بۇل 2004 جىلى 27 اقپاندا ٶتكەن اياۋلى اقىن تاناباي نارمانوۆتى ەسكە الۋ ەرٸ اۆتوردىڭ «جاۋقازىن عۇمىر» كٸتابىنىڭ تۇساۋكەسەر كەشٸنە شاقىرتۋ قاعازىندا تاڭبالانعان جازبا. اقىننىڭ عۇمىرىنا قاتىستى اقپارعا قانىعۋ ماقساتىندا ٶز زامانداستارى, قازٸردە قازاقتىڭ بەلدٸ قالامگەرلەرٸمەن سۇحباتتاس بولدىق. سالىپ وتىرىپ ەسەنعالي اعا راۋشانوۆقا بارىپ تٸلدەسٸپ ەدٸك, بٸلگەنٸن ايتتى دا, امانحان ەلٸمۇلىنا جول سٸلتەدٸ. امانحان اعا ەستەلٸگٸن شەرتە وتىرىپ, بايبوتا قوشىم-نوعايمەن ەڭگٸمەلەس دەدٸ. بايبوتا اعا بٸر كٷرسٸنٸپ الدى دا, «سەرٸك بايحونوۆپەن كٶپ جٷردٸ عوي» دەپ باعدار بەردٸ. سەرٸك بايحونوۆپەن دە بۇل جٶنٸندە ەڭگٸمە ٶربٸتتٸك.
تاناباي اقىن سەلدٸر شاش, كٶزٸ تۇزداي, مىعىم دەنەلٸ, قوڭىر مٸنەزدٸ بولىپ شىقتى اعالار جاساعان پورترەت بويىنشا. بٸرگە جاستىق شاقتارىن ٶتكٸزگەن زامانداستارى عوي. 1970-75 جىلدار ارالىعىندا ستۋدەنتتٸك شاعى ٶتكەن ت.نارمانوۆ سوڭعى جىلى, ياعني جەتپٸس بەسٸنشٸ جىلى شاڭىراق كٶتەرگەن. وقۋىن تەمامداعاسىن قيماس الماتىسىمەن قوشتاسىپ, شىمكەنتكە قايتىپتى. سوندا سەرٸك بايحونوۆ, ۇلىقبەك ەسدەۋلەت جەنە بٸزگە ەسٸمٸ بەلگٸسٸز بٸرنەشە جٸگٸت تەمٸرجول بەكەتٸنە شىعارىپ سالۋعا بارعان. اعالاردىڭ ەستەلٸگٸنە قاراعاندا اقىننىڭ جارى الما دا سول ساپاردا تانابايدىڭ جانىندا بولىپتى. قۇرساعىندا بالا بار ەدٸ دەيدٸ.
تاناباي نارمانوۆ اقىن تاناباي نارمانوۆ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, سايرام اۋدانىندا 1953 جىلدىڭ جازىندا دٷنيە ەسٸگٸن اشتى. ٶلەڭدٸ جاستايىنان جانىنا سەرٸك ەتكەن ول ٶز زامانداستارى اراسىندا ەرتە تانىلدى. قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸندە وقىپ جٷرگەن كەزٸندە ونىڭ جىرلارى رەسپۋبليكالىق «لەنينشٸل جاس», «قازاق ەدەبيەتٸ», «جۇلدىز», «جالىن» باسىلىمدارىندا جيٸ جارييالانىپ تۇردى. ول ٶلەڭنەن ٶلەڭگە ٶسۋ, مارقايۋ ٷستٸندە بولدى. قىسقا ليريكالىق تۋىندىلاردان باستاپ, ٸرٸ كٷردەلٸ تاقىرىپتارعا قالام تارتىپ, ەپيكالىق جانر شىعارمالارىنا قۇلاش ۇرا باستاعان كەزٸ ەدٸ…
الايدا اقىن عۇمىرى جاۋقازىنداي ەرتە گٷلدەپ, ەرتە ٷزٸلدٸ. بٸراق ٶلەڭ-جىرلارى ونىڭ ٶمٸرٸن جالعاستىرىپ كەلەدٸ. ارتىندا قالعان مۇراسى «جالىن» (1996), «انا تٸلٸ» (2001), «ٶركەنيەت» (2004) باسپالارىنان كٸتاپ بولىپ شىقتى.
