Kóktem jeńgemniń bir kózi Kókek, bir kózi Mamyr deýshi edi baiaǵylar. Bir kózi jaltaq, bir kózi shýaq deýshi edi. Jerdiń beti býsanyp, býlanar bolsa jylan baýyrynan, toń qatsa úskirik shaldyń sýyp úlgergen qoinynan deýshi edi-aý. Bultiǵan-bultiǵan tóbelerin jalańashtap keldi biyl jeńgem. Jasyl jelegiń qaida, jeńeshe?
Shardara dárgeiine jol shekken sahara bozymdary. Byltyr aǵamyzdy aqqa orap ala ketip, oraltpaǵan, qartaiǵanda qylyq shyǵarǵan ǵaziz jeńgem – Kóktemniń, biylǵy tyrjalańash álpeti ekinshi istegeni. Iá, biz ardakúreń Ámirhan Balqybektiń jyldyq asyna bara jatyrmyz.
ÁMIRHAN JUMABEKULY BALQYBEK 1969 JYLY 19 MAMYRDA OŃTÚSTIK QAZAQSTAN OBLYSY, ShARDARA QALASYNDA DÚNIEGE KELGEN. ÁL-FARABI ATYNDAǴY QAZAQ ULTTYQ ÝNIVERSITETINIŃ JÝRNALISTIKA FAKÝLTETINIŃ TÚLEGI. «METAMORFOZA» (1996 JYLY), «SYNǴAN SÁÝLENIŃ ShAǴYLYSÝY» (2001 JYLY), «QASQYR QUDAI BOLǴAN KEZ» (2008 JYLY) ÓMIRDEN QAITQAN SOŃ «AQYN APOLOGIIaSY» (2015) ATTY KITAPTARY JARYQ KÓRDI.
AQYN ÁMIRHAN BALQYBEK BÚGINGI QAZAQ ÁDEBIETINIŃ EŃ TALANTTY ÓKILDERINIŃ BIRI EDI. KÓPShILIK OQYRMAN ONY QARAPAIYM DA KÚRDELI JYR ShOǴYRLARYNYŃ AVTORY RETINDE ǴANA EMES, ÓZINDIK AITARY BAR OILY TÚRKITANÝShY, ZERDELI MIFOLOG RETINDE DE JAQSY BILEDI. 2014 JYLDYŃ 8 SÁÝIRINDE 45 JASQA BIR AI QALǴANDA QAITYS BOLDY.
Iá, biz ajal maqamyna eltip bara jatyrmyz. Keýde sherge, kómei jyrǵa toly. Meniń de óleń oqyǵym keldi. Qaq mańdaidan qariia Qazyǵurt kóse iegin tyr-tyr qasyp, synai qarap tur…
– Beý, Qazyǵurt!
Tóbeńe qarap óz basym,
Tógilip ketti kóz jasym –
Tóbeler syndy eskirip,
Tóbeler syndy tozǵasyn;
– Tóbeler syndy qartaiyp
Tóbeler syndy tozǵasyn!
Assalaýmaǵaleikúm baýyrym, biz endi tanystyq.
Baqytjan Aldiiar ekeýmiz ekinshi ret osylai tanystyq. Alǵashqy tanysýymyz kúni keshe edi, asyly búgin tanystyq. Anadaidan, taý qunysynyń qoltyǵynan Tanabai Narmanovtyń sulbasy qaraýytty. Jelkesinde qylshyq, shekesinde múiiz baiqal-maidy. Árýaqtar dalany kezip júredi… Kólik dońǵalaǵynyń astynda jol qashyp barady teristikke. «Beý, Qazyǵurt! Etekke qarap kielim, Egilip qana turmysyń?»
Bul 2004 jyly 27 aqpanda ótken aiaýly aqyn Tanabai Narmanovty eske alý ári avtordyń «Jaýqazyn ǵumyr» kitabynyń tusaýkeser keshine shaqyrtý qaǵazynda tańbalanǵan jazba. Aqynnyń ǵumyryna qatysty aqparǵa qanyǵý maqsatynda óz zamandastary, qazirde qazaqtyń beldi qalamgerlerimen suhbattas boldyq. Salyp otyryp Esenǵali aǵa Raýshanovqa baryp tildesip edik, bilgenin aitty da, Amanhan Álimulyna jol siltedi. Amanhan aǵa esteligin sherte otyryp, Baibota Qoshym-Noǵaimen áńgimeles dedi. Baibota aǵa bir kúrsinip aldy da, «Serik Baihonovpen kóp júrdi ǵoi» dep baǵdar berdi. Serik Baihonovpen de bul jóninde áńgime órbittik.
