بٷگٸندە قازاقستان مەديتسيناسى العا ٸلگەرٸلەپ, مەديتسنالىق قىزمەت كٶرسەتۋ دە, مەديتسينالىق بٸلٸم بەرۋ دە ناقتى جولعا قويىلا باستادى. بۇل سٶزٸمٸزدٸڭ دەلەلٸ, س.اسفەنديياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى تالعات نۇرعوجين مەديتسينالىق بٸلٸم بەرۋ مەن كٸرٸكتٸرٸلگەن مەديتسينانى التى جىلدا وقىتىپ شىعۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن بٸلدٸرٸپ جٷر. بٸز وسى ورايدا اتالعان وقۋ ورنىننىڭ باسشىسىن ەڭگٸمەگە تارتىپ, دەرٸگەرلەردٸ دايىنداۋ بارىسىنداعى بٷگٸنگٸ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن سۇرادىق.
– تالعات مىرزا, ٶزٸڭٸز مەديتسينا ماماندارىن وقىتاتىن وقۋ ورنىن باسقارىپ وتىرسىز. جالپى وسى دەرٸگەرلەردٸ دايارلاۋ جٷيەسٸ قالاي جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر?
– بٸزدٸڭ وقۋ ورنىنىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمدارى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى رەفورمالارمەن, باعدارلامالارمەن ٷندەس كەلەدٸ. ياعني بٸلٸمدٸ دە بٸلٸكتٸ مامان دايارلاۋ باستى ماقساتىمىز. سونىمەن بٸرگە دەرٸگەردٸڭ مامان رەتٸندە عانا قالىپتاسۋىن ەمەس, ونىڭ رۋحاني باي, ادامگەرشٸلٸگٸ مول, مەيٸرٸمدٸ بولۋىندا باقىلايمىز. سەبەبٸ دەرٸگەرگە ەڭ باستى وسى قاسيەتتەر قاجەت, بۇل قاسيەتتەرسٸز مەديتسينا العا باسادى دەۋ ٶتە ٷلكەن قاتەلٸك بولار ەدٸ. بٸز ستۋدەنتتەرٸمٸزدٸڭ الدىنا ماقسات قويا بٸلەتٸن, ادامگەرشٸلٸگٸ مول, زييالى, كەسٸبي تۇرعىدا شەبەر, اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى مەڭگەرگەن, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستاناتىن, كەسٸپكەرلٸككە يكەمٸ بار جەنە ادال عالىم بولىپ بشىعۋى ٷشٸن تەر تٶگٸپ كەلەمٸز.
وسى تۇستان مىنانى ايتقىم كەلەدٸ. دەرٸگەردە كەسٸپكەرلٸك بەيٸن بولۋ كەرەك. سەبەبٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بٶلٸنگەن قارجىنى دۇرىس باسقارىپ, وڭ يەگرۋ ٷشٸن بۇل ٶتە قاجەت دەپ ويلايمىن.
قازٸر بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە 20-عا جۋىق وقىتۋشى – شەتەلدٸك. بۇل ٶز ۇستازدارىمىزدىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرٸپ, بەسەكەلەستٸكتٸ ارتتىرۋ ٷشٸن ٶتە دۇرىس قادام ەكەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
– مەديتسينالىق بٸلٸم الاتىن جاستار ٷشٸن تەورييا مەن تەجٸريبەگە قاتار مٷمكٸندٸك بار ما?
– بٸلەسٸز بە, نەگٸزٸ, بٸزدە تەورييا مەن بٸرگە تەجٸريبە, عىلىمي جوبالار قاتار جٷرەدٸ. بۇل سٶزٸمنٸڭ دەلەلٸ ستۋدەنتتەردٸڭ تەجٸريبەگە قاتىسۋى. مەسەلەن, ينتەرناتۋرا مەن رەزيدەنتۋرادا وقيتىندار التى ايعا, بٸر جىلعا وبلىستارعا, اۋداندارعا بارىپ, سول جاقتاعى اۋرۋحانالاردان تەجٸريبەلٸك ساباقتان ٶتەدٸ.
– ال تٶمەنگٸ كۋرستار ٷشٸن تەجٸريبەدە قانداي مٷمكٸندٸكتەر قاراستىرىلعان?
