بٷگٸنگٸ كٸتاپ ساۋداسى
كەزٸندە مٷمكٸن بولعانىنشا ەلەم ەدەبيەتٸن قاداعالاپ وتىرۋشى ەدٸك. بۇل جەردە ەسكەرتە كەتەتٸن بٸر جايت بار. مەن, زامانىندا شەت تٸلدەردٸ مەڭگەرە الماعان قازاق جازۋشىلارىنىڭ ەۋلەتٸنەنمٸن. باتىستىڭ, شىعىستىڭ كلاسسيكاسىن تٷپنۇسقادان وقي المادىق, تٸل بٸلمەگەندٸكتەن. الايدا, كەم-كەتٸگٸمٸزدٸ ورىسشا وقىپ تولتىردىق, سەبەبٸ, ورىس مەدەنيەتٸ ەلەمدەگٸ ٷيرەنۋگە, يگەرۋگە تاتيتىننىڭ بارلىعىن قاداعالاپ, ٷيرەنٸپ, يگەرٸپ وتىراتىن سەرگەك مەدەنيەت. سول سەبەپتٸ بٸز ەلەم مەدەنيەتٸنٸڭ باستى قۇبىلىستارىن ورىسشا وقىپ تانىدىق.
ۇلى مەدەنيەت قانداي دا بولماسىن ەلەۋمەتتٸك فورماتسييانى ٶزٸنٸڭ پايداسىنا اسىرادى. ورىس مەدەنيەتٸ, ەدەبيەتٸ سوتسياليزم كەزٸندە دە الدىڭعى قاتارلى مەدەنيەت بولدى, ەدەبيەت بولدى, ەلەۋلٸ كەمشٸلٸكتەرٸنە قاراماستان. ال سوتسياليستٸك جٷيە كٷيرەپ جاڭا ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمعا كٶشكەننەن كەيٸن, تاعى دا بيٸككە شىقتى. بٸز بۇل جەردە رەسەيدەگٸ كٸتاپ ٶندٸرٸسٸن عانا ايتىپ وتىرمىز. رەسەيدٸڭ كٸتاپ ساۋداسى جٷيەسٸنەن ارتىلىپ قالعان, بٸزگە, قازاقستانعا ەكەلٸنٸپ, ساتىلىپ جاتقان قيقىم-سيقىمىنىڭ ٶزٸ ۇشان-تەڭٸز ەدەبيەت. بٷگٸنگٸ رەسەيدٸڭ اۋدارما مەكتەبٸ – ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ مەكتەپ. ەستۋٸمٸزشە ەلەمدەگٸ بٸر دە بٸر ەل ورىستارداي اۋدارمايدى ەكەن. وسىنشاما كٶپ اۋدارمايدى ەكەن. ەرينە, وسىنشاما ۋاقىت «تەمٸر پەردەنٸڭ» بەر جاعىندا, ەلەمدٸك ەدەبي, مەدەني پروتسەستەن قالىس قالىپ كەلگەن ەلدٸڭ سۋسىنىن قاندىرۋ ٷشٸن كٶپ اۋدارۋ كەرەك. مٸنە, ورىس اۋدارماسىنىڭ قايتادان بەلەڭ الۋىنىڭ سەبەبٸ وسى. الايدا, بۇل جەردە ەندٸ بٸر پروبلەما بوي كٶتەرەدٸ. ورىس اۋدارما مەكتەبٸ شەتەلدٸڭ كلاسسيكاسىمەن قاتار جانرلىق ەدەبيەتتٸ دە كٶپ تەرجٸمالاي باستادى. نەتيجەسٸندە, جاقسىسى بار, جامانى بار – شەتەلدٸڭ ەدەبيەتٸ رەسەيگە تەڭٸز بولىپ اقتارىلدى. بۇرىندارى «وڭاي» ەدٸ, سەبەبٸ مەسكەۋدە وتىرعان ەدەبيەت يەلەرٸ كەڭەس ادامى نەنٸ وقۋ كەرەك, نەنٸ وقىماۋ كەرەك – بارلىعىن سولار شەشەتٸن. سول سەبەپتٸ بٷكٸل ەلەم ەدەبيەتٸ «ۆسەميرنايا ليتەراتۋرا» («ەلەم ەدەبيەتٸ») دەپ اتالاتىن 300 تومدىق سەريياعا سىيىپ كەتتٸ. ەرينە, سەرييانىڭ نەگٸزٸن قالاعان ماكسيم گوركيي ەلەمدٸك ەدەبيەتتٸڭ جارشىسى, ٶتە بٸلٸمدٸ, وقىمىستى ادام بولعان. اتالمىش سەرييا شىنىندا دا ەلەمدەگٸ ەڭ ەلەۋلٸ ەدەبي قۇبىلىستاردى بويىنا سٸڭٸرگەن توپتاما ەدٸ. الايدا, ۇلاڭعايىر ەلەمدٸك ەدەبيەت 300 تومدىق سەريياعا سىيمايتىندىعى اقيقات. بۇنىڭ سىرتىندا بٸزدٸڭ يدەولوگييامىزعا جاققان شەتەلدٸڭ «باقىتتى» اقىن-جازۋشىلارى بولدى. ولاردى توم-توم قىلىپ شىعاراتىن. ال جاقپاعاندارى سىرت قالاتىن. مىسالى, بٸز, جاپوننىڭ كلاسسيك جازۋشىسى يۋكيو ميسيمانى كەشە عانا بٸلدٸك. بەلگٸلٸ قالامگەر ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ قىزى شۇعا, كٶزٸ اشىق, وقىمىستى, بٸلٸمدٸ ادام. قازاق ينتەللەكتۋالدارىن مەسكەۋدٸڭ تراديتسيوناليستەرٸمەن (دەستٷرشٸلدەرٸمەن) تانىس قىلعان وسى شۇعا ەدٸ. يۋكيو ميسيمانىڭ «التىن ساراي» («زولوتوي حرام») رومانىن 90-شى جىلداردىڭ باسىندا الماتىعا العاش الىپ كەلگەن دە وسى شۇعا بولاتىن (بۇل كەزدە الماتىدا جاڭا تۇرپاتتاعى كٸتاپ ساۋداسى ەندٸ عانا قالىپتاسىپ جاتقان, سول سەبەپتٸ اتالعان جاپون كلاسسيگٸنٸڭ الماتىدا اتى دا, زاتى دا جوق بولاتىن, ول كەزدە جاقسى كٸتاپتى جولى تٷسٸپ مەسكەۋگە بارعان ادامدار ارقىلى الدىراتىنبىز). ياعني, قاراپايىمداپ ايتاتىن بولساق, كەڭەس زامانىنداعى بٸزدٸڭ بٸلٸمدٸلٸگٸمٸزدٸڭ, ەرۋديتسييامىزدىڭ جارىمىنان استامى – يدەولوگييالىق بٸلٸمدٸلٸك, يدەولوگييالىق ەرۋديتسييا ەدٸ.
ەندٸ سيستەمانىڭ كٷيرەۋٸمەن بٸرگە جاڭا قۇبىلىس ٶرٸستەپ وتىر. ورىس اۋدارماشىلارى, كٶبٸ قازٸرگٸ الپاۋىت باسپالارمەن شارتقا وتىرعاندار, ەندٸ «تەز وقىلاتىن», «تەز سٸڭٸرٸلەتٸن» توبىرلىق ەدەبيەتتٸ دە كٶپتەپ اۋدارا باستادى. نەتيجەسٸندە قازٸرگٸ تەجٸريبەسٸز وقىرمان وسى نٶپٸر ەدەبي ٶنٸمنٸڭ ورتاسىندا, باعىت-باعداردان ايرىلىپ قالقيىپ تۇر. بۇرىنعى تسەنزور, يدەولوگييانىڭ قىزمەتشٸسٸ بولسا دا تالعامى بار بٸلٸمدٸ ادام بولىپ كەلۋشٸ ەدٸ. ول تسەنزور ەندٸ جوق. ەندٸ ەدەبي اعىمدا كٸم جٶن-جوبا كٶرسەتپەك? وسى جەردە, ەدەبيەتتەگٸ جٶن-جوبانى بٸلەتٸن ادام – سىنشى ەمەس پە, بٸزدٸڭ سىنشىلارىمىز قايدا, دەگەن ساۋال بوي كٶتەرەدٸ. ەلبەتتە, كەڭەس زامانىنداعى سىن تاقىرىبى – ٶتە كٷردەلٸ تاقىرىپ. كەڭەستٸك ەدەبي سىننىڭ جايىن ارنايى, كەشەندٸ ٷلكەن زەرتتەۋلەر ارقىلى عانا تٷسٸندٸرۋگە بولادى. بولاشاقتا بٸزدٸڭ جاس وقىمىستىلارىمىز بۇل كەم-كەتٸگٸمٸزدٸ تولتىرار دەپ ويلايمىز. بٸز بۇل جەردە كەڭەستٸك ەدەبي سىننىڭ جالپى سۇلباسى, بٸتٸمٸ, تابيعاتى جايىندا ٷستٸرت قانا ماعلۇمات بەرۋدٸ جٶن كٶردٸك.