اۋىلىنا جەتٸپ بٸرنەشە كٷن تىنىققان تاناباي شىمكەنت شاھارىنا بارىپ, «وڭتٷستٸك قازاقستان» گازەتٸندەگٸ اعالارىنا سەلەم بەرە شىعادى دا, مەكتەپتەس دوستارىنا تەحنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ جاتاقحاناسىنا كەتەدٸ. سول بٸر-ەكٸ كٷننٸڭ ٸشٸندە سۋىق حابار دا جەتتٸ.
مۇنىمىز دەيەكتٸ اقپاراتتار. ال ەندٸ تانابايدىڭ ٶلٸمٸنە قاتىستى تاراعان اڭىزداردى تاراتالىق. بۇيراباس ەسەنيننٸڭ «پۋست حوديت لەگەندى» دەيتٸنٸ بار ەدٸ عوي. يە, مىقتىنىڭ ارتىندا اڭىز قالسىن. سونىمەن, جاتاقحاناداعى كٸلەڭ شارتپا-شۇرت جاستاردىڭ وتىرىسى جانجالمەن اياقتالادى دا, تٶبەلەس سوڭى البىرت اقىنعا پىشاق سۇعۋمەن تىنادى. كەلەسٸ الىپقاشپا ەڭگٸمەدە وتىرىس سوڭىن الا بەرە كٶشەگە شىققانىندا قاپىلىستا زۋلاپ كەلە جاتقان كٶلٸك قاعىپ جەر جاستاندىرعان. تاعى بٸر ەڭگٸمەدە قاتتى ساسقان كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸسٸ مٷردەنٸ مەشينەسٸنە ارتىپ, قالا شالعايىنداعى ٶزەنگە, ەسكٸ كٶپٸر استىنا اپارىپ جاسىرعان. ەندٸگٸ بٸر ەڭگٸمە كٶپٸر استىنا پىشاق سۇققان جٸگٸتتەر اپارىپ تاستادى دەيدٸ. وسى جەردە بٸزدٸ دە ەلەڭ ەتكٸزگەن مىناداي گەپ تاعى بار. وتىرىستا تانابايمەن بٸرگە تەجٸك دوسى بولىپتى. قاتتى كەرٸسكەن دوستار تٶبەلەسٸپ, جانتەسٸلٸم ەتكەن اقىندى كٶپٸر استىنا اپارعان سول كٶرٸنەدٸ. مەيٸتتٸ ٸزدەستٸرگەن تۋعان-تۋىسقاندارى باياعى ەسكٸ كٶپٸر استىنان تاۋىپتى-مىس. بٸرنەشە ايلار بويى جاتىپ قاپ شٸري باستاعان جانسىز دەنەنٸڭ موينىنا تٸكەنسىم ورالىپ جاتتى دەيدٸ. ٶز بالاسى, تاناشى ەكەنٸن كەيۋانا شەشەسٸ جىرتىق-جىرتىق, توزۋعا اينالعان جەيدەسٸنەن تانىعان. ٷيدەن شىققاندا ٷستٸندە سول جەيدە بولعان كٶرٸنەدٸ عوي. بولجامدار لەگٸ وسىعان سايادى. كٸم بٸلگەن? قالامداس دوستارى دا دٶپ باسىپ ايتا المادى. اقيقاتى سول وتىرىس سوڭى اجالعا سەبەپ بولعان. ٶز تاراپىمىزدان الىپ-قوسار دەلەل بولماعاندىقتان, ۋاقيعاعا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸرۋگە دەرمەنسٸزبٸز. بٸز تاناباي نارمانوۆ شىعارماشىلىعىنا قا-تىستى قال-قادٸرٸمٸزشە تەرەڭدەي ەنسەك دەگەن ويدىڭ جەتەگٸندە قولىمىزعا قالام ۇستادىق…
***
– نە ٸستەپ وتىرسىز?
– اجالدىڭ مٷيٸزٸن ساناپ وتىرمىن.
– اعا?
– ەۋ…
– پوەزييانى نەگە فيلوسوفيياعا اينالدىرعىلارىڭىز كەلەدٸ?
– الاڭ كٶڭٸلگە تىنىشتىقتىڭ ٷنٸ ەستٸلمەيدٸ.
– ساعىنۋ ٷشٸن فيلوسوفييا قاجەت ەمەس قوي!
– كٶڭٸل-كٷي تالعامعا ەلٸكتەيدٸ, دوسحان.