Tanabai aqyn seldir shash, kózi tuzdai, myǵym deneli, qońyr minezdi bolyp shyqty aǵalar jasaǵan portret boiynsha. Birge jastyq shaqtaryn ótkizgen zamandastary ǵoi. 1970-75 jyldar aralyǵynda stýdenttik shaǵy ótken T.Narmanov sońǵy jyly, iaǵni jetpis besinshi jyly shańyraq kótergen. Oqýyn támamdaǵasyn qimas Almatysymen qoshtasyp, Shymkentke qaitypty. Sonda Serik Baihonov, Ulyqbek Esdáýlet jáne bizge esimi belgisiz birneshe jigit temirjol beketine shyǵaryp salýǵa barǵan. Aǵalardyń esteligine qaraǵanda aqynnyń jary Alma da sol saparda Tanabaidyń janynda bolypty. Qursaǵynda bala bar edi deidi.
TANABAI NARMANOV AQYN TANABAI NARMANOV OŃTÚSTIK QAZAQSTAN OBLYSY, SAIRAM AÝDANYNDA 1953 JYLDYŃ JAZYNDA DÚNIE ESIGIN AShTY. ÓLEŃDI JASTAIYNAN JANYNA SERIK ETKEN OL ÓZ ZAMANDASTARY ARASYNDA ERTE TANYLDY. QAZAQ MEMLEKETTIK ÝNIVERSITETINIŃ JÝRNALISTIKA FAKÝLTETINDE OQYP JÚRGEN KEZINDE ONYŃ JYRLARY RESPÝBLIKALYQ «LENINShIL JAS», «QAZAQ ÁDEBIETI», «JULDYZ», «JALYN» BASYLYMDARYNDA JII JARIIaLANYP TURDY. OL ÓLEŃNEN ÓLEŃGE ÓSÝ, MARQAIý ÚSTINDE BOLDY. QYSQA LIRIKALYQ TÝYNDYLARDAN BASTAP, IRI KÚRDELI TAQYRYPTARǴA QALAM TARTYP, EPIKALYQ JANR ShYǴARMALARYNA QULASh URA BASTAǴAN KEZI EDI…
ALAIDA AQYN ǴUMYRY JAÝQAZYNDAI ERTE GÚLDEP, ERTE ÚZILDI. BIRAQ ÓLEŃ-JYRLARY ONYŃ ÓMIRIN JALǴASTYRYP KELEDI. ARTYNDA QALǴAN MURASY «JALYN» (1996), «ANA TILI» (2001), «ÓRKENIET» (2004) BASPALARYNAN KITAP BOLYP ShYQTY.
Aýylyna jetip birneshe kún tynyqqan Tanabai Shymkent shaharyna baryp, «Ońtústik Qazaqstan» gazetindegi aǵalaryna sálem bere shyǵady da, mekteptes dostaryna Tehnologiia institýtynyń jataqhanasyna ketedi. Sol bir-eki kúnniń ishinde sýyq habar da jetti.