بۇرىنعى سىن
ەگەردە قازان تٶڭكەرٸسٸنە دەيٸنگٸ پاتشالىق رەسەيدەگٸ ەدەبي احۋال مەن تٶڭكەرٸستەن كەيٸنگٸ كەڭەس وداعىنداعى ەدەبيەت جايىن سالىستىرساڭىز, پاتشالىق رەسەيدە بوستاندىقتىڭ ەلدەقايدا كٶبٸرەك بولعانىن بايقار ەدٸڭٸز. پاتشالىق رەسەيدە م.لەرمونتوۆ «قوش بول بەتٸ جۋىلماعان قوجالاق روسسييا, قۇلدار مەن قوجايىنداردىڭ ەلٸ» («پروششاي نەمىتايا روسسييا, سترانا رابوۆ, سترانا گوسپود») دەپ جازعان. «پاتشالاردىڭ تەجٸ دومالاپ جەرگە تٷسەتٸن سول قارالى جىل كەلەدٸ ەلٸ» («پريدەت توت گود, روسسيي چەرنىي گود, كوگدا تسارەي كورونا ۋپادەت») دەپ جازعان. سىنشىل رەاليستٸك باعىتتاعى دەموكراتيياشىل ەدەبيەت رەسەي يمپەريياسىنىڭ بارلىق مەرەزدەرٸن اياۋسىز اشىپ كٶرسەتٸپ وتىرعان. سول كەزدەگٸ ورىس قوعامىن گوگولدەي مازاق قىلعان جازۋشى جوق شىعار. «ٶلٸ جاندارداعى» كاريكاتۋرالىق بەينەلەر ورىس قوعامىندا ەلٸ دە اكتۋالدٸ. دوستوەۆسكيي مەن چەحوۆ, بٸرەۋٸ گروتەسكتٸك, بٸرەۋٸ بييازى مەنەردە ورىس مٸنەزٸنٸڭ ەڭ تۇڭعيىق, تٷنەك سىرلارىن اشىپ, اقتارىپ بەردٸ. بۇنداي سىنشىلدىق, بۇنداي ەدەبيەت, سوۆەت قوعامىندا مٷمكٸن بە ەدٸ? ەرينە, مٷمكٸن ەمەس.
كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنە قاراعاندا كەڭەس قوعامىندا و باستا-اق ەلەۋمەتتٸك پٸكٸر ەسكەرٸلمەگەن ەكەن. فەۆرال رەۆوليۋتسيياسى باستالىپ, لەنين رەسەيگە قايتايىن دەپ تۇرعاندا گەرمانييانىڭ ەسكەري ٷكٸمەتٸنەن باتىس مايداندى كٷيرەتۋ, ورىس يمپەريياسىن قۇلاتۋ جٶنٸندە ەگجەي-تەگجەيلٸ نۇسقاۋ الادى. سول جەردە پرولەتاريات كٶسەمٸ ٶزٸنٸڭ نەمٸس قوجايىندارىنا «بارا سالا ەڭ الدىمەن ەلەۋمەتتٸك پٸكٸردٸ جويامىن. رەسەيدە ونداي نەرسە اتىمەن بولمايدى» دەپ ۋەدە بەرەدٸ.
لەنين ايتقانىن ورىنداپ ۋەدەسٸندە تۇردى. سونىڭ نەتيجەسٸندە بٸزدٸڭ قوعام, بٸزدٸڭ ٶزٸمٸز وسىنداي بولىپ قالىپتاستىق.
كەيبٸر مەدەنيەتتانۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە ساياسي رەجيمنٸڭ قاتالدىعى ەدەبيەت, تەاتر مەن كينونىڭ ٶركەندەۋٸنٸڭ باستى سەبەبٸ بولىپ تابىلادى. بٸردە اسقار اعامىزعا بٸر جاس ەدەبيەتشٸ وسى تاقىلەتتەس سۇراق قويعان. سوندا اسەكەڭ از-ماز ويلانىپ بارىپ, «ولاي بولسا – نە پروبلەما بار? ەزگٸنٸ كٷشەيتسە بولدى, ٶنەر ٶز-ٶزٸنەن جەتٸلە بەرەدٸ. الايدا, مەنٸڭ ويىمشا, تٸپتٸ سولاي بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە سول سيستەمامەن, سول ساياسي رەجيممەنەن تٸرەسەتٸن تالانتتى ادامدار بولۋ كەرەك. قاتال ساياسات مەحانيكالىق تٷردە ٶنەردٸ تۋدىرا المايدى» دەگەنٸ بار ەدٸ. ۆلاديمير ۆوينوۆيچكە بٸر سۇحبات كەزٸندە وسىنداي سۇراق قويىلادى. سوندا ەيگٸلٸ ديسسيدەنت بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدٸ: «قاتالدىق, بولعاننىڭ ٶزٸندە اقىلعا سىيمايتىنداي بولماۋ كەرەك. بەلگٸلٸ دەرەجەدە بوستاندىققا جول بەرٸلۋٸ كەرەك. نيكولاي ٸ-شٸ پاتشانىڭ كەزٸندەگٸ قاتال دەگەن ساياسي احۋالدىڭ ٶزٸندە پۋشكين, لەرمونتوۆ, گوگول, دوستوەۆسكيي, چەحوۆ سيياقتى جازۋشىلار حالىققا ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ ويىن جەتكٸزە الدى. ياعني, پاتشا ٷكٸمەتٸ ٶزٸنٸڭ ساياسي جاۋلارىن, تەرروريستەردٸ اياۋسىز جازالاعانىمەن, ٶنەرگە كەلگەندە تولەرانتتى بولدى. ستاليندٸك بيلٸكتٸڭ ٶنەرگە دەگەن قاتالدىعى شامادان تىس, اياۋسىز ەدٸ. سول سەبەپتٸ تيراننىڭ (ستاليننٸڭ) ٶلٸمٸنٸڭ قارساڭىندا بٸزدە ەدەبيەت تە, تەاتر دا, كينو دا جوق ەدٸ. ٶنەر, ستاليننەن كەيٸنگٸ «جىلىمىق» كەزٸندە بارىپ ٶزٸنٸڭ تٷنەك ۇيقىسىنان وياندى. بٸراق, ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل, شالا-شارپى «ويانۋ» ەدٸ. نەگە بۇلاي بولعانىن, مەن قازٸر تٷسٸندٸرٸپ ايتىپ بەرە المايمىن. مەنٸڭ ويىمشا, قانداي دا بولماسىن جازۋشى, ەگەردە ول از دا بولسا شىندىقتى ايتۋعا نيەتتەنگەن ادام بولسا, ٶز زامانىنىڭ تٸرشٸلٸگٸنەن كٶپتەگەن كەمشٸلٸك, مٸن تابادى. ال بۇل, ٶمٸر شىندىعىن قاعاز بەتٸندە ەمەس, قالاعانىنشا قولدان جاساپ وتىرعان ەمٸرشٸلەرگە ۇنامايدى».
وسى جوعارىدا ايتىلعان جىلىمىققا دەيٸنگٸ ەدەبي سىندى, جالپى ارتكريتيكانى (ٶنەر سىنىن) سىن دەپ ايتۋدىڭ ٶزٸ قيىن ەدٸ. كەڭەستٸك توتاليتارلىق رەجيم ٷش كەزەڭنەن ٶتكەنٸ بەلگٸلٸ. العاشقى كەزەڭ ازامات سوعىسى اياقتالعان 1920 جىل مەن ستالين ٶلگەن 1953 جىل ارالىعىن قامتيدى. 33 جىلدىق بۇل كەزەڭ – جامان تٷستەي ەڭ قورقىنىشتى كەزەڭ. بۇل كەزدە شىندىقتىڭ ٷنٸ ٶشكەن, جالپى وي اتاۋلى سەمگەن. تەك قانا توقتاۋسىز رەپرەسسييا. ماعجان اقىننىڭ سٶزٸمەن ايتساق, «تٷن. تولقىعان قان». بۇل كەزدە كٶركەم سىن تۋرالى ايتۋدىڭ ٶزٸ ەبەستٸك. بارلىق كٶركەم ويدىڭ ورنىن لەنيننٸڭ «پارتييالىق ەدەبيەت» ماقالاسى الماستىرعان. ەدەبيەت قانا ەمەس, جالپى ٶنەر ەۋلەتٸنٸڭ جالعىز يمانشارتى – وسى «كەمەڭگەر» نۇسقاۋ. پارتيياعا, كوممۋنيزم يدەالدارىنا ادالدىق, كٶركەمدٸكتٸڭ ورنىنا جٷرەدٸ. كٶركەم سىن مەنەن تسەنزۋرانىڭ اراسىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق. ەدەتتە تسەنزۋرادان, ودان كەيٸن باسپادان (ول باسپانىڭ ٶزٸنٸڭ يدەولوگييالىق كٷزەتشٸلەرٸ بار) ٶتٸپ جارىق كٶرگەن كٸتاپتان ەشقانداي مٸن تابا المايسىز. سەبەبٸ ول كٸتاپ لەنيننٸڭ ٶسيەتٸنە, كوممۋنيزم يدەالدارىنا ادالدىعىن دەلەلدەدٸ – بولدى. ونىڭ كٶركەمدٸگٸ دە, مۇراتى دا, باتاسى دا, نەسٸبەسٸ دە – وسى. بۇنداي شىعارما تۋرالى بۇدان ارتىق ەشتەڭە ايتۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇدان كەيٸن «جىلىمىق» كەزەڭ كەلدٸ. توتاليتارلىق جٷيە سەل بوساڭسىدى. بۇل كەزەڭدە سىني ويدىڭ العاشقى ٷلگٸلەرٸ پايدا بولا باستادى. ەلبەتتە, بۇندا دا كٶشباسشى – ورتالىقتاعى ەدەبي ۇيىم, رەسەيدٸڭ جازۋشىلارى ەدٸ. سوتسياليستٸك قورادان قانشا جەر ۇزاپ شىعۋعا بولادى – بۇنى باسقالاردان قۇقىعى از دا بولسا ارتىقتاۋ ورىس ەدەبيەتشٸلەرٸ بەلگٸلەيتٸن.