– پروزا اقىل-ويدىڭ جەمٸسٸ, ال پوەزييا شە?
– «پەلسەپا سوققانعا ٷش بۋىندى ۇيقاس جاقسى» دەپتٸ عوي بٸر اقىن.
– ەرينە, ويعا دٸن مەن فيلوسوفييا سٷيكەنٸپ جٷرەدٸ, بٸراق, شەشٸم تەۋەلسٸز.
– يدەيا – رەال, ۇعىم – ابستراكتسييا, پٸشٸن – فۋتۋريزم!
– سٸز نەگە بۇعان وسىنشاما عىلىمي توقتالدىڭىز?
– بٸلٸمسٸزدٸگٸمدٸ جاسىرۋ ٷشٸن.
– سٸزشە جٸلٸكتەسەك, ٶلەڭدەر سەبەپسٸز تۋادى, ەسەر جاسىرىن قالادى…
– تاعى بٸر ەدەبيەت سىنشىسى ايتىپتى عوي, «بٸرٸ ويدى ۇيقاسقا, بٸرٸ تارماققا سالادى» دەپ.
– ەھ, ٶنەر حالىقتىق بولۋدان كەتتٸ دەڭٸز.
– داليدىڭ شاماسى تۇتاس ٶلەڭنٸڭ جالعىز جولىن بەرۋگە عانا جەتكەن. ال مۋنك.., ال ۆان گوگ…
– …پوەتيكالىق ديناميكانى ۇستاۋعا تالپىنعان.
– يسلامدا, «ون كٷنەنٸڭ توعىزى تٸلدەن» دەگەن تەمسٸل بار. وي كٷنەسٸ شە?
– …
– ٶلەڭگە سەنەسٸڭ بە, ەلٸ?
– … جوق..
– ەلۋدٸ ەڭسەرگەن جازۋشىلاۋ كٸسٸمەن ەڭگٸمەلەستٸم كٷن ٸلگەرٸ. ٶلەڭگە سەنەم دەپ ٶزەۋرەيدٸ. كٷلكٸلٸ!
– بٸر دوسىم ٶزٸ عاشىق بويجەتكەننٸڭ تەرەزەسٸنٸڭ تٷبٸنە بارىپ, مۇقاعاليدىڭ ٶلەڭٸن وقىپ سەزٸمٸن بٸلدٸردٸ كٶپ كٶزٸنشە.
– سوسىن?
– مازاق بولدى.
– دوسحان, ەڭ قاۋٸپتٸ سەت ەسەر ٷستٸندەگٸ سەت…
– «ارۋاناڭ جەرٸسە ەگەر…
كەلٸسە گٶر, قايتا ورال».
– «جەرٸمەيدٸ جەرٸڭ سەنەن,
جەتٸمدەرگە ايتا بار…»
– سەنقوي سۇلۋدىڭ قاسىنداي سيرەپ بارامىز.
– …
– سوڭعى كەزدە ەكەۋمٸز ەڭگٸمە ايتساق, باتىستان جەل ەسەتٸن بوپتى, اعا.
– جوق, بٸزدٸڭ ٷنٸمٸز قوبىزدىڭ كٶمەيٸندە…
***
ولار ٶزدەرٸ تٷسٸنبەيتٸن دٷنيەلەر جايىندا ەڭگٸمە ٶربٸتكەندٸ ۇناتاتىن. ولاردىڭ بار قاتەلٸگٸ سانالى تٷردە جاسالدى. پٸسپەگەن ويدىڭ تولعاعى باسىم ەدٸ ولاردا. جاستارى سول تاناباي قايتقان شامادا. بٸراق, سانالارى مەڭگٸ جاسىل ورماندارداعى كٶلەڭكەلەردەي قويۋ تارتقان. ەرتە, تىم ەرتە. يە, قازٸرگٸ, سوڭعى بۋىن اقىنداردا ەرتە ەسەيۋگە دەگەن قۇشتارلىق يا اسىعۋ بار. ەسٸرەلەگەندە جارىق جىلدامدىعىمەن زۋلاعان اقپارات اعىمىنداعى زامانا كٶشٸمەن جارىسۋ شىعار. مٷمكٸن, دەۋٸر تالعامىنان وزىپ جول سٸلتەۋگە, باعدار بەرۋگە اسىعۋ ما?! بۇل وسى زامانعى جاس اقىنداردىڭ اناليزٸ, بولعاندا دا جەكە بٸزدٸڭ پٸكٸر.