– تٶمەنگٸ كۋرستاعىلار حوسپيسكە, مورگكە, پاتولوگييالىق-اناتومييالىق تەكسەرۋ ورتالىقتارىنا دا بارادى. بولاشاق مامان ونى كٶرٸپ, بويىن ٷيرەتۋٸ كەرەك. وسىلاردىڭ بارلىعى نەگٸزگٸ تەجٸريبە جٷزٸندە ٶتەدٸ. سوسىن ەر كۋرستىڭ سوڭىندا جازعى تەجٸريبە بار. ول بٸر ايعا سوزىلادى. وندا مەيٸربيكەلٸك كٶمەك كٶرسەتۋ بەيٸنٸن ارتتىرادى. قالاداعى جٷزدەن استام كلينيكادا كافەدرالارىمىز ورنالاسقان. ولار بٸزدٸڭ دەرٸس بەرەتٸن ورتالىقتار بولىپ سانالادى. سوندىقتان تەورييادان تەجٸريبەمٸز قالىس قالىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن.
– ايتىڭىزشى, الىس ايماقتاعى دەرٸگەر تاپشىلىعىن قالاي شەشۋگە بولادى دەپ ويلايسىز?
– الىس ايماقتارداعى دەرٸگەر تاپشىلىعىن شەشۋ مەسەلەسٸندە ٶتكەن جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن 541 تٷلەگٸمٸزدٸ تٷرلٸ وبلىستارعا جٸبەردٸك. ونىڭ ٸشٸندە الماتى وبلىسىنا – 230 ادام, اتىراۋ وبلىسىنا – 28, تٷركٸستان وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسىنا – 45, جامبىل وبلىسىنا – 44, باتىس قازاقستانعا – 13, قىزىلوردا مەن ماڭعىستاۋعا دا سولاي, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنا 11 ادام اتتاندى. سونىڭ ٸشٸندە 450-دەن استامى اۋىلدىق جەرلەرگە دەرٸگەر بولىپ ورنالاستى.
– قايدا باراتىنىن جاس ماماننىڭ ٶزٸ تاڭدادى ما? ەلدە گرانت نەمەسە كۆوتادا وقىعان ستۋدەنتتەرگە مەملەكەت مٸندەتتەيدٸ مە?
– ولاي بٶلە المايتىن ەدٸم. سەبەبٸ ايماقتارعا جۇمىسقا كەتكەن تٷلەكتەر ٸشٸندە كۆوتامەن وقىعاندار دا, كۆوتاسىز وقىعاندار دا بار. دەگەنمەن بٸر نەرسەنٸ ايتقىم كەلەدٸ. كەز كەلگەن ماماندىقتى گرانت نەمەسە كۆوتا نەگٸزٸندە بٸلٸم العان جاستار, قوعامعا قارىزعا وقىعان دەر ەدٸم. سەبەبٸ مەملكەتتەن بٶلٸنەتٸن گرانت, كۆوتا دەگەندەر قاراپايىم حالىقتىڭ اقشاسى, جۇرتتىڭ سالىق رەتٸندە تٶلەگەن قاراجاتى. مۇنى بٸز قوعامنان قارىز الىپ بٸلٸم الدىق پا, سونى قايتارۋ كەرەك دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ياعني حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدٸ ايتىپ وتىرمىن. بۇل دەرٸگەرلەرگە عانا ەمەس, كەز كەلگەن ماماندىقتى الىپ شىققان تٷلەكتەرگە قاتىستى ەكەنٸن تاعى بٸر اتاپ ٶتەيٸن.
– ينتەرناتۋرا مەن رەزيدەنتۋراعا وقۋعا تاپسىراتىن تٷلەكتەردٸڭ قاي سالاعا ماماندانعانى جٶن?
– بٸزدە بەس كۋرستى بٸتٸرگەن ستۋدەنت ديپلوم الادى, بٸراق مامان رەتٸندە ەشقايدا جۇمىسقا ورنالاسا المايدى. تٸپتٸ قاراپايىم بيولوگييا پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ رەتٸندە دە قىزمەت ەتە المايدى. سوندىقتان ديپلوم العان سوڭ بارلىعى ينتەرناتۋراعا كەتۋٸ كەرەك. ول ەكٸ جىل. ينتەرناتۋرانى بٸتٸرگەننەن كەيٸن عانا جۇمىس ٸستەي الادى. بٸراق بۇل دا تولىق ماماندىق رەتٸندە سانالمايدى. سوسىن رەزيدەنتۋراعا بارۋىنا بولادى. وسىنىڭ بەرٸن ەسكەرە كەلە, بٸز التى جىلدىق كٸرٸكتٸرٸلگەن مەديتسينالىق بٸلٸم جٷيەسٸن قولعا الدىق.