الايدا, «بيۋللەتەننٸڭ ٶزٸن دۇرىس وقي بٸلۋ كەرەك» دەگەندەي, بۇل جەردە دە بايقاۋ كەرەك بولاتىن. «يۋپيتەرگە رۇقسات ەتٸلگەن نەرسە – بۇقاعا رۇقسات ەتٸلمەيدٸ» («چتو پوزۆولەنو يۋپيتەرۋ, تو نە پوزۆولەنو بىكۋ») دەگەن ماقال بار. ورىسقا عانا ايتۋعا بولاتىن نەرسەلەر بار, باسقا حالىقتىڭ ٶنەر ادامدارى بۇل قاتەرلٸ ايماقتان الىسىراق جٷرۋگە تىرىساتىن. بٸراق قالاي بولعاندا دا وسى كەزەڭدە جارقىن ويدىڭ ازىناۋلاق ٷلگٸلەرٸ جارىق كٶردٸ. سودان كەيٸن 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستالعان ەلەۋمەتتٸك بۇلعاق كەزەڭٸ. رەسەي جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ تاريحي مەنٸن ەلٸ كٷنگە دەيٸن مويىنداعىسى كەلمەيدٸ. الايدا, شىندىقتىڭ اتى شىندىق, كەڭەس وداعىنىڭ كٷيرەۋٸنە سەبەپ بولعان ەرەكشە وقيعالار تٸزبەگٸ, وسى, الماتىداعى جەلتوقساننان تامىر تارتادى.
كەڭەس وداعىنان ەركٸم ەرتٷرلٸ ەنشٸمەن شىقتى. ەگەمەندٸ ەل بولعانىمىزعا شيرەك عاسىرداي ۋاقىت, الايدا قازاقتىڭ كٶركەم سىنى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايرىقتا, ەلٸ كٷنگە دەيٸن توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر. بٸزدٸڭ, ەگەمەندٸك تۋرالى تٷسٸنٸگٸمٸز تٷسٸنٸكسٸز. پايىمىمىزشا 1992 جىلى ەگەمەندٸ ەل بولا سالىپپىز. يە, بولا سالدىق. حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان. بٸراق سانامىز ەلٸ ەگەمەندٸ ەمەس. ەگەمەندٸك (بٸز بۇل جەردە رۋحاني ەگەمەندٸكتٸ ايتىپ وتىرمىز), بٸرەۋدٸڭ بٸرەۋگە بەرە سالاتىن نەرسەسٸ ەمەس. قىرىق قۇلاش زىنداننىڭ تٷبٸندە وتىرىپ تا ەركٸن, ەگەمەن بولۋعا بولادى. بەرٸ دە ادامنىڭ ٸشكٸ بوستاندىعىنا بايلانىستى. بٸزدٸڭ كٶركەم سىنىمىز بٸزدٸڭ وسى ٸشكٸ بوستاندىعىمىزدان, رۋحاني ەگەمەندٸگٸمٸزدەن بٶلەك تۇرعان نەرسە ەمەس. دەلٸرەك ايتقاندا ٸشكٸ دٷنيەمٸزدٸڭ ەدەبي سىنداعى كٶرٸنٸسٸ. دەموكراتييالىق مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ دەڭگەيٸ, كٶلەمٸ قانشا بولسا – سونشا عانا دەموكراتييامىز بار. وسى ورايدا باسىمنان ٶتكەن مىناداي بٸر وقيعا ەسٸمە تٷسٸپ وتىر. سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ ٸشٸندە شامامەن ون ەكٸ باسپا تاباق بولاتىن العاشقى پروزامدى «جالىن» باسپاسىنا تاپسىردىم. ايتا كەتەيٸن, «جالىن» و باستا جاس ەدەبي كٷشتەرگە ارنالعان, جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ العاشقى شىعارمالارىن باسىپ شىعاراتىن باسپا بولىپ ۇيىمداستىرىلعان. ٷمٸتٸم مول ەدٸ. قولجازبام باسپادا التى جىل جاتتى. جىل سايىن جابىق رەتسەنزييامەن قۇلاتىلادى, شكافقا سالىنادى, كەلەسٸ جىلعا دەيٸن, ياعني, كەلەسٸ قۇلاتىلعانعا دەيٸن مۇقييات ساقتالادى. مەنٸڭ باعىما وراي سول كەزدە «جالىن» باسپاسىنا, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە بەلگٸلٸ جازۋشى قۇرمانعازى قارامانۇلى كەلدٸ. بٸردە پروزا بٶلٸمٸنٸڭ قولجازبالارىن قاراپ وتىرىپ قۇرەكەڭ مەنٸڭ ەڭگٸمەلەرٸمە ۇشىراسادى. وقيدى. سودان سوڭ بٶلٸم باستىعىن شاقىرىپ الىپ, – مىنا قولجازبانى نەگە التى جىلدان بەرٸ ۇستاپ وتىرسىڭدار? مىناۋ قالىپتاسقان جازۋشى عوي, – دەپ سۇرايدى.
بٶلٸم باستىعى «جابىق رەتسەنزييا» دەگەندٸ ايتقان ەكەن, وعان قۇرمانعازى اعا, «مەن جابىق رەتسەنزييا دەگەنگە سەنبەيمٸن, سەندەر نە قاراپ وتىرسىڭدار, پروزادان حابارلارىڭ بار, تٷپتەپ كەلگەندە رەداكتسييانىڭ ٶز پٸكٸرٸ بار ەمەس پە» دەيدٸ. سونىمەن قولجازبانى ٶندٸرٸسكە دايىنداۋعا جارلىق بەرەدٸ. ايتا كەتەيٸن, پروزا بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى نەمەسە اعا رەداكتورى ما, ەسٸمدە جوق, اتىن قامىسباي دەپ قويايىق, شىندىعىندا جاقسى, يناباتتى ادام ەدٸ. كٶپ ۇزاماي جارىق كٶرە الماي جاتقان ەكٸ اۆتوردى ٷستٸمە قوسىپ, سونىمەن ٷش ادام «ەرتە كەلگەن كٷز» دەپ اتالاتىن ورتاق كٸتاپ شىعاردىق.
ارادا بٸرقاتار جىل ٶتتٸ. ەندٸ ەگەمەندٸ ٶمٸرٸمٸزدەن بٸر مىسال. بٸردە «جۇلدىز» جۋرنالىنداعى قىزمەتٸمنٸڭ كەزٸندە رەداكتسيياعا كەلگەن بٸر اۆتورمەن قاقتىعىسىپ قالدىم. ول اۆتوردى شارتتى تٷردە ايرانباي دەپ الايىق. ەڭگٸمەدەن ەڭگٸمە شىعىپ وتىرىپ, اقىرىندا كەڭەس زامانىندا كٸتاپ شىعارۋدىڭ قانداي قيىن بولعاندىعىن ەسكە تٷسٸردٸك. مەن جوعارىداعى حيكايانى, جالعىز عانا كٸتابىمنىڭ تاعدىرىن ايتىپ بەردٸم. وسى كەزدە جاڭا عانا مەنٸمەن جاراسىمدى ەڭگٸمە ٷستٸندە وتىرعان ايرانباي نٸلدەي بۇزىلعان.
– سەن بايقاپ سٶيلە, باۋىرىم, – دەگەن تٷسٸ بۇزىلىپ, – مەن ونىمەن بٸر باسپادا ٸستەگەم. ول (ياعني قامىسباي) كەرەمەت ادام. تٸلٸڭدٸ تيگٸزبە.
قايران قالدىم.
– مەنٸڭ قولجازبامدى التى جىل استىنا باسىپ شىعارماي وتىرعانىن ايتتىم. بۇل تٸل تيگٸزۋ بولا ما ەكەن? – دەدٸم ٸستٸڭ جايىن تٷسٸندٸرمەك بولىپ.
– ٶتٸرٸك ايتاسىڭ, – دەدٸ ايرانباي. – ونىڭ وندايى جوق. ول كەرەمەت جاقسى ادام.
– مەن ونى جامان ادام دەگەن جوقپىن عوي, بار بولعانى كٸتابىمدى تەجەپ شىعارماي تاستاعانىن ايتتىم, – دەدٸم مەن. – ونىڭ جامان مٸنەزٸن كٶرگەم جوق. ٸزەتتٸ, يناباتتى ادام.
ايرانباي ەندٸ ٸرٸ سٶيلەۋگە كٶشتٸ.
– باۋىرىم, سەن اۋزىڭدى جاپ. نە دەگەن توڭمويىن ادامسىڭ ٶزٸڭ. مەن ايتتىم – بولدى.
كەنەت مەنٸڭ باسىما تاماشا وي كەلدٸ. ايرانباي ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزداعى ەڭگٸمە شىندىعىندا قازاق ەگەمەندٸگٸنٸڭ ەمتيحانى ەكەن. قازاقتىڭ ادام قۇقىعى, سٶز بوستاندىعى, پٸكٸر بوستاندىعى جايلى تٷسٸنٸگٸن وسى بٸر عانا ەڭگٸمەدەن بٸلۋگە بولاتىنىن تٷسٸندٸم. اقىرىن, ەپپەن ايرانبايدى تٷرلٸ تەستتەن ٶتكٸزدٸم. سىناق تاڭعاجايىپ نەتيجە بەردٸ. ەندٸ ايرانبايدىڭ جاراتىلىسى نەمەسە تۇعىرى, نەمەسە تابيعاتى دەيسٸز بە, قىسقاسى ايرانباي دەگەننٸڭ نەدەن تۇراتىنىن ەكٸ اۋىز سٶزبەن ايتىپ بەرۋگە تىرىسايىن.