ال, تاناباي نارمانوۆ پوەزيياسى – شاناعىنا شاڭ قونباعان قوڭىر ٷننٸڭ ٶزٸ عوي. مازمۇن بار دا, پٸشٸن بار; ويلاۋ بار دا, ايتۋ بار. ھەكٸمنٸڭ وتىز جەتٸنشٸسٸندە «كٶڭٸلدٸ, كٶرٸكتٸ وي اۋىزدان شىققاندا ٶڭٸ قاشادى», دەپ كەلەتٸن تەمسٸل بار. ەۋسەلەڭدٸ بايقار تۇس تا وسىندايدا جارق ەتە قالادى. فورمالىق ٸزدەنٸستٸڭ ەپەندٸلٸككە ۇرىندىرۋ ىقتيمالدىلىعى كەمەرٸنەن تٶگٸلگەن اقيقاتتىڭ بٸر پاراسى. تاناباي اقىننان مازمۇننىڭ جالاڭاشتىعىنان قاشۋ, قاۋٸپ كٶرگەن كٸرپٸدەي جيىرىلۋ بايقالادى. ويىمىزدى ايشىقتاي تٷسۋ ٷشٸن جەتپٸسٸنشٸ جىلدارعا شەگٸنٸس جاسايىق. كوممۋنيزم ورناۋىنا سەنگەن قوعامدا جيىرمادان ەندٸ اسقان بالانىڭ ساناسىندا ەلدەقانداي ٶزگە شىندىقتىڭ, مەڭٸرەۋ دالانىڭ قۋ مەديەنگە اينالىپ بارا جاتقانىن سەزٸنگەن اياداي تٷيسٸكتٸڭ ساڭىلاۋى عانا بار. سول ساڭىلاۋدان بۇرقىراعان جىر تٷتٸنٸ تٷزۋ شىعىپتى. سول اقىننىڭ جىرلارى جۋسان بوپ بٷرلەسە, دالانىڭ ماقامىن تامساعاننان شىعار دا.
ت.نارمانوۆ – ەرتە ٷزٸلگەن ٷمٸت. بۇل جٶنٸنەن كەلگەندە, ەلەم ەدەبيەتٸ تاريحىندا, ٶز ەدەبيەتٸمٸزدە دە مەزگٸلٸنەن بۇرىن قىرشىن كەتكەن بوزداقتار بارشىلىق. وعان دەيەك ٷشٸن ۇزىنسونار تٸزٸم كەلتٸرۋگە دە حالٸمٸز جەتەدٸ. ولاردىڭ شىعارماشىلىق لابوراتوريياسى مەن ٶمٸر سٷرگەن قوعامىن نىساناعا الىپ, سالىستىرا كەلە قاراستىرۋ تەجٸريبەسٸ تاعى بار. اسىلى, تاناباي قالدىرعان پوەزييانى جاستىق ٶلشەمگە سالىپ زەرتتەۋ ەبەستٸك. سەتٸندە سۋرەتشٸلەرگە جٷگٸنەيٸك. جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن ديالوگتا دالي كارتينالارىنا قاتىستى پٸكٸر ايتىلىپ قالادى. بٸزدٸڭ ويىمىزدىڭ دا وسىنى مەڭزەيتٸنٸن اتاي كەتكەنٸمٸز ابزال بولار. ول ويدىڭ ٸزٸنە تٷسەدٸ دە, كەسكٸنگە كٶبٸرەك بەت بۇرىپ كەتەدٸ. تۇتاس ديناميكانى, بوياۋلار ەلەمٸندەگٸ پسيحولوگييالىق رەڭكتٸ جاندى زاتقا اينالدىرۋ مازمۇن جاعىنداعى سۋرەتكەرلەردٸڭ وبەكتٸسٸ. «تٷسٸنٸكسٸز, بەيماعلۇم قۇبىلىستى تٷسٸنٸكتٸ جازاتىن پوەزييا بار, فۋتۋريزم», – دەپ گ.اداموۆيچ بەكەر ايتپايدى. مۇنداعى گەپ تەك پٸشٸن تٶڭٸرەگٸندە ەمەس, مازمۇنعا دا جٷك سالعان. تاناباي اقىندى وسى تۇرعىدان قاراستىرۋ لەزٸم سەكٸلدٸ.