Munymyz dáiekti aqparattar. Al endi Tanabaidyń ólimine qatysty taraǵan ańyzdardy taratalyq. Buirabas Eseninniń «Pýst hodit legendy» deitini bar edi ǵoi. Iá, myqtynyń artynda ańyz qalsyn. Sonymen, jataqhanadaǵy kileń shartpa-shurt jastardyń otyrysy janjalmen aiaqtalady da, tóbeles sońy albyrt aqynǵa pyshaq suǵýmen tynady. Kelesi alypqashpa áńgimede otyrys sońyn ala bere kóshege shyqqanynda qapylysta zýlap kele jatqan kólik qaǵyp jer jastandyrǵan. Taǵy bir áńgimede qatty sasqan kólik júrgizýshisi múrdeni máshinesine artyp, qala shalǵaiyndaǵy ózenge, eski kópir astyna aparyp jasyrǵan. Endigi bir áńgime kópir astyna pyshaq suqqan jigitter aparyp tastady deidi. Osy jerde bizdi de eleń etkizgen mynadai gáp taǵy bar. Otyrysta Tanabaimen birge tájik dosy bolypty. Qatty kerisken dostar tóbelesip, jantásilim etken aqyndy kópir astyna aparǵan sol kórinedi. Máiitti izdestirgen týǵan-týysqandary baiaǵy eski kópir astynan taýypty-mys. Birneshe ailar boiy jatyp qap shiri bastaǵan jansyz deneniń moinyna tikensym oralyp jatty deidi. Óz balasy, Tanashy ekenin keiýana sheshesi jyrtyq-jyrtyq, tozýǵa ainalǵan jeidesinen tanyǵan. Úiden shyqqanda ústinde sol jeide bolǵan kórinedi ǵoi. Boljamdar legi osyǵan saiady. Kim bilgen? Qalamdas dostary da dóp basyp aita almady. Aqiqaty sol otyrys sońy ajalǵa sebep bolǵan. Óz tarapymyzdan alyp-qosar dálel bolmaǵandyqtan, ýaqiǵaǵa qatysty pikir bildirýge dármensizbiz. Biz Tanabai Narmanov shyǵarmashylyǵyna qa-tysty qal-qadirimizshe tereńdei ensek degen oidyń jeteginde qolymyzǵa qalam ustadyq…
***
– Ne istep otyrsyz?
– Ajaldyń múiizin sanap otyrmyn.
– Aǵa?
– Áý…
– Poeziiany nege filosofiiaǵa ainaldyrǵylaryńyz keledi?
– Alań kóńilge tynyshtyqtyń úni estilmeidi.
– Saǵyný úshin filosofiia qajet emes qoi!
– Kóńil-kúi talǵamǵa elikteidi, Doshan.
– Proza aqyl-oidyń jemisi, al poeziia she?
– «Pálsápa soqqanǵa úsh býyndy uiqas jaqsy» depti ǵoi bir aqyn.
– Árine, oiǵa din men filosofiia súikenip júredi, biraq, sheshim táýelsiz.
– Ideia – real, uǵym – abstraktsiia, pishin – fýtýrizm!
– Siz nege buǵan osynshama ǵylymi toqtaldyńyz?
– Bilimsizdigimdi jasyrý úshin.
– Sizshe jiliktesek, óleńder sebepsiz týady, áser jasyryn qalady…
– Taǵy bir ádebiet synshysy aitypty ǵoi, «biri oidy uiqasqa, biri tarmaqqa salady» dep.
– Eh, óner halyqtyq bolýdan ketti deńiz.
– Dalidyń shamasy tutas óleńniń jalǵyz jolyn berýge ǵana jetken. Al Mýnk.., al Van Gog…
– …Poetikalyq dinamikany ustaýǵa talpynǵan.
– Islamda, «On kúnániń toǵyzy tilden» degen támsil bar. Oi kúnási she?
– …
– Óleńge senesiń be, áli?
– … joq..
– Elýdi eńsergen jazýshylaý kisimen áńgimelestim kún ilgeri. Óleńge senem dep ózeýreidi. Kúlkili!
– Bir dosym ózi ǵashyq boijetkenniń terezesiniń túbine baryp, Muqaǵalidyń óleńin oqyp sezimin bildirdi kóp kózinshe.
– Sosyn?
– Mazaq boldy.
– Doshan, eń qaýipti sát áser ústindegi sát…
– «Arýanań jerise eger…
Kelise gór, qaita oral».
– «Jerimeidi jeriń senen,
Jetimderge aita bar…»
– Sánqoi sulýdyń qasyndai sirep baramyz.
– …
– Sońǵy kezde ekeýmiz áńgime aitsaq, batystan jel esetin bopty, aǵa.