ايرانباي دٷنيەدە بٸر عانا تانىم, سول تانىمنان ٶرٸستەيتٸن بٸر عانا پٸكٸر بار دەپ بٸلەدٸ. ول – ايرانبايدىڭ تانىمى, پٸكٸرٸ. وعان قارسى كەلۋگە بولمايدى. ونىڭ دوسى ەڭ سوڭعى پودونوك بولۋى مٷمكٸن, بٸراق سەن ايرانبايدىڭ كٶڭٸلٸنە قاراپ ول تۋرالى ەشتەڭە ايتپاۋىڭ كەرەك, ايتساڭ – تەك «جاقسى جاقتارىن» ايتىپ ماقتاۋىڭ كەرەك. ايرانباي جارىقتىق, جٷرگەن جەرٸندە وسى ٶزٸنٸڭ عانا تانىمىن مويىنداتادى. مەنٸمەن دوس بولۋ, ياكي مەنٸمەن بٸر قوعامدا بولۋ دەگەن – وسى دەيدٸ. كٶنسەڭ – وسى, ال كٶنبەسەڭ… ار جاعى – «قازاقشا كٷرەس». زاۋالدىڭ قاي جاقتان كەلگەنٸن بٸلمەي قالاسىڭ. جەنە ەڭ كەرەمەتٸ, ايرانباي دەموكراتيياعا, پليۋراليزمگە, ياعني, پٸكٸر, سٶز بوستاندىعىنا سەنەدٸ.
بٸر كٷنٸ المالى اۋدانىنىڭ ەكٸمشٸلٸگٸنە بارا قالدىم. جۇمىسىمدى تىندىرعاننان كەيٸن, تٷسكٸ ٷزٸلٸستٸڭ كەزٸ ەدٸ, تاماق ٸشەيٸن دەپ اسحاناعا كٸردٸم. اسحانادا بٸرنەشە اداممەن ايرانباي وتىر ەكەن.
– رايىڭنان قايتتىڭ با? – دەگەن ماعان الايا قاراپ.
قامىسبايدى ايتىپ وتىر. كٷلدٸم. رايىمنان قاتتىم دەدٸم. نەمەنەگە كٷلەسٸڭ دەدٸ. لاڭداتىن شاتاق ٸزدەپ وتىر. سٸزگە ەمەس, باسقا بٸر نەرسەگە كٷلدٸم دەدٸم. جارايدى وندا دەدٸ. سىرت كٶزگە – مەن قورقاقپىن. بٸراق ولاي ەمەس. مەن ايرانباي سيياقتى, اسقىنىپ قاتەرلٸ ٸسٸككە اينالعان مەيمانادان قورقام. بيتتەي قارسى پٸكٸر ايتتىڭ – بٸتتٸڭ. بٸتٸسپەيتٸن تابانداسقان دۇشپان تاباسىڭ. ايرانباي عانا ەمەس, كەيٸننەن, وسى, ەگەمەندٸككە, پٸكٸر بوستاندىعىنا, سٶز بوستاندىعىنا, ەركٸندٸككە, ساناسى سارعايىپ, اڭساپ جەتكەن ٶز زامانداستارىمنىڭ, رەتٸ كەلگەندە ادام قۇقىعىن ويلانباي تاپتاعانىن تالاي كٶردٸم. سودان كەيٸن ەگەمەندٸكتٸڭ اۋىلى قازاقتان ەلٸ الىس ەكەنٸن تٷسٸندٸم.
بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ٶنەر سىنىمىزدان, جالپى ٶنەر جايىنداعى تٷسٸنٸگٸمٸزدەن ەلٸ كٷنگە دەيٸن توتاليتاريزمنٸڭ, ستالينيزمنٸڭ جاڭعىرىعى ەستٸلٸپ تۇرادى. جەنە دە, قۇرمەتتٸ وقىرمان, جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن مىسالدان كٶرٸنٸپ تۇرعانداي, بٸزدٸڭ ٶنەر جايلى تٷسٸنٸگٸمٸز عانا ەمەس, قوعام, ادامزات, ادامدىق قۇقىق, تاريح جايلى تٷسٸنٸگٸمٸز, جالپى سانامىز اۋىر سىرقاتقا ۇشىراعان. شەكسپيردٸڭ بٸر دراماسىندا باس كەيٸپكەردٸڭ ايتاتىنى بار ەمەس پە, «بٸز راۋشان دەپ اتايتىن گٷل, باسقا اتپەن دە سولايشا جۇپار شاشىپ تۇرا بەرمەي مە?» دەپ. قۇبىلىستىڭ اتىندا نە تۇر, تەيٸرٸ. ستالين وسىدان الپىس جىل بۇرىن ٶلٸپتٸ. بٸراق ودان نە ٶزگەردٸ? ستالينيزم باسقا اتپەن ەلٸ جاساپ كەلەدٸ. بٸز زورلىقشىل قوعامبىز. ەرقايسىمىز بٸر-بٸر ستالين, بٸر-بٸر فيۋرەرمٸز. قارسى وتىرعان وپپونەنت, ول دا ادام ەكەنٸن, ونىڭ دا بولمىس, ٶمٸر جايلى تٷسٸنٸگٸ بار ەكەنٸن مويىندامايمىز. مەنٸڭ كٶڭٸلٸم ٷشٸن, مەنٸڭ «مەنٸم» ٷشٸن, بولماعاندى بولعان قىل, بولعاندى بولماعان قىل دەيمٸز. كٶركەمدٸك تانىمى, ەستەتيكالىق وي-تالعامى بٸزدەن بٶلەك ادامدى, جەر قىلىپ جەڭۋ بىلاي تۇرسىن, ٶلتٸرٸپ تاستاعىمىز كەلٸپ تۇرادى.
وسى اۋىرۋ, ستالين زامانىندا تۋىپ-ٶسكەندەرمەن بٸرگە كەتسە ەكەن دەپ تٸلەۋشٸ ەدٸك. ولاي بولمادى. ٶكٸنٸشكە وراي, جوق, ٶكٸنٸشكە وراي ەمەس, سورىمىزعا, بۇل مەرەز بٸزگە دە جۇققان ەكەن. بٸر وقيعا ەسٸمە ورالادى. ٶتكەن جىلدارى بٸر جاس اقىننىڭ ٶلەڭ ٶرنەگٸن تالداپ, كٶلەمدٸ ماقالا جازدىم. ارادا بٸراز ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن «اباي.كز» سايتىندا مەنٸڭ قاتىسۋىممەن ينتەرنەت-كونفەرەنتسييا ٶتكٸزٸلدٸ. سول كونفەرەنتسييادا اتالعان ماقالا ايىپ-ايبانا بولىپ الدىمنان شىقتى. ساۋالدىڭ بارلىعى «نەگە ماقالا جازاسىز» دەگەنگە سايادى. تاڭ-تاماشا قالدىم. بٸزدٸڭ ۇرپاق, «اعالار بٸز تۋرالى نەگە جازبايدى, نەگە ەلەمەيدٸ, نەگە باتاسىن بەرمەيدٸ» دەپ كٷيزەلۋشٸ ەدٸك. ال بٷگٸنگٸ جاس ۇرپاق «سٸز نەگە بٸز تۋرالى ماقالا جازاسىز, بٸزدٸ نەگە ەلەپ-ەسكەرەسٸز, نەگە باتا بەرەسٸز» دەپ كٷيزەلەدٸ.
ەرينە, مەن بٸرەۋدٸڭ نۇسقاۋىمەن جازاتىن ادام ەمەسپٸن. جاستاردىڭ بۇل «پٸكٸرٸن» ٷستەلٸمنٸڭ تٷپ جاعىنا ىسىرا سالدىم. دەرەك بولىپ تۇرا بەرسٸن. كەيٸن كەرەك بولادى.
سۇلۋلىقتا ويانۋ
وسى, ٶلەڭ دەگەن نە? تالعام دەگەن نە? جاڭا ٶرنەك, جاڭالىق دەگەن نە?
كۆانتتىق فيزيكانىڭ پايعامبارلارى س.ۆاينبەرگ, س.حوكينگ, «عىلىم اقىر-سوڭىندا جاراتىلىستىڭ بارلىق سىرىن تٷسٸندٸرٸپ بەرە الاتىن بٸرتۇتاس, بٸر عانا تەوريياعا كەلەدٸ» دەگەن پٸكٸر ايتادى. «وسىدان كەيٸن ادام شىن مەنٸسٸندە بولمىستىڭ ەمٸرشٸسٸنە اينالادى. وسىدان كەيٸن بٸزدٸڭ ٶركەنيەتتٸ ەشقانداي اپات كٷيرەتە المايدى». ەر سٶزٸنە جاۋاپ بەرەتٸن ۇلى عالىمداردىڭ پٸكٸرٸ وسىلاي.
مەن دە ارماندادىم. ٶنەردەگٸ تٷرلٸ اعىمداردى, تٷرلٸ تٷسٸنٸكتەردٸ تاتۋلاستىرىپ, باسىن قوسىپ, اقىرىندا ەشكٸم كٷمەن كەلتٸرە المايتىن, مەدەنيەتتٸڭ, ٶنەردٸڭ بارلىق قۇبىلىستارىن تٷسٸندٸرٸپ بەرە الاتىن بٸر عانا تەورييا جاسالسا دەپ ارماندادىم.
كٶپ وقىدىم. ۇققانىم, ەر عاسىردىڭ, ەر قوعامنىڭ, ەر قابيلانىڭ ٶنەر, مەدەنيەت جايىنداعى ٶزٸنە عانا تەن تٷسٸنٸكتەرٸ بولادى ەكەن. جىلجىپ ۋاقىت ٶتتٸ. ەسەيدٸم. وسى كەزدە العاشقى ۇققانىمنىڭ بارلىعى سىرت كٶرٸنٸس ەكەنٸن تٷسٸندٸم. ەلەم مەدەنيەتٸندەگٸ قيساپسىز اعىمدار, تٷسٸنٸكتەر, يدەال-اڭسارلار, جٷزدەگەن «يزمدەر» تٷپتەپ كەلگەندە بٸر عانا مەدەنيەتتٸڭ, بٸر عانا ۇلى رۋحتىڭ تٷرلٸ قالپى, قىرى, ەرقانداي كٶرٸنٸسٸ ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ.