پوستيمپرەسسيونيست ۆينسەنت ۆان گوگتىڭ «قىرما باس اۆتوپورترەتٸن» (پول گوگەنگە ارنالعان. قىركٷيەك, 1888 جىل. ارل. كەنەپ, مايلى بوياۋ. 61ح50.) ەسٸڭٸزگە تٷسٸرٸڭٸز.
ەندٸ ت.نارمانوۆتىڭ مىناداي اتاۋسىز جىرىنا ٷڭٸلٸڭٸز:
كٷلٸمدەپ اسپان كٷن شىعا,
كٷزگٸ ماڭ دالا بۋساندى.
بوز قىراۋلارعا تۇنشىعا,
جۋادى بەتٸن جۋساندار.
قوزعالا بەرٸپ… ٷن شالىپ,
بوزداۋعا كٶشكەن اق قۋراي.
اق قانات اناۋ سۇرشا بۇلت
اينالىپ جٷرگەن اققۋداي.
كەرەمەت تاڭعى ەركەلٸك
تاعى دا كەيٸن سەرپٸلە,
تابيعات ەندٸ ٶرتەنٸپ,
ەنەدٸ سۇلۋ كٶركٸنە.
جارتاستار عانا, جارىقتىق,
جالىنسىز كٷيدەن بٸر اۋماي,
كەۋدەسٸن كٶككە سالىپ تٸك,
قالعيدى تٸلسٸز جىراۋداي.
مەن بولسام كٷزدٸڭ قالپىنا
تولعانىپ تۇرمىن ازداۋ شىن.
اڭساۋدا جانىم القىنا
قاڭقىلداپ ۇشقان قاز داۋسىن.
پورترەتتەگٸ جيرەن ساقال, قىرما باس سۋرەتشٸنٸڭ ونعا تارتا اۆتوپورترەتٸ بارى بەلگٸلٸ. مايلى بوياۋ سومداعان كارتينالارداعى ۆان گوگتىڭ جانارىنا زەر سالىپ قارايىق. بٸرٸندە مٸنەز, بٸرٸندە ٷرەي, بٸرٸندە نەمقۇرايدىلىق, بٸرٸندە وي ورمانى, بٸرٸندە سۇس… دەپ وسى تۋىندىدا اڭساۋ بار. اقىن مەن سۋرەتشٸنٸڭ بٸرٸن-بٸرٸ تاپقان تۇسى! بەلكٸم سۋرەتشٸ دە «قاڭقىلداپ ۇشقان قاز داۋسىن» اڭساپ تۇرعان بولار. مۇنى جاسىرىن ۇستاپ, جۇمباقتاۋى پوستيمپرەسسيونيستٸڭ ٸشكٸ تىلسىمى. بۇل – شەبەرلٸك. «قاڭ-قىلداپ ۇشقان قاز» سيمۆولدىق سينگارمونيزمنٸڭ دالالىق كٶرٸنٸسٸ عوي. كٶكتەمٸن ٸزدەۋ. اۆتوپورترەتكە تاعى بٸر ٷڭٸلٸڭٸز دە, ۆان گوگتىڭ قاي كەڭٸستٸكتە, قاي ماۋسىمدا تۇرعانىنا تٷيسٸك تالشىقتارىن جۇلقي بويلاڭىز. قىشقىلتىم جاسىل, نۇرلى, جالقىن جاسىل. تابيعات قايدا, مايسانى جۇباتقان مەيٸن سامال قايدا, ٶلەر الدى شىرقاعان ٶسكٸننٸڭ ٷنٸ قايدا, تومسارعان جارتاستار قايدا? مۇنىڭ بەرٸ اقىننىڭ جىرىندا. اياقتالعان تۋىندىنى تالقىلاۋ ٷستٸندە ۆان گوگ پەن گوگەن نەنٸ سٶز ەتٸسكەنٸن بٸز تەك ويشا ەلەستەتە الامىز. ٶز ەستەتيكامىز بيٸگٸنەن, ەرينە.