– Joq, bizdiń únimiz qobyzdyń kómeiinde…
***
Olar ózderi túsinbeitin dúnieler jaiynda áńgime órbitkendi unatatyn. Olardyń bar qateligi sanaly túrde jasaldy. Pispegen oidyń tolǵaǵy basym edi olarda. Jastary sol Tanabai qaitqan shamada. Biraq, sanalary máńgi jasyl ormandardaǵy kóleńkelerdei qoiý tartqan. Erte, tym erte. Iá, qazirgi, sońǵy býyn aqyndarda erte eseiýge degen qushtarlyq ia asyǵý bar. Ásirelegende jaryq jyldamdyǵymen zýlaǵan aqparat aǵymyndaǵy zamana kóshimen jarysý shyǵar. Múmkin, dáýir talǵamynan ozyp jol silteýge, baǵdar berýge asyǵý ma?! Bul osy zamanǵy jas aqyndardyń analizi, bolǵanda da jeke bizdiń pikir.
Al, Tanabai Narmanov poeziiasy – shanaǵyna shań qonbaǵan qońyr únniń ózi ǵoi. Mazmun bar da, pishin bar; oilaý bar da, aitý bar. Hákimniń otyz jetinshisinde «Kóńildi, kórikti oi aýyzdan shyqqanda óńi qashady», dep keletin támsil bar. Áýseleńdi baiqar tus ta osyndaida jarq ete qalady. Formalyq izdenistiń ápendilikke uryndyrý yqtimaldylyǵy kemerinen tógilgen aqiqattyń bir parasy. Tanabai aqynnan mazmunnyń jalańashtyǵynan qashý, qaýip kórgen kirpidei jiyrylý baiqalady. Oiymyzdy aishyqtai túsý úshin jetpisinshi jyldarǵa sheginis jasaiyq. Kommýnizm ornaýyna sengen qoǵamda jiyrmadan endi asqan balanyń sanasynda áldeqandai ózge shyndyqtyń, meńireý dalanyń qý medienge ainalyp bara jatqanyn sezingen aiadai túisiktiń sańylaýy ǵana bar. Sol sańylaýdan burqyraǵan jyr tútini túzý shyǵypty. Sol aqynnyń jyrlary jýsan bop búrlese, dalanyń maqamyn tamsaǵannan shyǵar da.
T.Narmanov – erte úzilgen úmit. Bul jóninen kelgende, álem ádebieti tarihynda, óz ádebietimizde de mezgilinen buryn qyrshyn ketken bozdaqtar barshylyq. Oǵan dáiek úshin uzynsonar tizim keltirýge de halimiz jetedi. Olardyń shyǵarmashylyq laboratoriiasy men ómir súrgen qoǵamyn nysanaǵa alyp, salystyra kele qarastyrý tájiribesi taǵy bar. Asyly, Tanabai qaldyrǵan poeziiany jastyq ólshemge salyp zertteý ábestik. Sátinde sýretshilerge júgineiik. Joǵaryda keltirilgen dialogta Dali kartinalaryna qatysty pikir aitylyp qalady. Bizdiń oiymyzdyń da osyny meńzeitinin atai ketkenimiz abzal bolar. Ol oidyń izine túsedi de, keskinge kóbirek bet buryp ketedi. Tutas dinamikany, boiaýlar álemindegi psihologiialyq reńkti jandy zatqa ainaldyrý mazmun jaǵyndaǵy sýretkerlerdiń obektisi. «Túsiniksiz, beimaǵlum qubylysty túsinikti jazatyn poeziia bar, fýtýrizm», – dep G.Adamovich beker aitpaidy. Mundaǵy gáp tek pishin tóńireginde emes, mazmunǵa da júk salǵan. Tanabai aqyndy osy turǵydan qarastyrý lázim sekildi.
Postimpressionist Vinsent Van Gogtyń «Qyrma bas avtoportretin» (Pol Gogenge arnalǵan. Qyrkúiek, 1888 jyl. Arl. Kenep, maily boiaý. 61h50.) esińizge túsirińiz.
Endi T.Narmanovtyń mynadai ataýsyz jyryna úńilińiz:
Kúlimdep aspan kún shyǵa,
Kúzgi mań dala býsandy.
Boz qyraýlarǵa tunshyǵa,
Jýady betin jýsandar.
Qozǵala berip… ún shalyp,
Bozdaýǵa kóshken aq qýrai.
Aq qanat anaý sursha bult
Ainalyp júrgen aqqýdai.
Keremet tańǵy erkelik
Taǵy da keiin serpile,
Tabiǵat endi órtenip,
Enedi sulý kórkine.
Jartastar ǵana, jaryqtyq,
Jalynsyz kúiden bir aýmai,
Keýdesin kókke salyp tik,
Qalǵidy tilsiz jyraýdai.