سٶز قۇرعاق بولماس ٷشٸن بٸر-ەكٸ مىسال كەلتٸرەيٸن. قىتاي مەدەنيەتٸندە «ين» مەن «يان» دەگەن ەكٸ تٷرلٸ ەنەرگييانىڭ تەپە-تەڭدٸگٸ جايىندا ايتىلادى. ورىستىڭ عالىمدارى وسى ەكٸ ەنەرگييانىڭ بٸرٸ – كٶمٸرقىشقىل گازى, بٸرٸ – وتتەگٸ ەكەنٸن انىقتاعان. وسى ەكٸ ماتەرييانىڭ جاراسىمى ادامنىڭ اعزاسىن, ساناسىن, كٶڭٸل-كٷيٸن تەپە-تەڭدٸكتە ۇستايدى. ال ادامنىڭ ٸشكٸ جاراسىمى سىرتقى دٷنيەگە ەسەر ەتەدٸ. وسىلايشا قوعام جاراسىم تابادى. تٸزبەك – عارىشتىق جاراسىمعا دەيٸن جالعاسادى.
جاپونداردا «سابي» دەپ اتالاتىن ەستەتيكالىق مەكتەپ بار. قىسقاشا ايتقاندا, قاتىگەز كٶرٸنٸستەردٸ تاماشالاۋ داعدىسى. تەڭٸزدەگٸ كەمەنٸڭ ٶرتەنٸپ سۋعا باتىپ بارا جاتقانى دا سۇلۋلىق. ال بٸزدٸڭ ەتوستا (مەن بۇل جەردە باتىرلار جىرى ياكي باسقا جەكەلەگەن قۇبىلىستى ايتىپ وتىرعام جوق) بۇنداي ەستەتيكادان اياق الىپ جٷرگٸسٸز.
دەمەك, مەدەنيەتتەردٸڭ اراسىنداعى قايشىلىق, تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك, كٶپ جاعدايدا, بار بولعانى ەرٸپكە عانا تالاسۋدىڭ, تەرمينولوگييالىق تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتٸڭ عانا كٶرٸنٸسٸ ەكەن. دەمەك, اقىرسوڭىندا ادامزات بالاسىن تاتۋلىققا ەكەلەتٸن بٸرتۇتاس تەورييا مٷمكٸن ەكەن…
بۇل تەورييا ٶنەردەگٸ, جالپى مەدەنيەتتەگٸ تٷرلٸ ۇلتتىق مەكتەپتەردٸ جاقىنداستىرىپ قانا قويمايدى, بۇل تەورييا, تٷپتەپ كەلگەندە ادام اتتى قابيلانىڭ بارلىعىن بٸر-بٸرٸمەن تۋىستاستىرادى. ەرينە, اسىرىڭقىراپ ايتقان, الايدا اسقاق رومانتيكالىق پافوسىن الىپ تاستاساڭىز, اتالمىش تەورييانىڭ شىندىقتان اسا الشاق كەتپەيتٸنٸن بايقايسىز.
جاۋلىق جوق – تەك قانا تٷرلٸ راكۋرس بار. ادامدار بٸر-بٸرٸنە دۇشپان ەمەس – شىندىقتى, اقيقاتتى پايىمداۋداعى تٷرلٸ تۇعىر, پوزيتسييا عانا بار. سەنٸڭٸز, سەنبەڭٸز – سوڭعى ٶنەر تەورييالارى وسىلاي دەيدٸ.
مٸنە, وسى تەورييالارعا سٷيەنە وتىرىپ ايتارىمىز: ٶنەر دەگەنٸمٸز (بۇل جەردە پوەزييا, سۋرەت, نەمەسە مۋزىكا دەپ, تٷرلٸ جانرلاردىڭ اراسىن بٶلمەي-اق قويايىق) – سۇلۋلىقتا ويانۋ.
باتىستىڭ بٸر ۇلى ويشىلىنىڭ ايتقانى بار, «ەگەردە ەلدٸڭ بارلىعى بٸردەي ويلاسا, وندا ەشكٸم ەشتەڭەنٸ ويلاپ جٷرگەن جوق, ەشكٸمنٸڭ باسىندا ەشقانداي وي جوق دەگەن سٶز» («ەسلي ۆسە دۋمايۋت وديناكوۆو, زناچيت نيكتو نە دۋماەت») دەپ. كەڭەس زامانىندا توقتاۋسىز رەپرەسسييانىڭ كٷشٸمەن ويدىڭ بارلىق دەرەجەسٸ بٸر عانا دەڭگەيگە كەلتٸرٸلدٸ. نەتيجەسٸندە, بٷكٸل قوعام بٸر-اق ادام بولىپ شىقتى. ويىندا ەشقانداي الالىق, كٷمەن, تٷيتكٸل جوق جالعىز ادام. ال شىندىعىندا, بۇل باسىندا ەشقانداي وي جوق جالعىز ادام ەدٸ. تيٸسٸنشە, ەلدٸڭ بارلىعى بٸردەي ويلاعاندىقتان – بٸردەي جازدى. بۇنى ەدەبيەتتە «مونوستيل» دەيدٸ. ال جازۋ – ويدىڭ تٸكەلەي كٶرٸنٸسٸ بولعاندىقتان, تٷپتەپ كەلگەندە ەشكٸم ەشتەڭە جازعان جوق دەسە دە بولعانداي. ەرينە, توننالاعان قاعاز, كەسپەك-كەسپەك سييا جۇمسالدى. الايدا, قوعامدا ەشقانداي وي قوزعالىسى بولماعاننان كەيٸن بۇنداي جازۋدىڭ بارى دا, جوعى دا – بٸر ەسەپ.
سونىمەن, بٷكٸل قوعام وياۋ جٷرٸپ ۇيقىدا. مٸنە, وسىنداي كەزدە, تىلسىم ۇيقىدا جاتقان ادامزاتتان بٸر ادام ويانادى. ول ادام قوعامداعى ەركٸندٸك دەگەننٸڭ, شىندىعىندا كٸسەن ەكەنٸن, ادامنىڭ ەزگٸدە وتىرعانىن, اسپاننىڭ كٶك ەمەس – سۇر ەكەنٸن, قىسقاسى, دٷنيەدەگٸ بار شىندىقتى كٸرەۋكەسٸز, بوياماسىز كٶرەدٸ. مٸنە, وسى ادامدى اقىن دەڭٸز.
ٶنەر دەگەن, «سۇلۋلىقتا ويانۋ بولسا», ازاپ پەن كٸسەن, سۇر اسپاندا نە سۇلۋلىق بار دەرسٸز. بۇعان ايتارىمىز, ازاپتاعى ادامنىڭ قايعىسىنا يٸلۋ – ٶنەردٸڭ بٸر مٸنەزٸ, سۇلۋلىقتىڭ بٸر پاراسى بولىپ تابىلادى.
قوعامدى باسىپ جاتقان ۇيقىدان ويانۋ – جاڭا تٸلدە, جاڭا تٸلدٸك شىندىقتا ويانۋ دەگەن سٶز. ۇمىتپاسام, يوسيف برودسكييدٸڭ «پروسنۋتسيا ۆ يازىكە», ياعني «تٸلدە ويانۋ» دەگەن تەرمينٸ بار. مٸنە, وسى كٷنٸ كەيبٸر جاس قالامگەرلەردٸڭ جاساپ جٷرگەن تٸلدٸك ەكسپەريمەنتتەرٸنٸڭ مەن-ماعىناسى, قىسقاشالاپ ايتقاندا – وسى.
الايدا, بۇل جەردە دە ارنايى تٷسٸندٸرۋدٸ قاجەت ەتەتٸن بٸر جايت بار. بۇل گرافومانيياعا قاتىستى تٷسٸندٸرمە. تەرميننٸڭ سەمانتيكاسى: «گرافو» نەمەسە «گرافيكا» – «جازۋ», «مانييا» – «اۋىرۋ». ياعني, «جازۋدىڭ اۋرۋى» «جازباسا وتىرا المايتىن سىرقات». «گرافومان – ەدەبيەتكە ەڭ ادال ادام» دەگەن افوريزم بار. گرافومان ەشقاشان جازعان دٷنيەلەرٸنە قالاماقى سۇرامايدى. اقىسىز-پۇلسىز جازادى. ەدەبيەتتٸڭ ٶركەندەۋٸ توقتاپ قالسا دا گرافوماننىڭ جازۋى توقتامايدى.
ەدەبيەتتە, بٸر جازۋ ەدٸسٸنەن باسقا بٸر ەدٸسكە اۋىساتىن, «يزم»-نەن, «يزم»-گە كٶشەتٸن كەزەڭگە تەن داعدارىس, توقىراۋ گرافومانيياعا جات. گرافومان كٷيزەلٸستٸڭ نە ەكەنٸن بٸلمەيدٸ جەنە ەڭ كەرەمەتٸ – گرافومانييادا دا ٶسۋ, جەتٸلۋ بار. «شەبەرلٸكتٸڭ» شىڭدالۋى بار. بٸراق, جوعارىدا ايتىلعان افوريزم – جەتٸپ ايتقان سٶز ەمەس. سەبەبٸ, گرافومان, ەدەبيەتكە ەمەس – جازۋعا عانا ادال. ال جازۋ مەن ەدەبيەت بٸر-بٸرٸنە تەڭ كەلە بەرمەيدٸ.
ول ٷشٸن جازۋ پروتسەسٸنٸڭ ٶزٸ عانا, قالامنىڭ استىنان قيقى-جيقى ەرٸپتەردٸڭ پايدا بولۋى عانا قىزىق, قىمبات. ول ٷشٸن ەرٸپتٸڭ پايدا بولۋى – جاراتىلىستىڭ باستالۋىمەن بٸردەي قۇبىلىس. ەرينە, گرافومانييا ادام تابيعاتىنان تىس تۇرعان كەزدەيسوق نەرسە ەمەس. سيوماتيكا عىلىمىنىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, ادام ٶز ٶمٸرٸندە ادامزاتتىڭ جاراتىلۋى مەن ودان كەيٸنگٸ ٶسٸپ-ٶركەندەۋ تاريحىن قايتالايدى.