ۆينسەنت ۆيللەم ۆان گوگ 1863 جىلى 30 ناۋرىزدا نيدەرلاندىنىڭ گروت-زيۋن-دەرت ٶڭٸرٸندە دٷنيەگە كەلگەن. بريۋسسەلدەگٸ كورولدٸك كٶركەمٶنەر اكادەميياسىن (1880-1881), گااگاداعى سۋرەتشٸ انتون ماۋۆەنٸڭ جەكە ساباقتارىن (1881-1882), انتۆەرپەندەگٸ كٶركەمٶنەر اكادەميياسىنىڭ سۋرەتشٸلەر مەكتەبٸن (1885-1886) تەمامداعان. پەيزاج, ناتيۋرمورت, پورترەت جانرلارىندا قىلقالام تەربەپ, پوستيمپرەسسيونيزم باعىتىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشىلاردىڭ قاتارىندا اتالادى. ەلەمدٸك كٶركەمٶنەر تاريحىندا التىن ەرٸپتەرمەن قالعان ۆان گوگ كەيٸنگٸ جاڭا باعىتتارعا جول اشتى.
كٶركەمٶنەرمەن قاتار ەدەبيەت پەن كينەماتوگرافييانىڭ دا دامۋىنا ىقپال ەتكەن سۋرەتكەر. 1890 جىلى 29 شٸلدەدە فرانتسييانىڭ وۆەر-سيۋر-ۋاز قالاسىندا دٷنيە سالعان. سٷيەگٸ سول قالاعا جەرلەنگەن.
تولىسقان سۋرەتشٸ جاسىل بٷركەنگەن كەڭٸستٸكتەن ٶزٸن ٸزدەۋگە جول اشقىسى كەلدٸ, البىرت اقىن «مەن تٶگٸلٸپ ساعىنام» دەيدٸ. ٶنەردٸڭ كەڭٸستٸككە ۇمتىلۋ دەۋٸرٸ جٷرٸپ جاتقان ەۋروپا جان-جاقتى ازات ەدٸ, ال بٸزدٸڭ دالا بۇعاۋدا ول كەزەڭدەردە. تاعى دا ەسكەرٸڭٸز, بۇل بۇعاۋ سودان كەيٸن دە عاسىرعا سوزىلعانىن. سوندا دا ەلسٸن-ەلٸ دٷمپۋلەر جٷرٸپ جاتتى. قوعامدىق پروتسەستەر باياۋ, ۇزاق جٷزەگە اسىپ, حالىق ساناسىندا تەك داتالار قالاتىنى دا راس. تانابايدىڭ شىعارماشىلىعى جارىلىس اڭساعان اساۋ كەزٸندە شورت ٷزٸلدٸ. عۇمىرى ايتا بەرەتٸن «قامشىنىڭ سابىنان» ۇزىنداۋ بولعاندا, نەندەي پوەزييامەن سٷيٸنشٸلەنەر ەك?! ياكي, پارادوكس! قولدا بار قازىنانىڭ ٶزٸ ەسەر قۋاتىنان تۇلدانار ما ەدٸ, كٸم بٸلگەن.
جيىرمادان ەندٸ اسقان, مٷمكٸندٸگٸن تولىق اشپاعان ٶسپٸرٸمنٸڭ بٸردٸ-ەكٸلٸ شيمايىن مٷيٸزٸ قاراعايداي سۋرەتكەرلەرمەن سالىستىرۋ ەۋمەسەرلٸك دەپ توپشىلاۋىڭىز بەك مٷمكٸن. تٷيسٸك ساڭىلاۋىنىڭ اشىلۋى جاسپەن ەمەس, جەتٸلۋمەن كەلەدٸ عوي. ال, جەتٸلۋگە جاستىق شاقتا دا, قارتتىقتا دا قول جەتۋٸ ىقتيمال. ماجار كومپوزيتورى رەجيو شەرەش 1930 جىلى مەلانحولييالىق مەلودييا جازادى.
رەجيو شەرەش 1899 جىلى 3 قاراشادا ۆەنگرييانىڭ استاناسى بۋداپەشتتە تۋعان. ۆەنگرييالىق پيانيست ەرٸ كومپوزيتور. ٶزدٸگٸنەن دامىعان مۋزىكانت. شەرەش 1930 جىلدارى بۋداپەشتتەگٸ «KISPIPA» مەيرامحاناسىندا پيانينوشى بوپ قىزمەت ٸستەگەن. ەيگٸلٸ «جابىرقاۋ جەكسەنبٸ» ەنٸنٸڭ اۆتورى. اقىن لاسلو ياۆورانىڭ ٶلەڭٸنە جازىلعان بۇل ەن – ەلەمدٸك ەن تاريحىندا «ماجارلاردىڭ ٶزٸنە قول جۇمساۋ ەنٸ» دەگەن اتپەن قالدى. 1968 جىلى 11 قاڭتاردا قايعىلى جاعدايدا كٶز جۇمدى.