Men bolsam kúzdiń qalpyna
Tolǵanyp turmyn azdaý shyn.
Ańsaýda janym alqyna
Qańqyldap ushqan qaz daýsyn.
Portrettegi jiren saqal, qyrma bas sýretshiniń onǵa tarta avtoportreti bary belgili. Maily boiaý somdaǵan kartinalardaǵy Van Gogtyń janaryna zer salyp qaraiyq. Birinde minez, birinde úrei, birinde nemquraidylyq, birinde oi ormany, birinde sus… Dáp osy týyndyda ańsaý bar. Aqyn men sýretshiniń birin-biri tapqan tusy! Bálkim sýretshi de «qańqyldap ushqan qaz daýsyn» ańsap turǵan bolar. Muny jasyryn ustap, jumbaqtaýy postimpressionistiń ishki tylsymy. Bul – sheberlik. «Qań-qyldap ushqan qaz» simvoldyq singarmonizmniń dalalyq kórinisi ǵoi. Kóktemin izdeý. Avtoportretke taǵy bir úńilińiz de, Van Gogtyń qai keńistikte, qai maýsymda turǵanyna túisik talshyqtaryn julqi boilańyz. Qyshqyltym jasyl, nurly, jalqyn jasyl. Tabiǵat qaida, maisany jubatqan máiin samal qaida, óler aldy shyrqaǵan óskinniń úni qaida, tomsarǵan jartastar qaida? Munyń bári aqynnyń jyrynda. Aiaqtalǵan týyndyny talqylaý ústinde Van Gog pen Gogen neni sóz etiskenin biz tek oisha elestete alamyz. Óz estetikamyz biiginen, árine.
VINSENT VILLEM VAN GOG 1863 JYLY 30 NAÝRYZDA NIDERLANDYNYŃ GROT-ZIýN-DERT ÓŃIRINDE DÚNIEGE KELGEN. BRIýSSELDEGI KOROLDIK KÓRKEMÓNER AKADEMIIaSYN (1880-1881), GAAGADAǴY SÝRETShI ANTON MAÝVENIŃ JEKE SABAQTARYN (1881-1882), ANTVERPENDEGI KÓRKEMÓNER AKADEMIIaSYNYŃ SÝRETShILER MEKTEBIN (1885-1886) TÁMAMDAǴAN. PEIZAJ, NATIýRMORT, PORTRET JANRLARYNDA QYLQALAM TERBEP, POSTIMPRESSIONIZM BAǴYTYNYŃ NEGIZIN SALÝShYLARDYŃ QATARYNDA ATALADY. ÁLEMDIK KÓRKEMÓNER TARIHYNDA ALTYN ÁRIPTERMEN QALǴAN VAN GOG KEIINGI JAŃA BAǴYTTARǴA JOL AShTY.
KÓRKEMÓNERMEN QATAR ÁDEBIET PEN KINEMATOGRAFIIaNYŃ DA DAMÝYNA YQPAL ETKEN SÝRETKER. 1890 JYLY 29 ShILDEDE FRANTsIIaNYŃ OVER-SIýR-ÝAZ QALASYNDA DÚNIE SALǴAN. SÚIEGI SOL QALAǴA JERLENGEN.
Tolysqan sýretshi jasyl búrkengen keńistikten ózin izdeýge jol ashqysy keldi, albyrt aqyn «men tógilip saǵynam» deidi. Ónerdiń keńistikke umtylý dáýiri júrip jatqan Eýropa jan-jaqty azat edi, al bizdiń dala buǵaýda ol kezeńderde. Taǵy da eskerińiz, bul buǵaý sodan keiin de ǵasyrǵa sozylǵanyn. Sonda da álsin-áli dúmpýler júrip jatty. Qoǵamdyq protsester baiaý, uzaq júzege asyp, halyq sanasynda tek datalar qalatyny da ras. Tanabaidyń shyǵarmashylyǵy jarylys ańsaǵan asaý kezinde short úzildi. Ǵumyry aita beretin «qamshynyń sabynan» uzyndaý bolǵanda, nendei poeziiamen súiinshilener ek?! Iaki, paradoks! Qolda bar qazynanyń ózi áser qýatynan tuldanar ma edi, kim bilgen.