ياعني, ادامزاتتىڭ جٷزدەگەن مىڭ, نەمەسە ميلليونداعان جىلدىق تاريحىن جەكە ادام, بٸر ٶمٸر, بٸر تاعدىر بارىسىندا «جىلدام» قايتالاپ, «جىلدام» كەشٸپ شىعادى. كٶزٸڭٸزگە ەلەستەتٸڭٸز. جاحيليەتتەن ارى, تاس دەۋٸرٸنەن دە ارى ٶتە كٶنە زامان. وسى ىقىلىمدا جاتقان زاماننىڭ بٸر جابايى ادامى قولىنا تاياق الىپ سازداۋىتقا بٸر سىزىق نەمەسە ٶزٸنٸڭ دەڭگەيٸنە ساي بٸر تاڭبا سالدى. سالدى دا قولىنان شىققان سۋرەتكە قايران قالىپ, تۇرىپ قالدى. وسى تاڭدانىس, گەننەن گەنگە ٶتٸپ بٷگٸنگٸ بٸر ادامنىڭ بويىنان تەپسٸنٸپ شىقتى دەيٸك. سول ادامدى گرافومان دەڭٸز.
1984 – 1987 جىلدار ارالىعىندا «جازۋشى» باسپاسىندا قىزمەت ەتتٸم. وسىنداي گرافومانداردىڭ, جازۋدىڭ ايىقپاس دەرتٸنە ۇشىراعانداردىڭ تالايى الدىمىزدان ٶتتٸ. كٶبٸ قارييالار. ەسەيمەگەن كٷيٸ قارتايعان, بالالىقتا قالىپ قويعان وسى قارييالاردىڭ تالايىنىڭ «كٸتابىن» شىعاردىق. كٸتاپ ٶندٸرٸسكە كەتەردٸڭ الدىندا رەداكتسييالىق كەڭەس بولادى. وسى كەڭەستەردە ساليقالى رەداكتوردىڭ پوزاسىندا وتىرىپ, اتالعان شاتپىراقتاردى ساليقالى «تالداعان» قانداي قيىن دەسەڭٸزشٸ. امال جوق, سٶيلەيسٸڭ, «پٸكٸر» ايتاسىڭ, ٶگٸزدٸڭ تەرٸسٸمەن قاپتاپ «كٸتابىن» شىعارىپ بەرەسٸڭ. ٶتكەن «ەدەبيەت تاريحىنىڭ» بٸر كٶرٸنٸسٸ. ۇمىتىلمايدى ەكەن.
ەدەبيەتتٸڭ ەمەس, ەرٸپتٸڭ دەرتٸن ايتامىز دەپ سەل قيىس كەتكەن ەكەنبٸز. ەندٸ الدىڭعى تاقىرىپقا قايتىپ كەلەيٸك.
سونىمەن, سۇلۋلىقتا, سول سۇلۋلىقتى تاڭبالاپ جەتكٸزەتٸن جاڭا گرامماتيكا, جاڭا سينتاكسيس, جاڭا تٸلدٸك شىندىقتا ويانۋ دەدٸك. بۇل جەردە تاعى دا بٸر ايتا كەتەتٸن نەرسە – شىن سۋرەتكەرلٸك پەن گرافومانييانىڭ اراسىندا قىلىشپەن شاپقانداي شەكارا جوق. مەن بۇنى ٶنەردەن ماعلۇماتى بار ادام رەتٸندە, كەرەك دەسەڭٸز, قولىمدى قۇرانعا قويىپ ايتا الام. شىن سۋرەتكەرلٸك پەن گرافومانييانىڭ اراسىندا ونداعان دەمەيٸن, جٷزدەگەن تالانت دەرەجەلەرٸ بار. سول سەبەپتٸ سانالى ادامنىڭ بارلىعى جازۋعا قۇقىقتى. ٶيتكەنٸ, سانالى, اقىلدى ادام ٶزٸنٸڭ تالانت دەرەجەسٸنٸڭ جازۋعا جەتكٸلٸكتٸ, يا جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸن شامالاي الادى. ٶنەردٸڭ ەكولوگيياسى بار ەكەنٸن مويىنداساق, وندا ول توپىراقتى الىپ اعاشتار مەن بۇتالار عانا ەمەس, جەردٸ قاپتاي جاپقان شٶپتەسٸننٸڭ بار ەكەنٸن دە مويىنداۋىمىز كەرەك. كەلٸسسەڭٸز دە, كەلٸسپەسەڭٸز دە, مەدەنيەتتٸڭ ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ جالعىز عانا شارتى – وسى. جامان, جاقسىنىڭ جاقسى ەكەنٸن پارىقتاپ بٸلۋ ٷشٸن بولسا دا كەرەك.
اسقار سٷلەيمەنوۆتٸڭ ايتقان سٶزٸ بار, «وسى جٷرگەندەردٸڭ بارلىعى اقىن, بارلىعى مۋزىكانت. تەك سونى ٶزدەرٸ ۇمىتىپ كەتكەن» دەپ. ۇلى ۇستازىمنىڭ سٶزٸن «ەرتٷرلٸ دەرەجەدەگٸ اقىن نەمەسە مۋزىكانت» دەپ تولىقتىرايىن.
جانىڭدا بٸر ادام جٷرەدٸ. قاراپايىم, تٸپتٸ, قارابايىر دەيٸك. ونىڭ قارابايىر ەكەنٸنە كٶزٸڭ ەبدەن ٷيرەنگەن, ودان ەندٸ ەشتەڭە شىقپايتىنىنا نىق سەنگەنسٸڭ. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە نادان دەپ ٷكٸمٸن شىعارىپ قويعان سول ادام سەن بٸلمەيتٸن مٷلدەم جاڭا قىرىنان اشىلادى. سول, سەن ٷشٸن بەيتانىس قىرىندا, ول – ناعىز اقىن ەكەنٸنە كٶزٸڭ جەتەدٸ. بۇل سەنٸڭ ادامدىعىڭا سىن مىسال. ەگەردە ادام بولساڭ, جانىڭدا جٷرگەن سول پەندەگە دەگەن كٶزقاراسىڭ ٶزگەرەدٸ, ونى باۋىرىڭا تارتاسىڭ, قۇرمەتتەيسٸڭ. ال جاسٶسپٸرٸم كەزٸڭدەگٸ ٶمٸرلٸك سەرتٸڭدە قالعان, جٷرەگٸڭ قارا تاستاي قاتقان بٸرەۋ بولساڭ, وندا, «ٶمٸردە نە بولمايدى» دەپ بۇرىلىپ جٷرە بەرەسٸڭ.
وسى ەكەۋٸنەن, مەن, الدىڭعىسىن, ٶزگەرە بٸلەتٸن, قوعامعا لايىقتالا بٸلەتٸن الدىڭعى ادامدى قۇرمەتتەيمٸن.
باتىستا ٶتكەن عاسىردىڭ ەكٸنشٸ شيرەگٸ شاماسىندا ٶرٸستەگەن پوستمودەرنيزم دەگەن مەدەني قۇبىلىس بولعان. انىعىن ايتساق, بۇل, سۋرەتكەرلٸكتەن گٶرٸ قابىلداۋشىلىققا, تۇتىنۋشىلىققا تامان جاقىن تۇرعان, وقۋدىڭ, تىڭداۋدىڭ, تاماشالاۋدىڭ كٸلتيپاندارىن كٶبٸرەك تٷسٸندٸرەتٸن ٸلٸم. قىسقاشا قىلىپ ايتساق, تٶمەندەگٸدەي بولادى. جەر بەتٸندە, بولمىستا, اياقتالعان شىعارما جوق. قانداي دا بولماسىن شىعارما (سەۋلەت, مۋزىكا, ەدەبيەت, ت.ت.ت. ٷلگٸساٸ بولسىن, ايىرماسى جوق) قابىلداۋشىنىڭ ساناسىندا عانا ٶزٸنٸڭ اقىرعى فورماسىنا ەنەدٸ, اقىرعى مازمۇنعا جەتەدٸ, سول جەردە اياقتالادى. ياعني, وقىرمانسىز, تىڭداۋشىسىز, تاماشالاۋشىسىز, جيناقتاپ ايتساق, قابىلداۋشىسىز كٶركەم شىعارما جوق. قانشا وقىرمان بار, سونشا اباي بار («ەركٸمنٸڭ ٶز ابايى بار» دەپتٸ عوي بٸرەۋ). ياعني, بۇل جەردە ەدەبيەتتٸ عانا سٶز ەتسەك, جازۋشىمەن شىعارماشىلىق بٸرلەستٸكتە بولعاندىقتان, شىعارمانى, كٶركەم فورماسىن كٷرمەپ, سوڭعى, اقىرعى قالىپقا كەلتٸرەتٸندٸكتەن وقىرمان ەندٸ ٶزٸ دە اۆتوردىڭ دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلەدٸ. دەمەك, وقىرمان جوق – سانسىز اۆتورلار عانا بار. دەمەك, ەلدٸڭ بارلىعى – اۆتور.
قانداي دا بولماسىن شىعارما, ەگەردە ول جاڭاشىل بولسا – قاشاندا ينتەللەكتۋالدىق پروۆوكاتسييا. شىعارماداعى جاڭا تٷيسٸك, جاڭا ويدىڭ ەسەرٸنەن قوعامدا ينتەللەكتۋالدىق داۋىل باستالادى. وسىلايشا, قوعام تٷلەپ, جاڭارىپ, جاسارىپ وتىرادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە سۋرەتكەردٸڭ مٸندەتٸ اۋىر. سەبەبٸ, قانداي دا بولماسىن كٶركەم وي ەلەۋمەت ساناسىن سانسىز رەت شارلاپ ٶتٸپ, قۋاتىن تاۋىسقاننان كەيٸن ونىڭ عۇمىرى اياقتالادى. وسىدان كەيٸن ەلەۋمەتتە, وسى, ەسكٸرگەن ويعا قارسى يممۋنيتەت پايدا بولادى. كٷندە ايتىلعان, ٶزگەرمەي كٷندە قايتالانىپ وتىرعان ويعا ادامنىڭ ەتٸ ٷيرەنٸپ كەتەدٸ, سەلت ەتپەيتٸن بولادى. وي-سانا ەسكٸ, زامان ەسكٸ.