سٷيٸكتٸسٸمەن ايىرىلىسقان رەجيونىڭ وسى «جابىرقاۋ جەكسەنبٸسٸ» ەۋەلدە «تٸپتەن جابىعىڭقى» دەگەن سىلتاۋمەن ساتىلىمنان قۇر قالادى. كەيٸننەن پروكاتتالعان مەلودييا بٸردەن تانىلادى. ارتىنا ەرگەن اڭىزدىڭ سەبەبٸ دە بار ەدٸ. ۆەنگرييا ٷكٸمەتٸن ساستىرعان «جابىرقاۋ جەكسەنبٸ» ٶزٸنە قول جۇمساۋ ەرەكەتٸن ادام تاڭدانارلىقتاي ٶسٸرٸپ جٸبەرگەن. بٸردە مەيرامحانا قوناعى وركەسترگە وسى مەلودييانى ورىنداۋىن ٶتٸنەدٸ دە, تاپانشامەن اتىلىپ جانتەسٸلٸم ەتەدٸ; كەلەسٸ بٸر ٶزٸنە قول سالۋشى ٶلەر الدىنداعى جازباسىنا وسى ەننٸڭ شۋماقتارىن قالدىرعان; تاعى بٸردە مٶلشەردەن تىس دەرٸ قابىلداپ جان تاپسىرعان ەيەلدٸڭ پلاستينكاسىندا ويناپ تۇرعان. بۇل كٷنەھار ەرەكەت مۇقىم ەۋروپاعا تاراي باستاعان تۇستا بۋداپەشت بيلٸگٸ تىيىم سالادى «جابىرقاۋ جەكسەنبٸگە». سەزٸم پەرنەسٸن دٶپ باسقان ەۋەنگە قۇشتارلىق جان تابيعاتىنىڭ تىلسىمىندا بٷركەنٸپ جاتادى ەمەس پە? شەرەش سونى تاپتى. اقىن ەۋەن سىرىنا باسقا قىرىنان زەر سالادى:
…جىلاپ شىققان كٷي جەرگە مۇڭ قاپتىرىپ بارادى,
سىرقىراتىپ سابازىڭ شىنداپ تٸلٸپ بارادى…
قارا جەردٸ قارت كٷيٸ قان جىلاتىپ بارادى,
قام-قايعىعا باتىرىپ, قانسىراتىپ بارادى.
تالاي جاننىڭ مارجانىن تامشىلاتىپ بارادى…
كٷيدٸڭ تٸلٸن بٸلسەم دەپ تالايلاردىڭ جارىق جالعاندى تالاق ەتٸپ, قادٸرٸ جوق ديۋاناداي ٷنٸ ەستٸلمەي كەتتٸ. بۋىرقانعان ٸشكٸ قۋاتتى تٶپەلەتٸپ شىعارا الماۋ, بۋلىققان ٷننٸڭ كٶمەيگە كەپتەلۋٸ بارلىق دارىنداردىڭ تەلەيٸندەگٸ ەستەلٸك. سول كٶمەيگە كەپتەلٸپ, اقتارىلماي, شايقالىپ بارىپ تۇنشىقتىرعان قۋات تالايلاردى دا ٶمٸرەم قاپتىردى-اۋ…
كەل, كەل ٶلەڭ! وڭتٷستٸكتەن وي شۇعىلاسىمەن كەل. كەل, كەل ٶلەڭ! سولتٷستٸكتەن سەزٸم شۇعىلاسىمەن كەل. كەل, كەل ٶلەڭ تەرٸستٸكتەن تٷنەكتٸ تٷرە كەل. كەل, كەل ٶلەڭ! كٷنگەيدەن قوڭىرلىقتى اڭساتا كەل. نار يدٸرگەن كٷيگە كٸم يە? زامانا ما?! ول كٷيگە باۋىر باسپاعان… شەر تولقىتقان جىرعا كٸم يە? زامانا ما?! ول جىرعا باۋىر باسپاعان… سٶز, سٶز, ەرۋاقتى سٶز! تالايىڭ كٸمگە سەرت…
بەكزات سمادييار