Jiyrmadan endi asqan, múmkindigin tolyq ashpaǵan óspirimniń birdi-ekili shimaiyn múiizi qaraǵaidai sýretkerlermen salystyrý áýmeserlik dep topshylaýyńyz bek múmkin. Túisik sańylaýynyń ashylýy jaspen emes, jetilýmen keledi ǵoi. Al, jetilýge jastyq shaqta da, qarttyqta da qol jetýi yqtimal. Majar kompozitory Rejio Sheresh 1930 jyly melanholiialyq melodiia jazady.
REJIo ShERESh 1899 JYLY 3 QARAShADA VENGRIIaNYŃ ASTANASY BÝDAPEShTTE TÝǴAN. VENGRIIaLYQ PIANIST ÁRI KOMPOZITOR. ÓZDIGINEN DAMYǴAN MÝZYKANT. ShERESh 1930 JYLDARY BÝDAPEShTTEGI «KISPIPA» MEIRAMHANASYNDA PIANINOShY BOP QYZMET ISTEGEN. ÁIGILI «JABYRQAÝ JEKSENBI» ÁNINIŃ AVTORY. AQYN LASLO IaVORANYŃ ÓLEŃINE JAZYLǴAN BUL ÁN – ÁLEMDIK ÁN TARIHYNDA «MAJARLARDYŃ ÓZINE QOL JUMSAÝ ÁNI» DEGEN ATPEN QALDY. 1968 JYLY 11 QAŃTARDA QAIǴYLY JAǴDAIDA KÓZ JUMDY.
Súiiktisimen aiyrylysqan Rejionyń osy «Jabyrqaý jeksenbisi» áýelde «tipten jabyǵyńqy» degen syltaýmen satylymnan qur qalady. Keiinnen prokattalǵan melodiia birden tanylady. Artyna ergen ańyzdyń sebebi de bar edi. Vengriia úkimetin sastyrǵan «Jabyrqaý jeksenbi» ózine qol jumsaý áreketin adam tańdanarlyqtai ósirip jibergen. Birde meiramhana qonaǵy orkestrge osy melodiiany oryndaýyn ótinedi de, tapanshamen atylyp jantásilim etedi; kelesi bir ózine qol salýshy óler aldyndaǵy jazbasyna osy ánniń shýmaqtaryn qaldyrǵan; taǵy birde mólsherden tys dári qabyldap jan tapsyrǵan áieldiń plastinkasynda oinap turǵan. Bul kúnáhar áreket muqym Eýropaǵa tarai bastaǵan tusta Býdapesht biligi tyiym salady «Jabyrqaý jeksenbige». Sezim pernesin dóp basqan áýenge qushtarlyq jan tabiǵatynyń tylsymynda búrkenip jatady emes pe? Sheresh sony tapty. Aqyn áýen syryna basqa qyrynan zer salady:
…Jylap shyqqan kúi jerge muń qaptyryp barady,
Syrqyratyp sabazyń shyndap tilip barady…
Qara jerdi qart kúii qan jylatyp barady,
Qam-qaiǵyǵa batyryp, qansyratyp barady.
Talai jannyń marjanyn tamshylatyp barady…
Kúidiń tilin bilsem dep talailardyń jaryq jalǵandy talaq etip, qadiri joq diýanadai úni estilmei ketti. Býyrqanǵan ishki qýatty tópeletip shyǵara almaý, býlyqqan únniń kómeige keptelýi barlyq daryndardyń táleiindegi estelik. Sol kómeige keptelip, aqtarylmai, shaiqalyp baryp tunshyqtyrǵan qýat talailardy da ómirem qaptyrdy-aý…
Kel, kel óleń! Ońtústikten oi shuǵylasymen kel. Kel, kel óleń! Soltústikten sezim shuǵylasymen kel. Kel, kel óleń teristikten túnekti túre kel. Kel, kel óleń! Kúngeiden qońyrlyqty ańsata kel. Nar idirgen kúige kim ie? Zamana ma?! Ol kúige baýyr baspaǵan… Sher tolqytqan jyrǵa kim ie? Zamana ma?! Ol jyrǵa baýyr baspaǵan… Sóz, sóz, árýaqty sóz! Talaiyń kimge sert…
Bekzat Smadiiar