قانداي دا بولماسىن وي, ٷش كەزەڭنەن ٶتەدٸ. العاشىندا وت شاشىپ الاۋلاپ تۇرعان كەزٸندە ول وي كٷپٸر بولىپ سانالادى (كٷپٸرلٸك كەزەڭ). سودان سوڭ جاڭا وي قوعامدىق سانامەن جاراسىم تابادى. بۇل ونىڭ قوعام تاراپىنان مويىندالعان داڭقتى كەزەڭٸ (ۇلى يدەيالىق كەزەڭ). ەڭ سوڭىندا ەسكٸرٸپ, ارتىنان جەتكەن كەلەسٸ لەك جاڭا ويدىڭ جولىنا كەس-كەستەپ تۇرىپ, قوعام ٶمٸرٸنە, مەدەنيەتتٸڭ ٶركەندەۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرە باستاعان كەز (ٶلگەن, كەرتارتپالىق كەزەڭ).
ٶنەر تٸلٸنٸڭ ەسكٸرگەندٸگٸ ٶتكەن عاسىردىڭ 70-شٸ جىلدارىنىڭ ورتاسىنا تامان پايىمدالا باستادى. 1979 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە قازپي-ڭ جاراتىلىستانۋ-گەوگرافييا فاكۋلتەتٸندە قازاق جازۋشىلارىمەن بولعان ەيگٸلٸ كەزدەسۋدە بٸر ستۋدەنت اسقار سٷلەيمەنوۆكە, – اعا, سٸز, ٶنەردٸڭ, ەدەبيەتتٸڭ تٸلٸ ەسكٸردٸ دەگەندٸ قانداي ماعىنادا ايتىپ وتىرسىز, وسىنى تٷسٸندٸرٸڭٸزشٸ, – دەپ ساۋال تاستاعان.
سوندا اسەكەڭ, ەدەتٸنشە باسىن سەل كەگجيتٸڭكٸرەپ از-ماز ويلانىپ بىلاي دەگەن ەدٸ: – مىسالى, مەن, نەمەسە ەبٸش كەكٸلباەۆ, نەمەسە باسقا بٸر جازۋشى كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە جازساق, قالاي بولار ەدٸ? «مەن, تەڭرٸتەك, تەڭٸرٸدە ولمىش بٸلگە, تەڭرٸ القاپ قاعان ولۇرتىم» دەسەم, تٷسٸنەر مە ەدٸڭٸز?
وتىرعان جۇرت كٷلگەن.
– ەرينە, تٷسٸنبەيسٸز, – دەدٸ اسەكەڭ, – ەلبەتتە, پروفەسسور تومانوۆ تٷسٸنەر ەدٸ. الايدا, بۇل ونىڭ ماماندىعى. ال سٸز تٷسٸنبەيسٸز. سەبەبٸ, كٶنە تٷركٸ تٸلٸ باياعىدا تٷرلٸ تٷركٸ تٸلدەرٸنە اينالعان. عالىمدار عانا بٸلەتٸن, وقي الاتىن جەدٸگەر. الشاق بولسا دا, وسى مىسال مەنٸڭ الدىڭعى ويىما دەلەل بولا الادى. قازٸر قوعامدىق وي قوزعالىسسىز تۇر, سەبەبٸ, تٸل ەسكٸرگەن. مەن بۇل جەردە قازاقتىڭ بايىرعى تٸلٸ ەسكٸردٸ دەپ تۇرعام جوق. مەن بەينەلەۋدٸڭ تٸلٸ ەسكٸردٸ دەپ تۇرمىن. سەبەبٸ بەينەلەۋدٸڭ ەنشٸسٸنە اينالعاندا قانداي دا بولماسىن سٶز ٶزٸنٸڭ سٶزدٸكتەگٸ ماعىناسىنان كەتەدٸ.
كەشكە قاراي تٶلەگەن اعانىڭ ٷيٸندە سىرتقا سٶز شىعارمايتىن شاعىن ورتادا وتىرعانىمىزدا اسقار اعا الدىڭعى ويىن تيياناقتاعان. – كٶپ ادام تٷسٸنبەۋٸ مٷمكٸن, بٸراق, قازٸرگٸ بەينەلەۋدٸڭ تٸلٸ – ول كەڭسەنٸڭ, بٸزدٸڭ كەڭەستٸك كەڭسەنٸڭ تٸلٸنەن تامىر تارتقان تٸل, – دەگەن سيگارەتٸن بۇرقىراتىپ وتىرىپ. كەي سٶزدٸ ورىسشا ٷستەپ ايتاتىن ەدەتٸ بار ەدٸ.
– ناش يزوبرازيتەلنىي يازىك – ەتو پرويزۆودنايا وت كانتسەليارسكوگو يازىكا, – دەگەن نىعارلاپ (ياعني, «بٸزدٸڭ بەينەلەۋ تٸلٸمٸز كەڭسەنٸڭ تٸلٸنەن بٶلٸنٸپ شىققان تٸل» دەگەن سٶز).
اسقار اعانىڭ تٶل شەكٸرتٸ بولماسا دا, رۋحاني شەكٸرتٸ ديدار امانتاي 90-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا وسى ويدى باسپاسٶز بەتٸندە ايتىپ قالعان. اسقار اعا ازۋلى ادام ەدٸ. ەلدەكٸمنٸڭ ول كٸسٸمەن ەلٸ جەتٸپ سٶز تالاستىرعانىن كٶرمەپپٸز. ال جاس جازۋشى ديدارعا, ۇرىنۋعا قارا تاپپاي وتىرعاندار لاپ قويعان. ول 90-شى جىلدار ەدٸ. ال قازٸر 21-شٸ عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ شيرەگٸ. اتالعان يدەيا قوعامدا باياعىدا ورنىققان. بەينەلەۋ تٸلٸنٸڭ ەسكٸرگەندٸگٸن ەلدٸڭ بارلىعى مويىنداپ بولعان.
ويانۋدىڭ ٶزٸ پەلەنباي تٷرلٸ. كەيدە باياعىدا جەر بەتٸنەن كٶشكەن بٸر ادام جاڭا ساپادا قايتا ويانۋى مٷمكٸن. ابايدىڭ ٶلەڭ ٶرنەگٸن بايىپتاي زەردەلەگەن ادام بۇقار جىراۋدىڭ قايتا تٸرٸلگەنٸن بٸردەن اجىراتادى. قول جەتكەن جەردەگٸ باتىس پەن شىعىستىڭ مەدەنيەتٸن مٷمكٸن بولعانشا تولىق مەڭگەرگەن بۇقار.
ناعىز اقىن شىن ويانادى. بٸراق, وسى ويانعانداردىڭ ٸشٸندە دە نەشەتٷردٸ دەرەجە بولۋى مٷمكٸن. بٸرەۋ عۇمىرىنىڭ سوڭىندا عانا ويانا باستايدى. جازعان دٷنيەلەرٸن وقىپ وتىرىپ, شٸركٸن,وسىنىڭ بەرٸن جاس كەزٸندە بٸلسە عوي دەپ كٷيزەلەسٸڭ. بٸرەۋ شالا-شارپى ويانادى. وسى ۇيقىلى-وياۋ كٷيٸندە شىعارماشىلىعىن اياقتاپ ٶمٸردەن ٶتەدٸ. ەندٸ بٸرەۋ بولادى. ٶتٸرٸك ويانادى. ويانعانداردىڭ جانىندا جٷرٸپ ٷيرەنگەنٸ. ونداي ادام ويانعانسىپ, جورتا ۇيىقتاماعانسىپ وتىرادى. شىندىعىندا ول – قالىڭ ۇيقىدا. ايتقاندارىنىڭ بارلىعى – ۇيقىسىراپ جاتىپ ايتقان نەرسەلەر.
مٸنە, قۇرمەتتٸ وقىرمان, ويانۋ, جەنە ۇيقىدا جاتقان باسقالاردى وياتۋ, وسىنداي, ادام ايتقىسىز قيىن ٸس. ەسكٸ سٶزگە, كەرتارتپا ويعا قۇرىلعان كٸتاپ – ۇيقىڭدى ۇزارتا تٷسەتٸن مىلقاۋ كٸتاپ. ال جاڭا سٶزگە قۇرىلعان جاڭا كٸتاپ, ول, بەس ۋاقىت مۇنارادان ازان شاقىرىپ ايقايلاپ, مۇسىلمان ەۋلەتٸنٸڭ يمانىنا ۇيقى بەرمەيتٸن مٷەزٸن سيياقتى. ۇياتىڭدى ٶرتەپ, دٷنيەدە بۇدان سانالى ادامي ٶمٸردٸڭ بار ەكەنٸن ايتىپ مازا بەرمەيتٸن كٸتاپ. «بەينەلەۋدٸڭ تٸلٸ ەسكٸردٸ» دەگەندە, مەنٸڭ ۇلى ۇستازىم اسقار سٷلەيمەنوۆ وسىنى ايتقىسى كەلگەن.