– سوندا التى جىلدىق كٸرٸكتٸرٸلگەن مەديتسينالىق بٸلٸم جٷيەسٸ دەگەن قالاي بولادى?
– ول ەۋروپا ەلدەرٸندە, ازييا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ەلدەردەگٸ نەگٸزگٸ ستاندارت. بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەت ەلەمدەگٸ 116 وقۋ ورنىمەن بايلانىس ورناتقان. ولاردان بٸزگە اكادەمييالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسىمەن ستۋدەنت الماسۋ تۋرالى ۇسىنىس كەلەدٸ. بۇل جاقسى تەجٸريبە. بەسەكەگە قابٸلەتتٸ مامان دايارلاۋعا ٷلكەن كٶمەگٸن تيگٸزەدٸ. بٸراق بۇل جەردە بٸر گەپ بار. بٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ ستاندارتى ەۋروپانىڭ نەمەسە باسقا ەلدەردٸڭ ستاندارتىنا سەيكەس كەلمەيدٸ. وقۋ باعدارلامالارى الشاق بولعاندىقتان, شەتەلدە وقىپ كەلگەن بالالار مۇنداعى جابىلماعان وقۋ كرەديتتەرٸن جازدا جابۋعا تيٸس. بۇل بٸلٸمگەرگە ارتىق اۋىرتپالىق. سوندىقتان بٸز ەۋروپالىق نەگٸزگٸ ستاندارتقا كٶشٸپ جاتىرمىز. سوندا بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ وقۋ جوسپارىمىز ولارمەن بٸردەي بولادى. سوسىن ستۋدەنت التى جىلدى وقىپ بٸتكەننەن كەيٸن, ارى قاراي رەزيدەنتۋراعا وقۋعا تٷسە الادى. ال رەزيدەنتۋرا نەگٸزٸ وقۋ ەمەس, تەجٸريبە. بٸلٸمگەر جۇمىس ٸستەي جٷرٸپ, وقۋى كەرەك. مىسالى, شەتەلدەردە رەزيدەنت دەرٸگەر دەگەن تٷسٸنٸك بار. ونىڭ قۇقىقتىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار. بٸزدٸڭ رەزيدەنتتەردٸڭ ەشقانداي قۇقىقتىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوق. ال ولار جۇمىس ٸستەسە, تاپشى ماماندىقتار دا ازايار ەدٸ.
– دەرٸگەرلەردٸڭ ەتيكا نورمالارىن ساقتامايتىنى جٶنٸندە شاعىمدانىپ جاتاتىندار بار. ال سٸز جوعارىدا ماماندانۋدان بٶلەك ادامي تۇرعىدان دا تەربيەلەيمٸز دەپ ەدٸڭٸز?
– ەرينە, ستۋدەنتتەرگە ناۋقاسپەن قارىم-قاتىناس ەرەجەلەرٸن وقىتاتىن پەن بٸرٸنشٸ كۋرستان باستاپ ٶتكٸزٸلەدٸ. دەگەنمەن, بۇل جەردە سىرتقى فاكتورلاردىڭ دا بار ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ياعني كەيدە دەرٸگەردٸڭ جۇمىسىنا كەدەرگٸ بولاتىن جاعدايلار دا كەزٸگۋٸ مٷمكٸن. الدىنا كەلگەن قانشاما اداممەن جۇمىس ٸستەيتٸن دەرٸگەر دە ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان ادام, ونىڭ دا جٷيكە جٷيەسٸ شارشايدى. بٸراق ادامدار دەرٸگەرلەرگە روبوت سيياقتى قارايدى. بٸز وسىنداي كٶزقاراستان ارىلمايىنشا, دامىپ كەلە جاتقان مەديتسينانىڭ جەتٸستٸكتەرٸن كٶرمەيمٸز. سوندىقتان ەر ادام ٶزٸنەن باستاسا ەكەن دەيمٸن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
ينديرا سەتٸم