بٷگٸنگٸ سىن
ەلدٸڭ بارلىعى اۆتور ەكەن, ٶنەرگە ەركٸمنٸڭ-اق تالاسى بار ەكەن. ولاي بولسا, وسىنداي جاپپاي دەموكراتييالىق ٶنەر جاعدايىندا ارتكريتيكا, ٶنەر سىنى قانداي بولماق? ەرينە, ەڭ الدىمەن ايتارىمىز, قالاي بولعاندا دا بۇرىنعىداي بولمايدى. جوعارىدا ايتتىق, كەڭەستٸك توتاليتارلىق, قۇقىقسىز جٷيەدە ٶنەر سىنى مەن تسەنزۋرا, ەكەۋٸ بٸر-اق نەرسە بولاتىن دەپ. كٶپ جاعدايدا, ەسٸرەسە, توتاليتاريزمنٸڭ العاشقى كەزەڭٸندە, سىننىڭ ايتقانى, سىنشىنىڭ پٸكٸرٸ كەدٸمگٸ ٷكٸم بولاتىن. شىعارمانىڭ كٶركەمدٸگٸ ونىڭ سيستەماعا دەگەن ادالدىعىمەن ٶلشەنەتٸن. دەلٸرەك ايتقاندا, كوممۋنيزم يدەالدارىنا ادال بولساڭ بولدى – سەن سۋرەتكەرسٸڭ. وسىدان كەلٸپ ٶنەر ەۋلەتٸ سول قاتال زاماننىڭ ٶزٸندە ەكٸگە جارىلدى. بٸر ەۋلەت ٶنەردٸڭ (تازا ٶنەردٸڭ) اڭسارلارىنا (يدەالدارىنا) قولدان كەلگەنشە ادال بولۋعا تىرىستى. زورلىقشىل جٷيەگە امالسىز باس يٸپ, كٶنە وتىرىپ, ٶنەردٸڭ باستى بەلگٸلەرٸن ساقتاۋعا تىرىسقان بۇلار – شىن ٶنەرپازدار. ەكٸنشٸ ەۋلەت – بيلٸككە ارقا سٷيەپ, سول ارقىلى قاي سالانىڭ دا مامانى بولىپ جٷرە بەرۋگە بولاتىنىنا كٶزٸ جەتكەن, زاماننىڭ وسى وراسان كەمشٸلٸگٸن ٶز پايداسىنا اسىرعان الاياقتار. ورىس تٸلٸندە اتالعان ەۋلەتتٸڭ بولمىسى مەن تابيعاتىن اينا-قاتەسٸز بەينەلەيتٸن «ميميكريرۋيۋششيە پريسپوسوبلەنتسى» نەمەسە «ميميكريرۋيۋششەە پريسپوسوبلەنچەستۆو» دەگەن تاماشا تەرمين بار. ميميكرييا – جەندٸكتەرگە تەن قابٸلەت. مىسالى, كەيبٸر جەندٸكتەر, قاۋٸپ تٶنگەندە اعاشتا تۇرسا سول اعاشتىڭ, جاپىراقتا تۇرسا سول جاپىراقتىڭ جاسىل تٷسٸنە, جەردە وتىرسا توپىراقتىڭ تٷسٸنە ەنە الادى, تەرٸسٸنٸڭ بەدەرٸن ٶزگەرتە الادى. سول جەندٸكتٸ اۋلاپ كەلە جاتقان باسقا جەندٸك, ونى جاپىراقتان, بۇتاقتان, نەمەسە توپىراقتان اجىراتا الماي قالادى. وسىلايشا, جەندٸك ٶزٸنٸڭ جانىن ساقتايدى. «ميميكريرۋيۋششەە پريسپوسوبلەنچەستۆو» – قانداي دا بولماسىن ساياسي جٷيەگە, ەلەۋمەتتٸك ورتاعا, قانداي دا بولماسىن زاڭ جٷيەسٸنە لايىقتالىپ, ٶزٸنٸڭ تٷسٸن ٶزگەرتٸپ وتىراتىن, وسىلايشا قانداي دا بولماسىن جٷيەدە جانىن ساقتاپ, ٶز تٸرشٸلٸگٸن ارى قاراي جالعاستىرۋ قابٸلەتٸ دەگەن سٶز. مىسالى, كەشەگٸ رەسەي يمپەريياسىنىڭ ادال قۇلدارى كەڭەس زامانىندا كوممۋنيزم يدەالدارىنا ەڭ ادال ادامدارعا اينالسا, كەڭەس زامانىنداعى ەڭ ىمىراسىز كوممۋنيستەر بٷگٸندە, مىسالى, رەسەيدە حريستيان دٸنٸنٸڭ ەڭ قاجىرلى قورعاۋشىلارى بولىپ وتىر. مٸنە, ميميكرييا دەگەن وسى.
بيلٸككە جەتكەننەن كەيٸن ٶنەردٸ, ٶنەر ادامدارىن ٶزٸنٸڭ ايتقانىمەن جٷرگٸزەتٸن ول زامان كەلمەسكە كەتتٸ دەسەڭٸز قاتتى قاتەلەسەسٸز. سەبەبٸ, قايتالاپ ايتايىق, ستالين ٶلگەنٸمەن, ستالينيزم باسقا اتپەن ٶمٸر سٷرٸپ وتىر, تٸرشٸلٸگٸن جالعاستىرىپ جاتىر. ول نە دەسەڭٸز ايتايىن – بٸزدٸڭ سانامىزداعى, باسقانىڭ پٸكٸرٸنە, دٷنيەتانىمىنا, باسقانىڭ تابيعاتى مەن بولمىسىنا دەگەن ٶشتٸكتٸڭ شىن اتى – سول باياعى ستالينيزم.
الايدا, «كٷن جامانى كەتەدٸ» دەگەندەي, بۇل قۇبىلىس تا توزادى. ەلەمدٸك, حالىقارالىق دەڭگەيدە, «ٷشٸنشٸ دٷنيەنٸڭ», ەزگٸدەگٸ حالىقتاردىڭ, نەسٸلدەردٸڭ, ۇلتتاردىڭ قۇقىقتارى قالاي مويىندالا باستاسا, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە, مەدەني تۇرمىستا, قوعامداعى, ٶنەردەگٸ ٶمٸردٸڭ كٶپتالعامدى, كٶپستيلدٸ ەكەندٸگٸ دە اقىرىنداپ مويىندالىپ كەلەدٸ.
ەندٸگٸ زاماننىڭ سىنى, بۇرىنعى داعدىسىنان, ٶنەر شىعارماسىنا, ال شىندىعىندا سۋرەتكەردٸڭ تاعدىرىنا ٷكٸم ايتاتىن سۇمدىق ەدەتٸنەن ارىلۋى كەرەك. كٶركەم شىعارماعا ٷكٸم ايتۋ مٷمكٸن ەمەس. قانداي دا بولماسىن جاڭا شىعارمانى, ياعني, قانداي دا بولماسىن جاڭا كٶركەمدٸك ەلەمدٸ تەك تٷسٸندٸرۋگە بولادى. ورىستىڭ بٸر اقىنىنىڭ ايتقانى بار, «تابيعاتتىڭ جامان كٷنٸ جوق» («ۋ پريرودى نەت پلوحوي پوگودى») دەپ. سول ايتپاقشى, جامان شىعارما بولمايدى. جاڭا شىعارما تٷسٸنٸكسٸز بولۋى مٷمكٸن. الايدا, تٷسٸنٸكسٸز بولۋ – جامان بولۋ دەگەن سٶز ەمەس. سٸز سول تٷسٸنٸكسٸز شىعارمانى پايىمداۋ, اقىرسوڭىندا تٷسٸنۋ بارىسىندا تانىمنىڭ جاڭا بيٸگٸنە كٶتەرٸلدٸڭٸز. ٶزٸڭٸز ٷشٸن مٷلدەم بەيتانىس, جاڭا ەلەم اشتىڭىز, رۋحاني ٶرٸسٸڭٸز كەڭەيدٸ. كەرەمەت ەمەس پە!
ەلبەتتە, بٸز بۇل جەردە قاعازعا تٷسكەننٸڭ بارلىعىن تالداپ, تٷسٸندٸرۋ كەرەك دەپ وتىرعان جوقپىز. ەرينە, بارلىق نەرسەنٸ تٷسٸندٸرۋگە بولادى. بٸراق, بارلىق نەرسەنٸ تٷسٸندٸرٸپ كەرەگٸ جوق. كەيبٸر ادام كٶركەم شىعارمانىڭ ورنىنا ٶزٸنٸڭ پسيحيكالىق اۋرۋلارىنىڭ تاريحىن ۇسىنادى. ويىمىزشا, ونداي شىعارمانى ەلەۋمەت ەمەس, باسقا وقىرمان, باسقا سىنشى وقۋ كەرەك.
ەڭ ەۋەلٸ قانداي دا بولماسىن تەكستٸ پايىمداي باستاعاندا, ول, ٶنەر توپىراعىنان ٶسٸپ شىققان با, ٶنەردٸڭ ەگەمەندٸگٸندە تۇر ما – وسىلاردى انىقتاپ الۋ كەرەك. تالداۋ, تٷسٸندٸرۋ, سودان كەيٸن.
بٷگٸنگٸ جاس ۇرپاققا وسى ايتقان كەڭەستەرٸمٸز دە (اقىل ايتۋ ەمەس) جەتەر دەپ ويلايمىز.
جەتپٸس جىلدىق نيگيليزم, كەڭەستٸك جاحيليەت زامانى قايتالانباسىن دەسەڭٸز, جانىڭىزدا جٷرگەن ادامعا, ونىڭ مۇقتاجىنا, پٸكٸرٸنە, بولمىس-بٸتٸمٸنە بەت بۇرىڭىز. ادامزاتتى سٷيمەڭٸز – جانىڭىزدا جٷرگەن قاراپايىم ادامدى قۇرمەتتەپ ٷيرەنٸڭٸز. سەبەبٸ, «مەن», قاشاندا «سەن»-نەن باستالادى.
تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ,
"الماتى اقشام",
2013, 26 جەلتوقسان
